با سنگِ روزگار ، سرِ پُر غرورِ ما // صد بار خون‏چكان شد و يك بار خَم نشد

                   با  سنگِ   روزگار ،    سرِ پُر    غرورِ       ما

                   صد بار خون‏چكان  شد و  يك بار خَم نشد

 ========================

  «ملت افغانستان بعد از هر غسل خون و آتش همان پيراهن چركين گذشته را به‏تن مى‏كند.»

                                           «مير غلام محمد غبار»

============================

  استوانه های وحدت ملی در افغانستان

 

           کانون همبستگی روشنفکران افغانستان

ناگفته های جنبش روشنفکری افغانستان = کانون همبستگی روشنفکران افغانستان

       ناگفته‏هاى جنبش روشنفكرى افغانستان

                   كانون همبستگى روشنفكران افغانستان

 =============================

                                                                                            دفترنخست

  ----------------------------------------------------------------------------------------------

    سيّد محمّد رضا علوى

     كانون همبستگى روشنفكران افغانستان

     ناگفته‏هاى جنبش روشنفكرى افغانستان

     تاريخ ملى - 3

     دفتر نخست

     550  صفحه - رقعى

     چاپ  دوم  -  بهار  1390

     قيمت  500  افغانى  -  يا معادل

     شمارگان 2000 نسخه

     چاپ  طلوع 

     ISBN      964 - 7165 - 79 - X

     ناشر : مؤسسه خدمات فرهنگى باران

     كليه‏ى حقوق براى ناشر محفوظ است

     آدرس پست الكترونيك:

   E: Mail - Alavi @ Yahoo.com 

 =================================

   سخن نویسنده

 روشن‏فكر «افغانستانى» بذرى در شوره‏زار است . به‏تعبيرى فرزند ناخلف و نابهنگام زمان. شايد هم به‏دليل كمبود منابع روشن‏فكرزا در كشور ، بتوان گفت : «روشنفکر افغان جنین مرده در رحم ، یا مولودى نارس و ناقص‏الخلقه» مى‏باشد ؛ زيرا بنا به‏هزار و يك دليل كه مهم‏ترين آن به‏ضعف كمى و كيفى طبقه‏ى متوسط (بورژوا) در كشور معطوف است ؛ هم در توليد «فكر» هم در تشخيص جايگاه واقعى خود ، هم در امر برقرارى تماس با مخاطبان و هم در امر مسئوليت‏پذيرى نسبت به‏كنش و منش خويش ، همواره مشكل داشته است .

 مع‏الوصف : «صد هزاران سر در اين ره گوى  شد» ... چه خون‏ها كه در اين راه نثار گرديد ؛ چه زندان‏ها ، شكنجه‏ها ، محروميت‏ها ، تهمت‏ها ، ناسزاها و آوارگى‏ها در اين راه تحمل شد ؛ تا مردم كشور بتوانند با الفباى دموكراسى آشنا گردند .

  اين جنبش در سه مرحله قابل بررسى است :

 1  -   عصر پيش‏مكاتب (با هدف  مشروطه‏خوهى)  ؛

 2  -   عصر مكاتب  (با اهداف برابرى‏طلبانه)  ؛

 3  -   عصر فرامكاتب  =  انفجار اطلاعات ، ليبرال دموكراسى ، زندگى‏ء آگاهانه بر مبناى رقابت آزاد...

                                                                            «از متن كتاب»

 ================================================

  آن چه هست :

  

 وطن من    11

 جهان  ما   17

                بخش  اول   37

 نخستين  صدا   37

 بازى‏هاى  محلى   41

 خاكسترِ  گرم   43

 48   1350

 كابل   51

 قندهار   54

 لاشه يك تمدن مرده   55

                        بخش  دوم   59

 مدرسه  عباسقلى خان   59

 آتش  پنهان   63

 بازگشت به‏خويش   66

 نوسلفى، يا اسلام منهاى  روحانيت   70

 سيّد جمال ، و انكار تقليد از مراجع سنتى   73

 چهره منطقه  ديگرگون  مى‏شود   79

 چرخش‏هاى داوود خان   81

                           بخش  سوم   85

 خط  سوم   85

 افغانستان  در سياه‏ترين  دوران  تاريخ   97

 بلخى  و  بازگشت به‏خويش   101

 بلخى  به‏حيث  «يك مكتب»   103

 بلخى  و  «عرفان گرم»   104

 كارنامه  «كانون مهاجر»   120

 " كانون مهاجر "  و  سانتيمانتاليسم   133

 يك بستر  و  چند  رؤيا   137

                            بخش  چهارم   145

 تاريك‏خانه   سياست   145

 جريان‏هاى سياسى تاريخ معاصر افغانستان   147

 اوضاع در ميان اهل تشيع   157

 شقاق در جنبش  شيعى   161

 آرايش نيروهاى سياسى كشور   163

 ائتلاف‏ها و اتحادها   171

                               بخش   پنجم   173

 روزهاى  بى‏فردا   173

 آن سوى  بهشت   193

 پاسداران جهاد   227

                      بخش   ششم   231

 بسوى  فردا   231

 سازمان  مجاهدين  مستضعفين   231

 جنبش مسلمانان مبارز   249

 «صف»   251

 روابط  مجاهدين  مستضعفين  با  كانون مهاجر   254

 الحديد   257

 جنبش  اسلامى  مستضعفين   259

 انجمن سوم حوت   265

 افغانستان  آزاد   266

 حزب  وحدت  اسلامى   266

 اسلام  مكتب  توحيد   267

 حلقه  «طرفه»   268

 قيام  اصلاحى  سيّد  بهاءالدّين  مجروح   269

 جناح  «چپ»  سازمان نصر   271

 سازمان نصر در مسير تركستان   275

 شمه‏ى از استراتژى  «طرح تعفن»   282

 بيمارى  «لومپن‏شووينيسم»   292

 فاكت‏هاى از  23 سنبله   296

 مناسبات با حزب اسلامى   304

 قيام  توحيدى  مستضعفين   316

 جنبش  روشنفكران  ملى   317

 فصل  پنهان   319

 در كوران  عمل   321

 يك گام  به‏پس ،  دو گام به‏پيش   328

 در  حركت اسلامى   333

 در تدارك  حزب  بزرگ   339

                            بخش  هفتم   347

 علاييم  خستگى  يك مبارز   347

 قديس  واقعى   357

                       بخش   هشتم   363

  پاييز  خشم   363

 انسداد دفتر كانون مهاجر   371

 فصل  بى‏پايان   376

                                 بخش   نهم   377

 معمّاى  هاشمى   379

 سه سند از «خاطرات آيةاللّه منتظرى»   385

 هاشمى چه مى‏خواست ؟   390

                                بخش  دهم   413

 ترديدها و چرخش‏ها   413

 «جهان  نو»   420

 مصالحه  ملى   423

 در  هرات   426

 در  كابل   429

 در مزار  شريف   431

 در  پلخمرى   433

 باز هم كابل   437

 امپراطورى  آسمانى   441

 در شهر ايبك   449

 از خرم و سارباغ  تا كابل   453

 دكتر نجيب در مشهد   456

 سقوط  خوست   459

                                بخش   يازدهم   461

 كابل  عصر  نجيب   461

 دموكراسى  جزيره‏اى   467

 اشك‏ها  و  لبخندهاى كابل   469

 وداع  با  كابل   471

                                  بخش   دوازدهم   475

 شبح  مائوئيسم   475

 مائوئيسم از نگاه نزديك   483

 اپورتونيسم " شعله‏اى " و فرصت‏هاى دست دوم   488

 كارنامه   489

 در بازار آشفته   493

 نه سنت، نه مدرنيسم !   502

 جامعه‏ى باز و دشمنان آن   505

 فضاى حياتى   507

                               بخش   سيزدهم   509

 سايه‏روشن‏هاى  جنبش روشنفكرى   509

 تأملاتى پيرامون شرح وظايف روشنفكران   519

 اسناد و ضماييم   529

                                                  نمايه   542

برچسب‌ها: ناگفته های جنبش روشنفکری افغانستان, کانون همبستگی روشنفکران افغانستان

افغانستان به یک نظر

  وطن  

  ==============

     ز تو ثروت نمى‏خواهم ، وطن استى بس است

                                                        «بازار صابر»

 ---------------------------------------------------------

 وطن " من "                    با ساحه‏ى (تقريبى)  800/000  كيلومتر مربع ، بين 60 درجه، 35 دقيقه و 75 درجه ، 50 دقيقه‏ى طول البلد شرقى و نصف‏النهار گرنويچ و 29 درجه ، 30  دقيقه و 38 درجه ، 30 دقيقه عرض البلد شمالى واقع است. و در كمربند ايران ، عراق ، سوريه ، تونس ، درياى مديترانه ، نواحى جنوبى آمريكا، ژاپن و نواحى مركزى چين قرار دارد. طول سرحدات آن 5308 كيلومتر مى‏باشد. در داخل اين سرحدات  (در حال حاضر) بيش از 30 ميليون نفر زندگى مى‏كنند. نام‏هاى تاريخى اين وطن عبارت‏اند از :

 1  -  آريانا :             از عهد اوستا (هزار سال قبل از ميلاد) تا قرن پنجم ميلادى .

 2  -  خراسان :          (مطلع الشمس) از قرن سوم تا قرن نوزدهم ميلادى .

 3  -  افغانستان :       از قرن نوزدهم ميلادى تا كنون .

 «اين وطن»    در طول تاريخ دراز و پر افتخار خويش نقش‏هاى بزرگ و تعيين كننده‏ى جهانى و منطقوى ايفا نموده و سهم شايسته در پيدايش و پويش تمدن بشرى دارد ؛ اما، اكنون بيمار است.

 تمدن‏ها  :             ... " پيش‏ويدى " ، " ويدى " ،  " بخدى " ، " اوستايى " ، " اسكايى " ، "سلوكى  "  ، " بودايى " ، " ...  و " اسلامى " .

 حكومت‏ها و امپراطورى‏ها  ؛  پيشروى‏ها ، پس‏روى‏ها  :          ... " آريايى بخدى " ، " پارادات‏ها " ، " كاويانى‏ها " ،  " پيشدادى‏ها " ، " كيانى‏ها " ، " اسپه‏ها " ، " ترى توناها " ، " يانى‏ها " ، " هخامنشى‏ها  " ، " مقدونى‏ها  " ، " سلوكى‏ها  " ، " كوشانى‏ها  " ، " يفتلى‏ها " ، " ساسانى‏ها " ، " كابلشاهان  " ، " اعراب  = اموى‏ها " ، " عباسى‏ها ... از سال 22 الى 205 هجرى سر و كار افغانستان با امراء و خلفاى عرب بود. رجال افغانى چون برمكيان ، طاهريان ، خاندان سهل و دها نفر از اين قبيل به‏حيث حكام كشورى داخل دربار خلافت شدند و زبان درى با قبول لغاتى از عربى به‏حيث زبان دربار و علم پذيرفته شد. در سال 253 هجرى يعقوب ليث صفارى نخستين حكومت مستقل افغانى را در زرنج (سيستان) بنياد نهاد و مورد مدح و تمجيد شاعران پارسى‏گوى چون صيف سيستانى و حنظله‏ى باغيسى قرار گرفت. از اين پس ، طبق مندرجات منابع تاريخى، جدول اسامى امراء ، سلاطين ، شاهان و رئساى جمهور افغانى بدين‏ترتيب اند: )

( در تهيه‏ى اين جدول از آثار متعدد «غبار» و احمد على كهزاد مدد گرفته شده است . )

 الف  -  سلسله‏ى  صفاريان :                  يعقوب بن ليث صفارى (از سال 253 تا 265 ه ق) عمر بن ليث صفارى (از 265 تا 287 ه ق) طاهربن محمد بن عمرو صفارى (از 287 تا 291 ه ق)

 ب  -  سلسله‏ى سامانيان :                   امير اسماعيل سامانى (از 279 تا 295 ه ق) امير احمد سامانى (از 295 تا 301 ه ق) امير نصر سامانى (از 301 تا 321 ه ق) امير نوح سامانى (از 331 تا 343 ه ق) عبدالملك سامانى (از 343 تا 350 ه ق) امير منصور سامانى (از 350 تا 366 ه ق) نوح دوم (از 366 تا 387 ه ق) منصور دوم (از 388 تا 389 ه ق) عبدالملك دوم سامانى (از 389 تا 389 ه ق)

 ج  -  سلسله‏ى غزنويان :                               امير الپ‏تكين  (سال جلوس 351  ه ق) ابو اسحاق (جلوس 352 ه ق) پلكاتگين (جلوس 355  ه ق) بريتگين (جلوس 364 هق)  امير سبكتكين (جلوس 366  ه ق) سلطان محمود (جلوس 387 ه ق) سلطان مسعود (جلوس 421  ه ق) امير محمد (جلوس 431 ه ق) سلطان مودود (جلوس 434  ه ق) مسعود ثانى (جلوس 441  ه ق) امير على (جلوس 442 ه ق) عبدالرشيد (جلوس 443 ه ق) امير فرخ زاد (جلوس 444  ه ق) ابراهيم (جلوس 445  ه ق) مسعود ثالث (جلوس 492  ه ق)  شير زاد (جلوس 508  ه ق) ارسلان شاه (جلوس 509  ه ق) بهرام شاه (جلوس 512 ه ق) خسرو شاه (جلوس 544 ه ق) خسرو ملك (جلوس 598 - 551  ه ق)

 د  -  سلاطين غورى :                    سلطان علاءالدّين حسين جهانسوز  (سال جلوس 551 - 503 ه ق) ملك سيف الدّين محمد بن علاءالدّين (جلوس 558 - 551 ه ق) سلطان غياث الدّين محمد بن سيف الدّين (جلوس 598 - 558  ه ق) سلطان شهاب الدّين ابوالمظفر سام بن سيف الدّين (جلوس 602 - 598 ه ق) امير محمودبن سلطان غياث الدّين (جلوس 609 - 602 ه ق) بهاءالدّين سام ابن محمود (جلوس 607 ه ق)  آتسز بن علاءالدّين (جلوس 611 - 607 ه ق)

 ه   -   خوارزمشاهيان  :                 قطب الدّين محمد بن انوشتكين غرجه (سال جلوس 521 - 461 ه ق) آتسز بن قطب الدّين محمد (جلوس  551 - 521  ه ق) ايل ارسلان بن آتسز (جلوس 558 - 551 ه ق) سلطان شاه بن ايل ارسلان (جلوس 589 - 558 ه ق)  علاءالدّين تكش بن ايل ارسلان (جلوس 596 - 589 ه ق) سلطان علاء الدّين محمد بن تكش  (جلوس 617 - 596 ه ق) سلطان جلال الدّين بن علاء الدّين محمد (جلوس 622 - 617 ه ق) 

 و  -   حكمرانان مغولى :                        چغتاى خان  (سال جلوس 624 ه ق) قراهلاكو (جلوس 639 ه ق) يسرع منكو  (جلوس 645 ه ق)  قراهلاكو  (مكرر) (جلوس 650 ه ق) ارغان خاتون (جلوس 650 ه ق) الكوخان (جلوس 659 ه ق) مبارك شاه (جلوس 664 ه ق) براق خان (جلوس 664 ه ق)  نكپاى خان (جلوس 668 ه ق) تغاتيمور (جلوس 670 ه ق) دعاخان (جلوس 672 ه ق) كنجوك خان (جلوس 706 ه ق)  تاليكو (جلوس 708 ه ق)  كبك خان (جلوس 709 ه ق) يسون چغا (جلوس 709 ه ق)  كبك خان (مكرر) (جلوس 718 ه ق) الچحى كداى (جلوس 721 ه ق) دعا تيمور (جلوس 721 ه ق) ترما شيرين خان (جلوس 720 ه ق) سنجر (جلوس 720 ه ق)  جنگلى شى (جلوس 734 ه ق) بوزون (جلوس 735 ه ق)  ليون تيمور (جلوس 729 ه ق) على اغتاى (جلوس 740 ه ق) محمد (جلوس 742 ه ق)   قازان (جلوس 744 ه ق) داشمند به‏اغتاى (جلوس 747 ه ق) بيان قلى (جلوس 760 -  749 ه ق) 

 ز  -   پادشاهان تيموريه :                        شاهرخ ميرزا  (سال جلوس  850 -  807 ه ق) الغ بيگ (جلوس 853 - 850 ه ق) بابر ميرزا  (جلوس 861 - 854 ه ق) ابو سعيد (جلوس 872 - 863 ه ق)  سلطان حسين ميرزا (جلوس 911 - 872 ه ق) بديع الزمان (جلوس 920 - 911 ه ق) 

 ح  -   نفوذ صفوى‏ها :                        (صفوى‏ها از سال 937 الى 1135 بربلاد فارس حكومت داشتند) حكومت صفوى با دولت‏هاى بابرى هند در شرق ، و دولت ازبكيه در شمال ، برسر افغانستان رقابت مى‏نمودند . 

 ط  -    پادشاهان هوتكى  :                      ميرويس (سال تأسيس 1121 ه ق) مير عبداللّه (جلوس 1127 ه ق) شاه محمود (جلوس )...)113 ه ق)  شاه اشرف (جلوس 1137 ه ق) شاه حسين (جلوس 1151 - 1142 ه ق)

 ى   -  امراء ابداليه‏ى هرات :              عبداللّه خان بن حيات سلطان )1129 - ه ق) زمان خان بن دولت خان )1132 - ه ق) محمد خان بن عبداللّه خان )1135 - ه ق) ذوالفقار خان بن زمان خان )1136 ه ق) اللّه يار خان بن عبداللّه خان )1138 - هق) ذوالفقار خان (مكرر) )1142 - ه ق)  اللّه يار خان (مكرر) )1143 - ه ق)

 ك  -   شاهان ابدالى  :                 احمد شاه بابا (جلوس 1160 - ه ق)  تيمور شاه بن احمدشاه (جلوس 1186 - ه ق) زمان شاه بن تيمور شاه (جلوس 1207 - ه ق)  شاه محمود بن تيمور شاه (جلوس 1216 - ه ق) شاه شجاع بن تيمور شاه (جلوس 1219 - ه ق) شاه محمود (مكرر) (جلوس 1223 - ه ق) دوره‏ى برادران فتيح خان )1233 - ه ق) شاه شجاع (مكرر) (جلوس 1258  - 1255 ه ق)

 ل   -  امراء و  شاهان محمد زايى :                   امير دوست محمد خان (سال جلوس 1259 - ه ق) امير شير على خان (جلوس 1279 - ه ق)  امير محمد افضل خان (جلوس 1283 - ه ق)  امير محمد اعظم خان (جلوس 1184 - ه ق)  امير شير على خان (مكرر) (جلوس 1285 - ه ق)  امير محمد يعقوب خان (جلوس 1196 - ه ق) امير عبدالرحمن خان  (جلوس 1297 - ه ق)  امير حبيب اللّه خان (جلوس 1319 - ه ق)  امير امان اللّه خان (جلوس 1337 - ه ق)  محمد نادر شاه (جلوس 1348 - ه ق)  محمد ظاهر شاه (جلوس 1352 - ه ق)

 م   -   رئساى جمهور افغانستان  :          سردار محمد داوود خان )1357 - 1352 ه ش) نور محمد تره‏كى  )1358 - 1357 ه ش)  حفيظ اللّه امين )1358 ه ش) ببرك كارمل  )1365 - 1358 ه ش)  محمد نجيب اللّه )1371 - 1365  ه ش) صبغة اللّه مجددى )1371 ه ش)  برهان الدّين ربانى )1381 - 1371  ه ش) ملاّ محمد عمر آخوند زاده (اميرالمؤمنين) )1380 - 1374 ه ش) حامد كرزى (1381)

بيرق های افغانستان

امیرحبيب الله خان (1901- 1919)

   

 

 

غازی امان الله خان (1919- 1929)

   

 

 

محمد نادرشاه (1929- 1933)

           

 

 

 محمد ظاهرشاه (1933- 1973)

  

 

 

سردار محمد داود خان (1973- 1978)

   

 

 

رفیق نور محمد تره كي (1978- 1979)

   

 

 

رفیق حفيظ الله امين (16 سپتامبر 1979)

    

 

 

رفیق ببرك كارمل (27 دسامبر 1979)

    

 

 

داكتر نجيب الله (1987- 1992)

     

 

 

پروفیسور برهان الدين رباني (1992- 1996)

   

 

 

ملا محمد عمر آخوندزاده ( 1996- 2001)

   

 

 

حامد كرزي ( 2001)

  

برچسب‌ها: افغانستان به یک نظر

کوهای رنج و سیلاب های اشک

    خُونابَه

 ============

       جهان  ما

 ----------------------

 «اشك‏هاى كه از چشم‏ها فروريخته ، از آب تمام اقيانوس‏هاى جهان هم بيش‏تر است.»                       " بودا "

 

 «آورده‏اند كه روزى ، سلطانى به‏وزيرش دستور داد تا ترتيبى دهد كه تاريخ دقيق دنيا از آغاز تا كنون را تقرير نموده ، براى او بياورند .

  وزير هيأتى از علماء و تاريخ‏نگاران تشكيل داد  ؛

  اعضاى هيأت ، تاريخ دنيا را در يك‏صد هزار جلد كتاب قطور گردآورى كردند .

  وزير عراده‏هاى سنگين آماده كرد ، تمام كتاب‏ها را در اتاق مخصوصى در قصر سلطان  چيد ، كوهى از كتاب به‏وجود آمد  ؛  به‏سلطان خبر داد كه همه چيز آماده است .

 سلطان وارد كتابخانه شد ، تا چشمش به‏انبوه كتاب‏ها افتاد ، مات و مبهوت گرديد و گفت: "اين همه ؟! " يعنى " تاريخ دنيا اين قدر طولانى است ؟"

 به‏وزير گفت: نمى‏توانم اين همه كتاب را بخوانم ، دستور بده تا خلاصه‏اش كنند."

 وزير دستور داد كتاب‏ها را خلاصه كردند: به‏ده هزار جلد ؛ باز هم سلطان گفت زياد است ؛ به‏يك هزار جلد ؛ گفت زياد است. به‏ده جلد ، يك جلد ، يك فصل ، يك صفحه!

 -   در نهايت سلطان به‏وزيرش گفت: «برو بگو همه را در يك گزاره‏ى كوتاه خلاصه كنند.» تا با خواندن آن يك جمله بفهمم كه در اين دنيا چه گذشته است .

 -   سرانجام ، آن تعداد كتاب قطور به‏اين يك گزاره‏ى كوتاه خلاصه شد:

    «آمدند و زحمت كشيدند و رفتند.»

 مدت‏ها در پى فرصتى بوديم   تا ضمن آن پرونده‏ى  جنبش روشن‏فكرى كشور را بازخوانى نماييم ؛ صرف نظر از دخالت  هرنوع انگيزه و علاقه‏ى بشرى ، مميزه‏ى مثبت اين عمل به‏نوبه‏ى خود يك‏اقدام فرهنگى در پروسه‏ى {هرچند بطى} انشكاف فرهنگ ملى براساس اصول آزادانديشى ، شفافيت و آشكاراگويى  ؛  از  رهگذر ارايه‏ى بيلانس كارى است ؛ كه مى‏تواند براى نسل‏هاى آينده‏ى ميهن متضمن نكات آموزنده باشد و در امر تحقق شعار «بازگشت به‏خويش» مبنى بر احراز و تثبيت وجدان مشترك ملى -  افغانى مساعدت نمايد .

 از آن‏جا كه  در دوره‏ى گذار  قرار داريم ؛ گمان  مى‏رود  شرايط  موجود زندگى و موقعيت خاص كشور در اين  برهه‏ى  استثنايى ،  ضرورت  انجام  اين عمل  را  چند برابر كند ؛ زيرا پاسخ‏گويى و ثبت  «علل وقايع»  حقى است كه آيندگان به‏گردن ما دارند. ما به‏مسئوليت‏هاى تاريخى‏ء  خويش در  برابر ملك  و مردم  واقفيم و برصحت ادراك و قضاوت عادلانه‏ى فرزندان وطن در هر عصر و نسل ايمان داريم  ؛  لذا هرگز از پاسخ‏گويى و نقد كاركردها و موضع‏گيرى‏هاى خود نمى‏هراسيم. ضمن اين‏كه باور كامل داريم كه هيچ نيروى نمى‏تواند از پاسخ‏گويى طفره رود .

 اين نكته جاى بحث ندارد كه  كاروان نوع بشر از ديروز آمده ، به‏سوى فردا در حركت است.

 پاسخ به‏اين پرسش كه : «ديروز او چه‏گونه بوده است ، فردايش چه خواهد بود» موضوع علم تاريخ و از مباحثات متعلق به‏فلسفه‏ى تاريخ است. به‏موجب براهين همين فلسفه و بديهيات ضرويه‏ى قابل ادراك ، در تسلسل گذر آدمى در كوران زمان ، هرنسل " يك قدم " محسوب مى‏شود. بناءاً نسل متأخر زمانى مى‏تواند گامى استوارتر بردارد كه زيرسازهاى مقدماتى آن توسط نسل قبلى ]يا همان گام متقدم [درست فراهم آمده باشد. چه سير توسعه‏ى فرهنگ و تمدن بشرى دقيقاً مانند جريان رود ، يا حلقات زنجير ، به‏هم پيوسته است. مصداق بارز اين اتصال ، همان پيوست تجربيات نسل‏هاى بعد با قبل تواند بود. چنان‏كه در فرايند حيات يك تمدن و فرهنگ ، گسست يك حلقه به‏مثابه عدم استمرار آن و در نتيجه مرگ يك تمدن و زوال يك فرهنگ است. آن‏وقت قرن‏ها بايد بگذرد تا شرايطى جديدى به‏وجو آيد و «آبى رفته به‏جوى بازگردد.»  بدين‏ترتيب ، در تاريخ بشر فراوان اتفاق افتاده كه تاوان خطاى يك نسل را ده‏ها نسل بعدى پرداخته‏اند. اين دقيقاً همان چيزى است كه ما گرفتارش هستيم .

   زياد شنيده‏ايم كه  «تاريخ معلم انسان‏ها است»  دست ما را گرفته به‏اعماق زمان‏ها و پهنه‏ى مكان‏هاى ناشناخته مى‏برد ، سلسله‏ى ناگسستنى از روند گذشت زمان و كاركرد انسان در پهنه‏ى مكان به‏وجود مى‏آورد و از اين رهگذر تجربيات گذشتگان را در اختيار آيندگان مى‏گذارد و به‏آن‏ها بينش روشن مى‏بخشد.  پس ، توصيف محض آن‏چه اتفاق مى‏افتد ، جالب است ؛ ولى آموزنده نيست. بررسى روى‏دادها ، تنها وقتى با «تقرير علل»  تكميل گردد ، مثمر ثمر مى‏شود.

 از منظر علم و فلسفه  نيز تاريخ  «علم محض»  نيست ، بلكه دانش تجزيه و تحليل علل وقايع و رخدادها است  و اهمّيت‏كاربردى  فوق‏العاده دارد  .

 "هرودوت "  )484  -  424  ،  ق م)  مى‏گويد  تاريخ  هر ملت  سه  مرحله  دارد :

 1   -   موفقيت  ،           

  2  -  رخوت  و  فساد  ،        

  3  -  سقوط  =  (رويش ، پويش ، فرسايش)

  «ديونوسوس»  در قرن  يكم  قبل از  ميلاد  گفت :  «تاريخ  همان  فلسفه  است  ؛  امّا با سرمشق‏هاى  به‏كار  مى‏رود.»  مورخان  يونان  باستان  اولين كسانى  بودند  كه  دنبال ثبت وقايع و كالبدشكافى  علل  روى‏دادها  رفتند.  در زمانى  كه  فيلسوفان  يونانى مى‏كوشيدند توضيح‏هاى طبيعى  براى روى‏دادهاى  طبيعت  پيدا  كنند  ؛  مورخان اوليه  نيز در صدد يافتن توضيح‏هاى طبيعى براى روى دادهاى تاريخى برآمدند. آن‏ها قدم به‏قدم دايره‏ى علاقه‏ى خويش را وسعت بخشيده و تجزيه و تحليل علت‏هاى حوادث گذشته را عميق‏تر نمودند. از اين پس ديگر شكست در جنگ به‏پاى انتقام خدايان نوشته نشد. مورخان يونان باستان سعى كردند مشاهدات دقيق را اساس تاريخ قرار دهند. آن‏ها همكاران خود را به‏حقيقت‏گويى دعوت مى‏كردند .

 كشف و درك حقايق تاريخى همه‏گاه محل توجه پيشگامان تاريخ بشرى بوده است : " يوهان سولسبرى " (متوفى 1180( مى‏گويد : «مورخ بايد پيوسته درپى كشف و درج حقيقت باشد ، مورخان دروغ‏زن شهرت و اعتبار خود ، و هم روح جاويدان حقيقت‏جويى را به‏نابودى مى‏كشانند.» او كه پيرو اسكولاستيك قديم بود ، به‏درك درست تاريخ آن‏قدر اهمّيت مى‏دهد كه مى‏گويد : «درك مناظر گذشته به‏ما يارى مى‏كند ، تا هدف‏ها و نقشه‏هاى خدا را بهتر بفهميم.»

 در فلسفه  ثابت  است  كه  تكرار  عين  يك  پديده  از  محالات  قطعى  است ، هرپديده‏ى مادى  از  وجوه  كمى  و  كيفى  خود  تحت  شرايط  ميليون‏ها متغير ،  تنها يك‏بار در  امتداد  زمان رخ  مى‏نمايد  ؛  ولى  وقوع  مشابهت‏ها در امتداد  زمان  و پهنه‏ى  مكان  از  مقولات  پذيرفته شده‏ى  فلسفى  است. «فوكيديد»  (460        -  395  ، ق. م)  مى‏گويد :  «كسانى كه  مى‏خواهند اطلاعات  روشن  از  گذشته  داشته  باشند ، كارى  بسيار  درست  مى‏كنند ؛  چون بنا به‏طبيعت انسانى ،  ممكن  است  روزى  وقايع گذشته  در  آينده  به‏همان  صورت ،  يا به‏صورت  مشابه تكرار  گردد   ؛   در آن  صورت تاريخ  براى آن‏ها به‏اندازه‏ى  كافى  مفيد  خواهد  بود.»

 «فرانچسكو  گويتچاردينى»  -  مورخ  و  فيلسوف  مشهور  فلورانسى )1540 - 1483( از «فوكيديد»  هم پا فراتر نهاده و طى سلسله مقالاتى در موضوع  «امور سياسى و حقوق شهروندى»  مى‏نويسد : «كارهاى گذشته آينده را روشن مى‏كند  ؛  زيرا دنيا همواره يك‏جور بوده است. آن‏چه در گذشته بوده ، برمى‏گردد  ؛  امّا ، با نام‏ها و رنگ‏هاى ديگر  ؛  ولى اين را هركس نمى‏تواند تشخيص دهد ، بلكه متفكّرى كه دقيقاً به‏آن مى‏نگرد و مى‏انديشد  ؛  درك مى‏كند.»

 «نهرو» در كتاب " نگاهى به‏تاريخ جهان " مى‏گويد : «تاريخ هرگز به‏درستى و عيناً تكرار نمى‏شود ؛ امّا ، عجيب است كه گاهى اوقات حوادث شباهت فراوان به‏يك ديگر پيدا مى‏كنند.»

 «ن. آ. يروفه‏يف» تاريخ‏شناس مشهور شوروى سابق ، در كتاب  «تاريخ چيست ؟» مى‏گويد:

 «مقايسه‏ى تاريخ با خاطره‏ى انسان مسلماً مبناى دارد ؛ دانش گذشته براى جامعه همان‏قدر ضرورى است كه براى فرد ؛ بنابراين حفظ وقايع گذشته در حافظه ، مقام برجسته‏ى را در كار مورخ اشغال كرده و خواهد كرد  ؛ مسئوليت اساسى مورخ در عمل نه تنها كار جمع‏آورى و بازگويى حقايق است  ؛ بلكه جستجو و نقل تجربيات ارزش‏مند گذشته به‏معاصران خويش و ارايه‏ى دروس عبرت براى همگان است  ؛ به‏اين مى‏گوييم «تاريخ نگارى‏ء علمى»  نقص تاريخ غير علمى عبارت از اين است كه اين تجربه و درس ، فوق‏العاده ساده تعبير مى‏شود.»

 نسل ما   :                                                           در دوران سخت و پر ماجرا زندگى كرد.  دست تقدير در چنان مقطع زمانى ، چشم ما را به‏اين كره‏ى خاكى گشود كه جنگ دوم جهانى به‏پايان رسيده بود ، به‏دنبال آن  «جنگ سرد»  بين قدرت‏هاى فاتح شرقى و غربى و در رأس آن‏ها هريك اتحاد جماهير شوروى سوسياليستى و ايالات متحده آمريكا  به‏اوج خود رسيده بود. جريان جنگ سرد بين آن دو ابرقدرت وقت ، جهان  را به‏دو بلوك متخاصم تبديل نموده و كابوس جنگ جهانى سوم را بر روابط و مناسبات بين‏المللى حاكم ساخته بود ؛   جنگى كه خطر به‏كارگيرى سلاح‏هاى هسته‏اى را چون «شمشير داموكلس»  بالاى سر جامعه‏ى جهانى و ادامه‏ى حيات روى كره‏ى زمين آويخته بود.  در زمره‏ى  اصطلاحات  سياسى  رايج  در  جريان جنگ سرد ،  كلماتى  چون «باران زرد»  -  «ضربت اول»  و  وقوع  بلافاصله‏ى   «زمستان اتمى» بود .

  به‏موجب اين تعبيرات  هريك از ابرقدرت‏ها كه به‏انجام  «ضربت اول»  مبادرت مى‏ورزيد، كار سياره‏ى شكننده‏ى به‏نام «زمين» را براى هميشه تمام كرده بود ، چنان‏كه ديگر «ضربت دوم» در كار نمى‏بود. " جنگ سرد " در سراسر جنوب  و جنوب شرق آسيا ، قاره‏ى آفريقا و آمريكاى لاتين جارى بود و قربانيان زيادى گرفت. قربانيان جنگ سرد ، اغلب مبارزان عليه استبداد محلى بودند ، چون ظهور و پيدايى رژيم‏هاى توتاليتر و مستبد محلى كه هريك در ماهيت خود وابسته به‏يكى از دو ابرقدرت وقت بودند ، از ديگر مختصات دوران جنگ سرد بود. اين رژيم‏ها كه بعضاً با شعارهاى فريبنده‏ى استعمارزدايى و تأمين استقلال ملى حكومت مى‏كردند ، با برخوردارى از حمايت يكى از ابرقدرت‏ها به‏سركوبى آزادى‏هاى ملى -  مدنى و خفه كردن مطالبات  مردم خود اقدام مى‏كردند. آن‏ها با استفاده از آتمسفر جنگ سرد ، مخالفين داخلى خود را متهم به‏داشتن ارتباط با اردوگاه جانب مقابل نموده و از اين طريق مجوز قلع و قمع ايشان را صادر مى‏نمودند. از همين‏رو نيمه‏ى دوم قرن بيستم به«عصر انقلاب‏ها» نيز قابل نام‏گذارى است

  استقلال كشور «هند»      تحت رهبرى بزرگ‏ترين پارسا و عارف دوران  «مهاتها گاندى» و  متعاقباً  پيدايش كشورى به‏نام «پاكستان»  )1947 - م) قتل " گاندى "  جنگ‏هاى دو كشور «هند»  و پاكستان و  جدايى «بنگلادش» از «پاكستان»  در عصر ما روى داد. انقلاب دهقانى در كشور «چين» و متعاقباً انقلاب فرهنگى «مائوتسه تونگ» انقلاب روحانيون در ايران ، جنگ 8 ساله ميان دو كشور ايران  و  عراق در پيش چشم ما واقع شد ؛ سقوط نظام «آپارتهيت» در آفريقاى جنوبى ، فروپاشى اتحاد جماهير شوروى سوسياليستى و تجزيه‏ى آن به 16 كشور ، در دوران ما روى نمود ؛ پايان جنگ سرد ، فروريزى ديوار برلن و اتحاد مجدد دو آلمان ، اتحاد دو يمن ، استقلال  سه كشور تاجيكستان ، ازبكستان و تركمنستان در مجاورت مرزهاى شمالى كشور ما از جمله پيامدهاى آن فروپاشى عظيم بود كه جمعاً پيش چشم ما روى نمود .

 با غيبت اتحاد جماهير شوروى از عرصه‏ى  سياست جهانى ، ايالات متحده آمريكا احساس پيروزى بزرگ نموده و «استراتژى نظم نوين جهانى» را پى‏ريزى كرد ؛ كه برمبناى آن جهان به‏سمت تك‏قطبى شدن ، به‏محوريت ايالات متحده آمريكا سامان‏دهى مى‏شد. در همين راستا، جنگ نفت  در سال  1990 در خاورميانه روى نمود كه در يك طرف آن صدام حسين ديكتاتور وقت عراق ؛ در سوى ديگر يك ائتلاف بين‏المللى شامل  25 كشور {اغلب غربى }به‏سركردگى آمريكا تحت رهبرى بوش  {پدر}  قرار داشت. اين جنگ ، نخستين واقعه‏ى بزرگ بين‏المللى قرن بود كه  در غيبت اتحاد جماهير شوروى از كرسى اقتدار ابرقدرتى و در لحظات احتضار او واقع شد. در اين موقع اتحاد جماهير شوروى آخرين روزهاى حيات خود را تحت رهبرى بى‏كفايت  «گرباچف»  سپرى مى‏كرد.  صدام حسين اين جنگ را  «مادر جنگ‏ها»  نام نهاده بود و به‏پيروزى ارتش مجهز خود برقواى  متفقين اميد جدى داشت. ارتشى كه با ساز و برگ نظامى بالا و آموزش فوق‏العاده‏ى خود به‏تازگى از جنگ  8  ساله با ايران فارغ گشته بود .

  «جنگ نفت»                                           در نتيجه‏ى  اشغال  كشور كوچك كويت {كه گفته مى‏شود حاوى مخازن عظيم  نفت خام  مى‏باشد}  توسط  ارتش صدام حسين آغاز شد. صدام حسين كه حدود صد سال ديرتر از زمان خود به‏دنيا آمده بود ، قصد داشت تمامى كشورهاى عربى منطقه و حوزه‏ى شامات را يك‏كاسه نموده و امپراطورى  عظيم عربى تشكيل دهد. او كه خود را پرچم‏دار ناسيوناليسم عربى مى‏دانست ، اگر صد سال جلوتر از اين‏زمان به‏دنيا آمده و چنين اقدامى را روى دست مى‏گرفت ، به‏آسانى موفق مى‏شد  ؛ امّا ، نظام موجود بين‏المللى اين اجازه را به‏او نداد .

  بدين‏ترتيب ، يك‏بار ديگر ثابت شد كه ظهور رهبرانى نابهنگام ، تنها مى‏توانند براى ملت‏ها مشكل  بيافرينند و  خصومت ، نفاق و خون‏ريزى به‏ارمغان آورند .

 در سه ماهه‏ى نخست سال  2003 بارديگر بهانه‏جويى‏هاى ايالات متحده آمريكا به‏منظور حذف صدام حسين شدت يافت. او را به‏داشت و انباشت سلاح‏هاى كشتار جمعى ، به‏ويژه هسته‏اى ، متهم نمودند. چنين اتهاماتى در شرايط عادى براى رژيم‏هاى توتاليتر فوق‏العاده لذت‏بخش و حتى به‏منزله‏ى آب حيات است ، چون براى مصارف داخلى به‏اين حرف‏ها نياز دارند ، روى آن پوز مى‏دهند و حتى به‏عنوان مستمسك جديد براى سركوبى مخالفان داخلى به‏كار مى‏برند  ؛  امّا ، اين بار مسأله براى صدام حسين فرق اساسى داشت  ؛ آمريكا و هم پيمانانش طى 20 روز جنگ ، او را از كرسى قدرت به‏زير كشيدند ؛ سرانجام ، به‏تناب دار سپردند .

 ما واقعه‏ى 11 سپتامبر       سال 2001  را ديديم ؛ روى‏دادى كه در حقيقت مبناى روابط متقابل دو جهان غرب و اسلام براى قرن 21 را پى‏ريزى كرد. و به‏خصلت تعاملى‏ء مناسبات قرن گذشته ميان اسلام و غرب  كه برمبناى ضديت مشترك با الحاد كمونيسم شالوده‏ريزى شده بود ، پايان داد. آن‏چه را مسلمانان افراطى و خشونت‏گرا  «جهاد مبارك»  ضد مفاسد و سلطه جويى‏هاى دنياى غرب و در رأس آن ايالات متحده آمريكا مى‏خوانند ؛ و بالمقابل ، آمريكا «نبرد بى‏پايان عليه تروريسم»  به‏سر كردگى گروه «القاعده» مى‏پندارد ؛ از همين‏جا شروع شد. متعاقب آن ، اصطلاحاتى چون «جنگ صليبى نوين» ، «فاشيسم اسلامى» ، «فاشيسم مقدس» و ارايه‏ى رسم  و طرح‏هاى موهن از مقدسات دينى مسلمانان در رسانه‏هاى جمعى غرب رواج گسترده يافت. چنان‏كه چهره‏ى كريهه و ناپسند از اسلام و مسلمانان به‏ساكنان آن‏سامان معرفى نمود .

 البته تحريك‏پذيرى و واكنش‏هاى سبگسرانه‏ى برخى از لايه‏هاى جوامع اسلامى و در كنار آن، اقدامات  خشونت‏آميز برخى ديگر (چون ترور، اختتاف و سربريدن آدم‏ها در مقابل كامره و هلهله و شادى و تكبير و قرأت آياتى از قرآن ، پس از انجام اين عمل) مدارك زنده و انكارناپذير در اختيار همان رسانه‏ها قرار مى‏داد. چيزى كه براى آن رسانه‏ها هم فال بود ، هم تفريح .

  در واقعه‏ى 11 سپتامبر  ]براى اولين‏بار در تاريخ بشر[  يك " شخص " به‏نام  «اسامه محمد بن‏لادن»  شهروند سعودى مقيم افغانستان  )02 /05 /2011 -  1957( با يك ابرقدرت به‏نام «آمريكا» چلنج داد. اين درحالى بود كه اداره‏ى كاخ سفيد نيز به‏تازگى در دست «محافظه‏كاران جديد» به‏رهبرى جرج بوش  {پسر} افتاده بود. بدين‏ترتيب ، دو جريان افراطى و خشونت‏گرا به‏عنوان نمايندگان دو تمدن اسلام و غرب به‏مقابله  بايك‏ديگر پرداخته  و آتمسفر بين‏المللى را به‏شدت آلوده كردند. هريك به‏طور يك‏جانبه مدعى برترى مطلق تمدن و فرهنگ وابسته به‏خود شدند ! امام اول جانب غربى «سموئيل هانتينگتون» بود كه  مطابق با ميزان حرارت «اسامه بن‏لادن» خواهان شروع مجدد جنگ‏هاى صليبى و برخورد تمدن‏ها بود. در كنار هانتينگتون «فرانسيس فوكوياما» ايستاده بود كه نظريه‏ى  «پايان تاريخ» را عرضه كرد. به‏پنداشت فوكوياما عصر مكاتب پايان يافته  و «ليبرال دموكراسى»  دكترين نهايى بشريت است  كه فوق آن ، انتظار گفتمان نظرى از بشريت نبايد داشت ؛ امّا، براساس دُفاكتو، چنين پايانى بيش از همه ، پيدايى گسل عميق در تعامل جهان اسلام با غرب را به‏نمايش گذاشت كه دراين راستا جنگ بى‏پايان آغاز يافته

 تحقيق  و اعلام نظر در مورد اين‏كه كدام‏يك آغازگر جنگ بوده است ، دشوار مى‏باشد ؛ ولى قضاوت در مورد اين‏كه كدام‏يك برحق مى‏باشد ، بسيار آسان است :     «هيچ كدام»!

  «جنگ ، جنگ بوفالوهاى مست است»  و  ارتباطى با بشريت مترقى ندارد . 

برچسب‌ها: کوهای رنج و سیلاب های اشک

روشنفکر کیست ؟ و شاخصه های آن چیست؟ رابطه ی روشنفکر با قدرت چگونه است ؟

 اروپای پیر و همیشه جوان

روى‏دادهاى مهم ديگر در اروپاى پير و هميشه جوان بود كه شامل تحقق " اتحاديه‏ى اروپا " و گردش پول واحد «يورو» در بين 27 كشور عضو ، تشكيل  " اتحاديه‏ى  مديترانه "  با عضويت چهل و  سه كشور ، انعقاد پيمان ليسبون و همچنين انتخاب رئيس واحد براى اتحاديه‏ى اروپا بود .

  اين‏ها رئوس وقايع مهم بين‏المللى بود                                كه در عمر ما ، تا اين لحظه روى داده است. هريك به‏نوبه‏ى خود تأثير آشكار برزندگى جامعه‏ى بشرى ، به‏خصوص حيات ملى افغان‏ها داشت. متأسفانه در گرماگرم جنگ سرد ، كشور ما به‏يكى از بدترين ميدان‏هاى تلاقى و برخورد استراتژيك ميان دو ابرقدرت وقت مبدل گرديد و به‏داغ‏ترين نقطه‏ى دنيا در تاريخ معاصر جهان در آمد. سراسر كشور به‏كوره‏ى سوزان و ديگ جوشان مبدل شد ، سپس عرصه‏ى تاخت و تاز تروريسم بين‏المللى و بنيادگرايى مافياگون گرديد كه جمعاً و تا كنون مدت سه دهه طول كشيده است و آينده‏ى آن كماكان در بوته‏ى ابهام است.  مطمئناً در آينده راجع به‏اين برهه از تاريخ خون‏بار و خبطآميز كشور حرف‏هاى زيادى گفته خواهد شد. طبعاً هركس از منظر اعتقادات و علايق خود آن را نگارش خواهد نمود  ؛  لكن آن‏چه ما ديديم ، در يك كلام :

  سراسر خبط و خطاى سران قبايلى  بود كه با سوء استفاده از اعتقادات و عواطف مذهبى و قومى مردم روستايى و بى‏سواد كشور ، سعى در تأمين شهوات و منافع شخصى خود داشتند ، آن‏ها به‏جاى اين‏كه به‏منافع ملى بيانديشند ، فقط به‏نفع خود فكر مى‏كردند. و هريك مانند شدّاد براى خود بهشت خصوصى ساختند. هريك از آن‏ها در دوران رهبرى جهاد ! چندين‏بار تجديد فراش كردند. درحالى كه عموم مردم نان خوردن و دارو براى فرزندان خود نداشتند. دراين برهه‏ى سياه از تاريخ ، سران گروه‏بندى‏هاى قومى به‏نوبه‏ى خود نقش اجيران جنگى ابرقدرت‏ها در جريان جنگ سرد را ايفاء كردند. آن‏ها براى نوكرى بيگانگان ، بايك‏ديگر كورس گذاشتند.

 ما جريان جابه‏جايى بيش از نيمى جمعيت كشور را در داخل و خارج ، از نزديك ديديم. چنين‏كارى براى كسى كه شخصاً آن را تجربه نكرده باشد ، چيزى شبيهه يك «پيك‏نيك» است ؛ امّا ، تفاوت كار از كجا است  تا به‏كجا. درك اين نكته با لفظ ممكن نيست كه  چگونه يك‏خانواده مجبور مى‏شود ناگهان ، بدون تداركات قبلى ، و بدون هيچ‏نوع حمايت و چشم‏انداز روشن ، همه‏ى مايملك ، خانه و زندگى خود را {كه محصول يك عمر تلاشش مى‏باشد} رها كرده ، فقط جان خود و فرزندان را از مهلكه نجات بخشد و به‏محيطى وارد شود كه هم خود با آن بيگانه است  و هم بيگانه حساب مى‏شود. چنان محيطى كه نه تنها وضعيت او را درك نمى‏كند و به‏او خوش‏آمد گفته نمى‏شود ، كه با چهره‏هاى اخم‏آلود ، سوءظن شديد و نگاهاى عيب‏جويانه و نفرت‏آلود مواجه مى‏گردد. ازاين پس ، ديگر او علناً عامل گرانى، امراض، فقر، فساد، بى‏كارى، ناامنى، زخم معده، ضعف اشتها، بى‏خوابى، پيرى، سرطان، اختلافات زوجين و سوء هاضمه‏ى افراد جامعه‏ى محلى معرفى مى‏شود!  مسأله‏ى مهاجرين واقعاً يك تراژدى انسانى است .

 نكته‏ى قابل يادآورى اين‏كه  :                   شرح هيچ‏يك از اين وقايع مهم جهانى و داخلى {از سنخ تاريخ‏نگارى  مرسوم و مصطلح}  مطمح نظر نويسنده نيست ؛  بلكه قصد ما بررسى زيرسطح  حوادث و ارايه‏ى تجارب و دريافت‏هاى خود از درون آن‏چه به«جنبش روشن‏فكرى ملى مستقل افغانستان»  موسوم است ، در حد  «مانيفيست»  از سه مرحله‏ى تاريخى است :

 1   -   عصر پيش‏مكاتب  =  از سيد جمال تا دهه‏ى دموكراسى  (با هدف مشروطه خواهى)

 2   -   عصر مكاتب  =   از دهه‏ى دموكراسى  تا حكومت دكتر نجيب اللّه  (عدالت‏طلبى)

 3   -   عصر فرامكاتب  =  از  دكتر نجيب تا عصر ما و الى ما شاء اللّه ... (ليبرال دموكراسى)

 1   -   1   :                    «جنبش ديگرگون خواهى»  در افغانستان سابقه‏ى يكصد و پنجاه ساله دارد ؛ اجماع مورخان و كارشناسان  امور افغانستان ، آغاز جنبش روشن‏فكرى افغانستان را به‏سيّد جمال‏الدّين افغان نسبت مى‏دهند كه با تأسيس نشرات «كابل» بين سال‏هاى 1245 - 1242 و «شمس‏النّهار» در سال  1251 (ه ش) در عهد امير شير على خان اين چراغ را روشن كرد. سپس به«محمود طرزى»  عطف مى‏كنند كه با انتشار دو هفته‏نامه‏ى  «سراج الاخبار الافغانيه» در سال  1291  (ه ش) عصر روشنگرى افغانى را نهادينه  ساخت و الهام‏بخش منطقه شد .

  در دهه‏ى  1300  به‏حركت اصلاح طلبانه‏ى غازى امان‏اللّه خان پيوند خورد ؛ او نخستين حكمران افغان بود كه باكمك حقوقدانان مصرى و تركى نظامنامه‏ى جامع عرفى جهت اداره‏ى امور كشور تدوين كرد و قدم استوارى در راه تشكيل جامعه‏ى مدنى و قانون‏مند برداشت:

 «حريّت فردى از هرگونه تعرض و مداخله مصئون است ؛ هيچ‏كس ، جز بر اساس حكم فيصله‏ى محكمه‏ى شرعى و نظامات مقننه ، توقيف يا مجازات نخواهد گرديد. بردگى ملغى است ؛ هيچ‏كس نمى‏تواند ديگرى را به‏صفت برده و غلام استخدام نمايد»××× )1( ماده هفتم قانون اساسى افغانستان ، مصوب سال 1301 (هش)

( متن كامل قوانين اساسى افغانستان از سال 1301 تا 1372 ، مركز فرهنگى نويسندگان افغانستان ، ص: 83.)

 دهه‏ى   1320  جلوه‏ى  ديگرى  از  جنبش ديگرگون‏خواهى  را به‏نمايش  مى‏گذارد كه  با تشكيل «حزب  سياسى ارشاد» به‏رهبرى  علامه  سيد اسماعيل بلخى  در پى تخسير  قدرت و اعلام  نظام جمهورى  برآمدند.  اين جنبش  در  روز  موعود  براى تصرف  قدرت  ]اول  حمل 1329 ]سركوب شد  و  سران  آن به‏مدت  14 سال زندانى شدند .

  دهه‏ى  1330   عصر روشنگرى ملى با پيش‏آهنگى ستارگان فرهنگى  چون مير على اصغر شعاع ، مير غلام محمد غبار ، غلام سرور جويا ، براتعلى تاج ، دكتر يوسف ، دكترهاشم ، اسماعيل مبلغ ، اسماعيل پاسخ ، نهضت ، بينش ، مظفرى ، طالب ... ده‏ها و صدها از اين قبيل كسان بود .

 مبارزات آن‏ها منجر به‏بازنويسى قانون اساسى گرديد  و مجالس دوازدهم )1342( و سيزدهم )1347( شوراى ملى مطابق با نرم‏هاى دموكراتيك تدوير شدند. خيلى از روشن‏فكران براى نخستين‏بار راه به‏مجلس گشودند. كسانى چون ببرك كارمل ، دكتر آناهيتا راتب‏زاد ، نور احمد نور ، اسماعيل مبلغ ... اعضاى آخرين مجلس بودند. مذاكرات نمايندگان در اين دو دوره {كه در منابع ثبت است} نشان مى‏دهد كه آن‏ها هيچ تابوى را برنمى‏تافتند. تمام مسايل كشور را آزادانه به‏بحث مى‏گذاشتند و اقدامات مرجعيت قدرت را به‏پرسش مى‏گرفتند .

  2   -   2  :                  دهه‏ى  1340 موسوم به‏دهه‏ى دموكراسى شد. در اين دوره بود كه انواع تمايلات فكرى ترجمه شده (در خارج) وارد عرصه‏ى ادبيات سياسى كشور گرديد. گروهاى سياسى و جريان‏هاى روشن‏فكرى مبتنى برخط مشى‏ء تعريف شده  تشكيل  گرديد  و مدل‏هاى موفق برون‏مرزى مطمح  نظر  نخبگان سياسى  جامعه‏ى  افغانستانى  قرار گرفت .

   دهه‏ى  26(  1350 سرطان  7  -  1352 ثور  1357( دوران جمهورى سردار محمد داوودخان بود  كه  در تاريخ معاصر كشور  ما اصلاً تفسير نشده است .

 باوقوع كودتاى  7  ثور   1357   ح . د . خ . ا . زمام قدرت را به‏دست گرفت ، اين به آن معنى است كه پس از  عصر غازى امان اللّه خان ،  براى دومين‏بار  نيروهاى  مترقى و برابرى طلب قدرت اجرايى كشور  را تسخير كردند  ؛ امّا ، شتاب آن‏حزب  جهت اجراى هرچه  سريع‏تر تغييرات در جامعه‏ى بسته و گذشته‏گراى  افغانى ، موجبات آشوب  و جنگ‏هاى  داخلى سى‏ساله  را فراهم آورد. بدين‏سان بزرگ‏ترين  شانس تغييرات دموكراتيك در كشور ، از دست رفت  .

 در اين مرحله    ،    عناصر روشن‏فكرى ، متأثر از فضاى جنگ سرد ، به‏سه بخش مجزى تقسيم شدند و در برابر هم  صف‏آرايى كردند كه حاصل آن تماماً به‏جيب ارتجاع عوام‏فريب رفت:

 1  -   تشكل‏هاى  چپ  متمايل  به‏مسكو ، شامل  احزاب خلق و پرچم كه به‏قدرت رسيدند ، با اتخاذ  شيوه‏ى  انحصار ، اختناق  و سركوب عملاً در مقابل مردم قرار گرفتند .

 2  -   نيروهاى  چپ  متمايل  به‏چين ،  شامل  سلول‏هاى  پراكنده‏ى  مائوئيستى  و مذبذبين «ستم ملى» كه  پس از كودتاى  هفت ثور كادرهاى  رهبرى  خود را از دست دادند ، آواره  و فاقد جا و مكان شدند ،  هويت  و ارتباطات  تشكيلاتى ايشان از هم گسست  ؛  امّا ، نام‏هاى شان ذهن‏ها را به‏خود مشغول مى‏كرد مانند : ساما ، سرخا ، سازا ، فازا ، راوا ، رهايى ...

 3  -   «طيف وسيع كيفى -  مردمى»  كه به‏جهت اهتمام  به‏شعار  «بازگشت به‏خويش» به«چپ ملى -  مستقل»  موسوم شد.  خود را طرف‏دار تز  سيّد جمال‏الدّين افغان ، اقبال لاهورى و  دكتر على شريعتى مى‏خواندند و معتقدات  خويش را «اسلام منهاى روحانيت» مى‏ناميدند شامل : مجاهدين مستضعفين ، كانون مهاجر ، جناح چپ سازمان نصر ، الحديد ، حلقه‏ى  دلجو {در جوف حزب اسلامى  حكمتيار} انجمن سوم حوت ، اسلام مكتب توحيد ، جنبش  اسلامى مستضعفين ، جنبش  روشن‏فكران  ملى ... و كانون همبستگى روشن‏فكران افغانستان  .

 چنان‏كه  قابل درك  است : در هدف‏هاى غايى ميان اين سه بخش از  جنبش ديگرانديش تاريخ معاصر افغانستان  تفاوت‏هاى فاحشى نمى‏توانست  وجود داشته باشد ؛ لكن در عمل ، كم‏ترين ارتباط و هماهنگى استراتژيك ميان آن‏ها منعقد نشد ؛

 اين ، هم به‏دليل وجود گسل‏هاى عميق در مناسبات اقوام افغانى بود ، هم از جهت نفوذ مكاتب بر افكار و احساسات روشن‏فكران كه حاصلى جز بحث و جدل‏هاى ممتد بر سر الفاظ  و مفاهيم نداشت ؛  حال آن‏كه در جبهه‏ى مقابل آن‏ها نيروهاى گذشته‏گرا به‏راحتى توانستند اتحادهاى هفتگانه  و نه‏گانه  در  پاكستان  و ايران تشكيل دهند ، چون مشتركاً تجربه‏ى صدها سال عوام‏دارى  و عوام‏فريبى  در كيسه  داشتند .

  تنها در آخرين روزهاى  حكومت  دكتر نجيب‏اللّه  تلاش‏هاى به‏منظور نيل به‏نوعى وحدت استراتژيك از هرسه  جانب صورت گرفت كه ناقص و نابهنگام بود و حاصلى به‏بار نياورد. حكومت دكتر نجيب  سرنگون شد و كشور مجدداً در منجلاب جهل و تاريكى فرو غلتيد. بروز نفرت‏ها و انتقام‏جويى‏هاى  قومى اساس معادلات قرار گرفت و كلاه‏برداران  هرقوم پيشوايان آنان شدند ! به‏اين مى‏گوييم : «تكرار دراماتيك تاريخ يكصدساله‏ى كشور» كه عبرت‏انگيز است:

 حكومت مترقى «غازى امان‏اللّه خان» جاى خود را به‏بچه سقاو مى‏دهد ؛ و دولت ناسيونال دموكرات  دكترنجيب اللّه به‏امارت ملاّ محمّد عمر آخوندزاده منتهى مى‏شود !

  تجربه نيز ثابت كرد     كه نيروهاى  «شر و فساد»  داراى قدرت تخريبى فوق‏العاده زياد هستند ؛ امّا ، در عرصه‏هاى سازندگى هيچ حرفى براى گفتن ندارند  ؛  همچنان‏كه در آن روى سكه نيز نوشته شده بود : «منازعات ناشى از عدم درك متقابل ، تمايلات  سكتاريستى توأم با روحيه‏ى اقتدارگرايى  و تماميت‏خواهى  ميان خطوط  سه‏گانه‏ى جنبش روشن‏فكرى ، بزرگ‏ترين ضربه به‏روند كلى ديگرانديشى و برابرى‏طلبى در كشورى بود كه فى‏نفسه داراى منابع محدود در حوزه‏ى  شكوفاى انديشه است و معضل مزمن قحطالرّجالى و مطقوع‏النّسل بودن روشن‏فكران كشور را به‏زانو درآورده و ساكنين را از حداقل مواهب زندگى محروم ساخته است.»

  اين  موارد  نيز محل توجه  كتاب  نيست  ؛  بلكه  چشم‏انداز  كتاب  دربرگيرنده‏ى آن طيف‏ها و گروهاى  كيفى و  نظريه‏پرداز  است كه در گرما گرم جنگ  با تأكيد شديد براستقلال ملى، ناسيوناليسم افغانى و حقوق شهروندى ، به‏طرح داعيه‏ى  «بازگشت به‏خويش»  بر اساس اصالت آب و خاك  مبادرت ورزيده‏اند ، هرچند  در تيورى  و عمل ناكام بوده‏اند ؛  شايد بدان علت  كه روشن‏فكر افغانى  مدام زيكزاك  مى‏كند ، تا هنوز خط مستقيم خود را نيافته  و چون «گُنگِ خواب ديده است.»  كج  و كورمال راه مى‏رود ، از شكستن خط ترجمه و تقليد عاجز آمده و در كل قادر نشده است تفسيرى  مستقل از راز و رمزهاى دنياى پيرامون و شرايط جامعه‏ى خود ارايه دهد ، تا هنوز خود قادر به‏توليد فكر نيست ، كه هيچ ؛ بلكه توانمندى‏ء برقرارى ارتباط مستقيم با اصحاب فكر و منابع فكرى  جهانى را نيز ندارد ، چون زبان نمى‏داند ، زبان‏شناس نيست ، منابع شناس نيست ، مايه‏ى علمى ندارد ؛ بناءاً قادر به‏ترجمه هم نيست.  متكى به‏ترجمه‏ى ديگران است ؛ به‏همين جهت نسخه‏ى  شفابخشى كه براى جامعه‏ى خويش تحرير مى‏نمايد ، پر از خدشه و خطا است  ؛  لذا اعتماد مخاطبان  نسبت به‏خود را مخدوش  نموده است ...

 3  -  3  :        با عنايات به‏تمام موارد پيش‏گفته ، ما  دراين‏جا چراغ به‏دست نمى‏گيريم كه دنبال «روشن‏فكر ويژه»  مطابق با معيارهاى  «ميشل فوكو»  بگرديم.  يا مانند  «جلال آل‏احمد» در پى احصاى  خدمات و خيانت‏هاى روشن‏فكران برآييم.  نه دنبال مجرم مى‏گرديم و نه به‏تك‏ستاره اعتقاد داريم ؛ سخن پيرامون  «آن‏چه بايد باشد»  نيست  ؛ بلكه از  «آن‏چه واقعاً است»  گزارش مى‏كنيم. از همين‏رو  «هدف اساسى كتاب همانا ترسيم خط فاصل ميان نيروهاى خير و شر موجود در عرصه‏ى ملى است.»  از نظر ما روشن‏فكر نيروى است كه حايز صفات زير باشد:

 1  -   آزادانديش ، داراى  سلامت فكر ، فهمِ درست و  وفادار به‏آرمان «بازگشت به‏خويش»

 2  -   حامل پيام باشد ، و توانمند جهت خلق ارزش‏هاى جديد و ايجاد تغييرات مثبت .

 3  -   مسئوليت‏پذير باشد  و در هر شرايط  قادر به‏نقد مواضع و كنش و منش خويش .

 4  -   داراى چشم‏انداز روشن باشد و توانايى انديشه‏ى خود را در حل‏مسايل به‏كار گيرد .

 5  -   زيبايى‏شناسى، انسان‏دوستى ، نارضايتى خلاق و انضباط شديد اخلاقى و عفت عمومى

 6  -   ثبات فكرى ، دايمى بودن ، وفادارى به "آب و خاك" و عشق و ايمان به‏مردم و كشور.

 7  -   تلاش بى‏پايان  در راه كسب چهار صفت  سقراطى: حكمت ، شجاعت ، عدالت و عفت.

 8  -   اهل قلم بودن و اعتقاد به‏دموكراسى و پلوراليسم سياسى  ؛  معنى اين نكته آن است كه در جامعه‏ى افغانى روشن‏فكر نيروى است كه متكى برانديشه‏ى هيومنيسم با اعتقاد به‏وحدت عالم انسانى و پرهيز از هوچى‏گرى‏هاى  سكتاريستى اعم از قومى ، فرقه‏اى ، زبانى ، محلى و غيره  خواهان تغييرات دموكراتيك براساس ارزش‏هاى ليبرال‏دموكراسى  و  جامعه‏ى مدنى در كشور باشد. تأكيد مضاعف ما بر هيومنيسم از آن بابت است كه اين نگرش ، اولاً به‏انسانيت انسان نظر دارد ، لاغير  ؛  ثانياً اختيار انسان را از دست جنّ و ملك خارج نموده و به‏خود او مى‏سپارد .

 اين لازمه‏ى  «عصر فرامكاتب» است. چنان‏كه در «عصر مكاتب» اصل بر مفاهيم و جدال الفاظ بود و آدم‏ها در راه عقيده جان مى‏دادند ، ولى در عصر فرامكاتب ، گفتمان فراتر از سنت و مدرنيته است و جوهره‏ى اصلى آن را اراده‏ى آزاد انسان براى زندگى آگاهانه تشكيل مى‏دهد . 

 روشنفكران  و  قدرت  

                     در همين‏جا پرسش جواز ، يا عدم جواز روشن‏فكران در سطوح مديريت  جامعه نيز مطرح بحث است  ؛ به‏باور عده‏ى ، روشن‏فكران ]درست بنا به‏دلايل منوط به‏خصلت روشن‏فكرانه [نمى‏توانند مديران موفق اجرايى در سطوح كلان جامعه باشند ، چون مانند هنرمندان ، اسير احساسات و عواطف‏اند كه با روحيه‏ى اجرايى متفاوت است. بناءاً جايگاه واقعى روشن‏فكران را قرار گرفتن در حاشيه‏ى قدرت مى‏دانند و معتقداند: در بهترين حالت مى‏توانند مشاوران خوبى براى مديريت كلان باشند: مانند همراهى ارسطو با اسكندر مقدونى ، ملازمت جنيد بغدادى با هارون الرشيد ، همنوايى فردوسى طوسى با محمود غزنوى ، معاونت خواجه نصيرالدّين طوسى با هلاكو خان ... تا معاضدت حسنين هيكل و نجيب محفوظ با جمال عبدالناصر  و  همكارى‏هاى تنگاتنگ  رادا كريشنان  و جواهر لعل نهرو  با مهاتما گاندى ... برهمين سياق اعتقاد دارند : وظايف روشن‏فكران در تاريخ مدرن نيز مى‏تواند تنها در قلمرو اطلاع‏رسانى ، فرهنگ‏سازى ، روشنگرى و انتقاد از مراجع قدرت محدود باشد ...

 اين فرض مطلقاً مردود است  ؛    روشن‏فكران حق ندارند حاشيه‏نشينى اختيار كنند ، بايد در كانون قدرت قرار گيرند و خطالسيّر جامعه را مطابق با معيارهاى انسانى خود ترسيم و عملى نمايند. اين حرف تازه نيست  ؛ افلاطون 25 قرن قبل روى آن پاى فشرده است .

 روشنفكران  و  جامعه  و  تاريخ   :                  ويل دورانت مى‏گويد : «در هر عصر و هر ملتى تمدن محصول كوشش و مسئوليت يك اقليت است.»  پس «روشن‏فكر» نيروى كيفى است و سئوال «كميت»  در مورد آن محلى ندارد. در هر جامعه‏ى ، تعداد افرادى كه به‏توليد «فكر» مبادرت مى‏كنند ، به‏عدد انگشتان يك دست هم نمى‏رسند ؛ معهذا افكار آن‏ها است كه دكترين تحولات را  تبيين نموده و كاربران جامعه را مى‏سازد. بدين قرار روشن‏فكران و متفكران داراى قدرت نامرئى فوق العاده زياد  هستند چنان‏كه فراتر از آن ، قدرتى متصور نيست. فكر نيروى لطيف ، امّا ، بى‏نهايت كارساز است و  آن‏قدر توانايى دارد كه مى‏تواند  هر زمامدار و هر صاحب‏قدرتى را از ثريا به‏زمين بكوبد ، يا از خاك  به‏افلاك  رساند ؛  چرا نگوييم كه (در جهان معاصر) ناصر ، زمانى «ناصر» شد كه مشاورانى  چون  «هيكل» و «محفوظ» داشت و «گاندى» نيز  (با همه عظمت شخصى)  كسانى چون «كريشنان»ها و «نهرو»ها را در كنار خود داشت .

 بسيار اشتباه مهلك مرتكب مى‏شوند آن زمامداران  خيره‏سر و مستبدى كه خود را با «اهل‏فكر»  سرشاخ  مى‏كنند. آن‏ها نه اين‏كه در اين عرصه هرگز پيروز نخواهند شد ، كه با افتضاح قدرت را از دست  خواهند داد  و جامعه و تاريخ  فردا را نيز ...

  ناكامى‏هاى روشن‏فكر افغانى معلول فاكتورهاى بى‏شمارى است كه بخش اندكى از آن در كتاب فهرست شده  ؛  با همه‏ى اين اوصاف ، شك ندارم كه روشن‏فكر افغانى سرانجام ، موفق خواهد شد جامعه‏ى خويش را در مسير درست رهبرى كند ، تجربيات نيم قرن گذشته  مى‏تواند به‏مثابه بهترين گرانتور  جهت ايجاد تغييرات دموكراتيك در جامعه‏ى افغانى مورد توجه  و عمل قرار گيرد ؛  بالاخره اين سرزمين سبز خواهد شد و به‏شكوه و مجد و عظمت  تاريخى خود  خواهد رسيد ؛  هرچند راه بسيار دشوار و طولانى در پيش است ؛ امّا ، آن روز را چشم به‏راه باش !

  ديگر موضوع  مهم      ]كه بيم مى‏رود هرگاه درست درك نشود ، دچار جنجال عوامانه خواهد شد[  اين‏كه همه مى‏دانند كشور كثيرالمله‏ى افغانستان يك كلكسيون غنى از واحدهاى وابسته به‏رگه‏هاى  متفاوت  جمعيت بشرى است.  در برخى منابع خارجى به‏آن  «موزيم اقوام» گفته شده. انواعى از نژادها ، اقوام ، گويش‏ها و گرايش‏هاى بشرى در آن وجود دارند كه در كنار هم زندگى مى‏كنند  و رقم شان از عدد 30  هم تجاوز مى‏كند. اين اقوام در سطح ملى و بين‏المللى نياز مبرم  دارند كه به‏يك عنوان كلى  ]من‏حيث هويت ملى[  برسند تا به‏همان نام صدا شوند .

 مى‏دانى  وقتى نام تو مشخص نباشد ، مخاطبانت تو را  «آهاى»  يا «اوهوى»  صدا مى‏زنند .

 -      يكى از مباحثات داغ روز ميان اقوام محروم اين است  كه  «اين نام  چه بايد باشد؟»

 =      هركسى  چيزى مى‏گويد و از گفته‏ى  خود دلشاد است ؛ لكن گفتار ايشان در عمل ، چون «انداختن زنگ به‏گردن گربه»  است.  يا چيزى بيش از زمزمه‏هاى تو دماغى نيست .

 -      چون  معلوم نيست  گفتار ايشان  در آينده‏ى قابل پيش‏بينى به‏نتايج مشخص رسد  ؛  ما عجالتاً  ]با تمسك به‏نص قانون اساسى كشور[  و با علم به‏اين‏كه  در هر كشورى قانون اساسى آن،  ميثاق ملى محسوب مى‏شود و نظرش حايز حجيّت تام است  ؛  عنوان «افغان»  را  برابر با تمام ساكنين اين سرزمين اعم از هرقوم و طايفه به‏كار گرفته‏ايم. درست همان‏سان كه همه از تذكرة، پاسپورت ، نوت‏بانگ ، پرچم و ديگر مظاهر ملى آن استفاده مى‏كنند. اين  برابر است با نص قانون اساسى موجود كشور كه در پاراگراف سوم ماده‏ى  چهارم آن  آمده است :

   «به‏هرفرد از افراد ملت افغانستان كلمه‏ى " افغان  " اطلاق مى‏شود.»

 گويا اين عبارت در قوانين اساسى  قبلى نيز آمده بود .

   بنابراين ، ما مصالح عاليه‏ى  ملى ، جنبه‏هاى  حقوقى و قانونى ، ديپلماسى بين‏المللى  و مهم‏تر از همه : اصالت  " آب و خاك "  را ]كه سخت بدان باورمنديم[  در نظر گرفتيم .

  در عين كه مى‏دانيم  مناسبات  ميان چهار قوم عمده‏ى كشور مخدوش است  و اقوام كوچك‏تر  نيز  لامحاله  بار سنگين  منازعات آن‏ها را  بدوش مى‏كشند ؛ در چنين شرايطى  كسانى از حمل عنوان  «افغان»  بر خود ، ناخرسند خواهند بود ؛  لكن پاسخ ما اين است  كه اگر ايرادى بر اين تعبير دارند ، بايد قانون  را اصلاح كنند. از منظر ما مهم اين است كه ساكنين  كشور هرچه زودتر به‏يك  هويت ملى جامع  و مانع  و قابل تعريف رسند  تا بر مبناى آن ملت تشكيل گردد و متعاقباً دولت  مسئول روى كار آيد تا بتواند از منافع  و ارزش‏هاى ملى دفاع نمايد .

  وضعيت جارى در كشور موجب شده است تا همسايگان ما از هرطرف برما بتازند ، از لشكركشى اتحاد شوروى  (سابق)  گرفته تا كاركردهاى نظاميان پاكستان  كه بى‏مهابا و با چكمه وارد كشور ما مى‏شوند ، رييس  جمهور ما را از ستون برق حلق‏آويز مى‏كنند و به‏جاى آن دولت دلخواه خود را مى‏نشانند ... و در بعد نرم‏افزارى نيز  هرچه  مفاخر تاريخى  و  فرهنگى  متعلق به‏اين سرزمين بوده‏اند ، ايرانيان تصاحب كرده‏اند ... ديگر چيزى نمانده است. همه‏ى اين‏ها نتيجه‏ى  بلافصل  فقدان هويت ملى است. اين وضعيت تا كى بايد ادامه يابد؟

 در حال حاضر هويت ملى شهروندان افغانستان در بعد داخلى و خارجى متناقض  است :

 در بعد داخلى ؛   بحران هويت ملى و عدم اعتماد ملى داراى چندان عرض و عمق است كه كسى حتى قانون اساسى را به‏نيم جَو هم نمى‏خرد ، قبل از همه ، كسانى كه در مسند اجراى قانون قرار دارند ، به‏آن خيانت مى‏كنند. پس ، در افغانستان اصلاً ملتى تشكيل نشده تا ميثاقى تدوين كرده باشد !  دراين سرزمين  واحدهاى پراكنده‏ى بشرى بريده از هم در فضاى آكنده از سوء تفاهم زندگى مى‏كنند و هر دسته علايق و تعهدات خاص خويش را دارا است ؛ معهذا در بيرون از مرزهاى اين كشور به‏تمام افراد آن واحدهاى بشرى  عنوان «افغان» اطلاق مى‏شود. چه اين‏كه افراد اين ، يا آن دسته به‏لحاظ عاطفى ، يا تعلق  قومى ، از اين عنوان خوش‏شان بيايد ، ياخير .

 لكن به‏لحاظ حقوقى و ديپلماتيك اين عنوان درست است  ؛  زيرا در نظام موجود بين‏المللى ، هويت‏ها  «سرزمينى» است. همان‏گونه كه عنوان «ترك» يا «ترك‏ها» براى عموم شهروندان كشور تركيه ، درست است. و عناوين چون «بلغارها» ، «مجارها» ، «صرب‏ها» ، «چك‏ها» ، «اسلواك‏ها» ، «روس‏ها» ، «ازبك‏ها» ، «قزاق‏ها» ، «قرقيزها» ، «تركمن‏ها» ، «تاجيك‏ها» ، «هندوها» ... براى كليه‏ى ساكنين كشورهاى مرتبط با اين عناوين  صحيح و معمول است .

  با اين‏كه  اين اسامى  متخذ از  گروهاى  ]اكثريت[  نژادى  و قومى است  و در همان جاها نيز خرده هويت‏هاى متعدد قومى وجود دارند  ؛  امّا ، صرفاً در روابط داخلى‏شان  تجلى مى‏كند .

 به‏طور كلى انواع هويت براى آحاد بشر متصور است  مانند : هويت شخصى  -  هويت قومى  - مذهبى  - فرهنگى  - صنفى - طبقاتى و هويت ملى ...

 آن‏چه در معادلات حقوق سياسى و ديپلماتيك دنياى امروز مطمح نظر قرار مى‏گيرد ، همان هويت ملى است كه روز به‏روز خاصيت عميق‏تر و پررنگ‏تر كسب مى‏كند. و باز آن‏چه فرهنگ ، تمدن و ارزش مى‏آفريند همان هويت ملى‏ء برخاسته از آب و خاك  است ، لاغير .

 اهتمام  به‏هويت  قومى نوعى ارتجاع است كه از عصر كوچى‏گرى  و مناسبات  قبايلى ماقبل تاريخ خبر مى‏دهد. دكتر شادمان يوسف  ]رهبر حزب آزادى تاجيكستان[  در كتابى تحت عنوان «تاجيكستان بهاى آزادى» از ملاقات‏هاى خود با احمدشاه مسعود گزارش مى‏كند ، در پايان مى‏گويد : «من در سيماى او ويژه‏گى يك بزرگ افغان را مشاهده نمودم.»  دكتر يوسف نمى‏گويد «من در سيماى او ويژه‏گى يك بزرگ تاجيك را مشاهده كردم.» چون بنا به‏تعريف  حقوقى رايج ، مسعود تاجيك نبود ، افغان بود.  دكتر يوسف يك رهبر سياسى است ، بايد طبق نُرم‏هاى سياسى  و ديپلماتيك  سخن گويد. اگر مى‏گفت  «مسعود يك بزرگ تاجيك است»  معنى‏اش اين مى‏شد كه او  يك شهروند تاجيكستانى است .

  واقع اين است كه  از منظر  حقوق  و ديپلماسى بين‏المللى  هويت ملى تو  «افغان» است : وقتى در يك كشور خارجى پاسپورت تو را مى‏بينند ، ديگر تو را با خصوصيات  قومى‏ات نمى‏شناسند ، لاجرم به‏حيث يك فرد «افغان» شناخته مى‏شوى.  در غير اين صورت  موضوع بسيار پارادوكسيكال مى‏شود : چطور است كه نام كشور متبوعت افغانستان است و تو پاسپورت آن را در جيب دارى ، روى تذكره‏ات هم نوشته‏اند  «مليت افغان» ... ولى تو خودت مى‏گويى «نه ! من افغان نيستم»!  نتيجه چه مى‏شود ؟  هركس باشد ، مى‏فهمد كه تو مشكل دارى .

 ...  بدين‏ترتيب ، با عنايت به‏تمام مطالب پيش گفته ، كتاب حاضر نيز  همين  وابستگى به«آب و خاك»  را اساس گفتمان  گرفته و معتقد است در اين سرزمين بايد ملتى تشكيل شود كه لاجرم نيازمند نام  و هويت  ملى‏ء مشخص نيز  است .

 بحث در اين‏باره  كه آيا عنوان  «افغان»  از كجا آمده و در نفس‏الامر زشت است ، يا زيبا ، ما از آن خوش‏مان مى‏آيد ، يا  خير ؛  چه مفاهيم  و خاطراتى را  در ذهن ما تداعى مى‏كند ،  شامل كل شهروندان  افغانستان مى‏شود ، يا در برگيرنده‏ى يك قوميت خاص است ... كاملاً يك امر داخلى و از جهتى هم ، احساسى است ،  كه حل آن  شبيهه  معماى مرغ  و تخم مرغ شده است .

  تاجاى كه  منابع  تاريخى  و  شواهد  عينى  گواهى مى‏كنند ، اطلاق  كلمه‏ى  «افغان»  تنها بر قوم  «پشتون»  يك  «غلط مشهور»  است.  به‏پنداشت " مير غلام محمد غبار  " عنوان  «اوغان» از  قرون  ششم و هفتم هجرى توسط اعراب براى ساكنين اين سرزمين به‏كار رفته است .

  از آن‏جا كه قوم پشتون يكى از اقوام ايرانى -  هندى ساكن در حد فاصل شبهه قاره‏ى هند با قلمرو آرياناى كبير بوده و است ، در تاريخ و فرهنگ محاوراتى هندوها و بعداً پاكستانى‏ها به«پتان» نام برده شده است كه بعداً مبدل  به«پشتو»  يا «پشتون»  شد. نظراتى وجود  دارد  كه بين عنوان «پشتون» با نام «پشوتن» {يكى از پهلوانان  شاهنامه‏ى فردوسى}  و قوم  «پارت آريايى» نسبتى  قايل  است.  هم‏اكنون  تعداد نفوس پشتون‏ها بين 55  تا 60 ميليون  نفر تخمين‏زده شده است  كه قريب  چهار پنجم آنان  در پاكستان زندگى مى‏كنند و از بندر كراچى تا چترال پراكنده‏اند. جالب اين‏كه در هيچ جاى پاكستان  به‏آن جماعت «افغان» گفته نمى‏شود. همه به‏آن‏ها پتان - پشتون يا «منگش»  و  " بنگش " ، "بنگهش " مى‏گويند ، خودشان هم همين طور .

  مهم‏تر اين‏كه بين دو كشور افغانستان و پاكستان  مشكلى تحت عنوان  «افغانستان»  وجود ندارد ، بلكه  مشكلى به‏نام  «پشتونستان»  وجود دارد. پس ، حدود  چهار پنجم اين قوم كه  در خاك پاكستان زندگى مى‏كنند عنوان «پشتون» را با خود حمل مى‏نمايند ، فقط يك پنجم آن ]حدود 16  - 15 ميليون نفر[ كه در افغانستان به‏سر مى‏برند «افغان» شناخته مى‏شوند .

  توجه داريد كه در اين‏جا «افغان» غير از «پشتون» شد. اگر واقع چنين باشد ؛ در آن صورت كلمه‏ى «افغان» كاملاً تعريف جامع و مانع  سياسى به‏خود مى‏گيرد كه دربرگيرنده‏ى همه‏ى خرده هويت‏هاى قومى ساكن دراين سرزمين مى‏شود.  يعنى‏كه  همه ساكنين اين سرزمين «افغان» دانسته مى‏شوند. اگر قرار باشد  دراين  سرزمين " ملت " تشكيل شود ،  ناگزير از كاربرد و پذيرش مفهوم وسيع اين عنوان خواهيم بود ؛ امّا ، هرگاه بنابر قبيله‏سازى باشد ، آن بحثى ديگر است .

  كلام آخر اين‏كه     :                          كتاب را مى‏توان نوعى گزارش عينى از سوژه‏هاى مشخصى دانست كه به‏دلايل زياد  ؛  از جمله ذهنيت بيمار ، يا عوام‏زدگى ، از دستور كار بسيارى از نگارش‏گران وقايع 30 سال اخير كشور حذف شده ، يا نسبت به‏آنان تأمل وافى صورت نگرفته است. شايد نتوان از نگارگران عوام‏زده و هوابين ، كه حرف شان بهاى نان‏شان است ، و نان را هم به‏نرخ روز مى‏خورند ، بيش از اين توقع كرد. بنابراين ، خوانندگان اين سطور نبايد عنوان «تحقيق»  براين اثر بار نمايند و انتظار پرداختن به‏مناقشات  «تحقيقى» از اين كتاب داشته باشند ، چه خود يك‏نوع گزارش  عينى و فله‏اى از عرصه‏هاى فكرى و سياسى مى‏باشد كه در قالب تجربه‏نويسى تنظيم شده است  ؛  به‏همين سبب ، خود مى‏تواند مأخذ تحقيق قرار گيرد .

 ناگفته پيدا است ،                هركس در چنين موقعيت  قلم به‏دست گيرد ، لاجرم اين پرسمان به‏ذهنش خواهد آمد  كه چه چيزى  را بنويسد ،  چه چيزى را  كتمان ، يا توجيه كند ؛ نقش خود را چه‏گونه بازتاب دهد ؟ با تحريفات چه كند ؟ احساسات  و عواطف  مخاطب  چه مى‏شود ...؟

 بالاخره ، در كشور جنگ بوده ، در چنين حالتى از دوستان و دشمنان شخصى گرفته تا مخالفان و  همرزمان تشكيلاتى و استراتژيك ، هريك جايگاه خاص خويش را دارند ، چگونه مى‏توان ميان آنان تعادلى برقرار كرد كه هم بركسى اجحاف نشود ،  هم  عواطف و  وجدان بشرى پاسخ‏هاى لازم خود را بيابد  ؛  هم حقايق قربانى مصالح و عواطف نگردد ؟

  و صدها از اين چون و چرا كه هريك شامل حقوق اشخاص ، مناسبات ملى و قومى ، اعتماد عمومى و امنيت شخصى مى‏گردد. چنين ملاحظات موجب شده است تا فرهنگ بى‏اعتمادى ، مطلق نگرى ، منفى‏بافى ، خودسانسورى و ترس بر اهالى قلم و انديشه كماكان  مستولى باشد .

 امّا ، من همه‏ى اين دغدغه‏ها و چالش‏هاى ذهنى را با يك نكته حل كرده‏ام :

 آن  «اعتماد به‏شعور مخاطب است.»  جداً باور دارم كه دوران  «كودك‏پندارى مخاطب» به‏پايان  رسيده و ديگر هيچ‏كس كودك نيست. من خواننده‏ى اين كتاب را انسانى خردمند ، آگاه ، همه جانبه‏نگر ، سنجش‏گر ، مقايسه‏گر و حايز قدرت كافى ذهنى و واجد ملاك‏هاى معين عقلانى، علمى و فرهنگى ، جهت درك روى‏كرد و مندرجات كتاب  دانسته و اعتماد كامل خود را نسبت به‏او ارزانى داشته‏ام.  عميقاً باور دارم كه  «قلم» مقدس‏ترين وسيله در اين دنياى فانى است. به‏كاراندازى  آن در جهت  «غير حقيقت»  و عارى از هدف‏هاى بزرگ انسانى ، خيانتى غير قابل اغماض نسبت  به‏مخاطبان  و كل جامعه‏ى بشرى است ؛ از اين‏رو قصد هيچ نوع پنهان‏كارى ، جابه‏جايى ، تحريف ، يا اغراق ندارم  ؛  واقعاً بنا ندارم مبتنى بر علايق و عواطف شخصى ، به‏كسى نمره دهم.  هرچند اعتراف مى‏كنم كه  «فوق‏العاده دشوار است»  خصوصاً بعد از جنگ داخلى 30 ساله كه هيچ‏كس نمى‏تواند احساساتش را از ديدن  صحنه‏هاى آن كتمان كند ، لذا نظريه‏ى وجود دارد كه معتقد است : «حقيقت  جنگ‏ها هيچ‏وقت نوشته نمى‏شود و اين استثناى ندارد.»  شايد به‏همين جهت  «ويكتور هوگو»  مى‏گويد :

 «نخستين  سپيده‏ى سحرى كه پس از يك جنگ طلوع مى‏كند، براجساد برهنه مى‏تابد»

 من هم معتقدم:

 آن‏گاه  كه  آتمسفر  جنگى  تخفيف  مى‏يابد ،

          -  التهابات  ناشى  از  غليان  احساسات ،

 و خشمى  برخاسته  از :

                مشاهده‏ى  خون  سرخ  همرزمان  ؛

 به‏اضافه‏ى : 

 مستى‏ء  برتافته  از  استشمام  بوى  خون  گرم  دشمن  ؛ 

                                          فرو  مى‏نشيند .

 و آن‏گاه  كه  شمشيرها  غلاف  مى‏شوند  ؛ 

 تازه  عقول  آدميان  به‏كار  مى‏افتد :

 و تازه ،  چشم‏ها  را  باز  مى‏كنند :

 تا نگاهى  واقع‏بينانه‏تر ،  به‏اطراف  بياندازند ،

                  -  ببينند  چه  شده  است ؟

                                   -   چه  كرده‏اند ؟

 و  صد  البته  كه :

  دنيا  را  ديگرگون  خواهند  يافت   ؛

 -    زيرا  دنياى  قبل  از  جنگ  ،

                         و  بعد  از  آن  ؛

                                        هرگز  يكسان  نتواند  بود !

 كتاب  سعى مى‏كند ،  همان سپيده‏ى باشد كه واقعيت‏ها را آن چنان‏كه ديده ، گزارش كند. بدين‏قرار ، هيچ‏كس بدون جهت متهم نخواهد شد  ؛ كما اين‏كه هيچ‏كس در برابر كنش و منش خويش معاف نخواهد بود ؛  هركس بايد  مسئوليت خود را بپذيرد. اين حكم  تاريخ  است .

  من از ابتداى تنظيم كتاب ، اصول چهارگانه‏ى ذيل را فهرست نموده و در برابر ديدگان خود قرار دادم ؛ آن را روى ميز كار خود گذاشتم و پيوسته محتويات كتاب را با مواد آن محك مى‏زدم:

 1     -      حقيقت‏گويى  (به‏مفهوم عام عرفى) .

 2     -      منزه از هرنوع  اتهام  و افتراء .

 3     -      آشكاراگويى  و  شفافيت .

 4     -      مسئوليت‏پذيرى  و  ارجاعات  دقيق  اسناد .

 ادامه‏ى پابندى به‏اين اصول       از آن‏جا مقدور و تضمين شد كه اساس كار را «منافع علياى كشور و مردم»  قرار داده و از گستره‏ى اعتقاد عميق به«اصالت انسان و حقوق خدشه‏ناپذير او»  بامسايل  نگريسته‏ايم.  اساس گفتمان كتاب اين است كه  راه نجات كشور  و مردم افغانستان نه بيرون از مرزها ، نه ماجراجويى  و جدايى‏خواهى ، نه شووينيسم  و ناسيوناليسم كاذب است ؛ كه صلح و آزادى و توسعه‏ى كشور در گرو پنج فاكتور ذيل تواند بود:

 1   -   آموزش فراگير و تغيير زبان تعليمى از پشتو و درى به‏انگليسى ؛ بر اساس الگوها و تجربيات  موفق در پاكستان ، هند ، مالزيا ... كشورهاى آفريقايى و آمريكاى لاتين ...

 مى‏دانيم هرگاه اين مطلب درست درك نشود ، دچار جنجال عوامانه خواهد شد ؛ لكن درك درست و عمل به‏آن ، مى‏تواند من‏حيث يك مسير ميان‏بُر براى توسعه ، ما را به‏اهداف ذيل رساند:

 الف  -   برقرارى  تعادل تعليمى در داخل كشور .

 ب   -   اتصال  مستقيم افغان‏ها به‏فرهنگ  جهانى و علم از طريق اين زبان اول دنيا .

 ج   -    كاهش اثرات ناگوار انزواى جغرافيايى و محاط به‏خشكه بودن كشور .

 2   -    جدايى  سياست و ديانت  و مسئوليت‏پذيرى ارباب قدرت  در برابر مردم ؛  دراين مورد نيازى به‏توضيح  اضافى نيست ، روشن است كه «دين از مردم  طلبكار است  و از پيروان خود اطاعت  محض  مى‏خواهد  و اين اطاعت  را " تكليف "  مى‏داند  ؛  حال آن‏كه  حكومت به‏مردم بدهكار است  و از  جهاتى  منصوب ، منتخب  يا نماينده‏ى  مردم است و در برابر آنان مسئول .

 3   -   اصلاحات  ارضى  و  مهار  آب‏هاى  سطح‏الارضى  .

 4   -   احداث  دوصد  بند آبى ، هريك با ظرفيتى بالاى يك  ميليارد  متر مكعب .

 5   -   تلاش‏هاى  هدفمند در جهت  ظهور جلوه‏هاى  واقعى ليبرال‏دموكراسى  بر مبناى : آزادى‏هاى اساسى ، اخلاق دينى و التزام عملى نسبت به‏خير و شر اخلاقى ، ايمان مبتنى برآگاهى، انسان دوستى ، حقوق بشر ، زندگى شرافتمندانه و فرصت‏هاى برابر شهروندى ...

 باشد تا اين مجموعه  ]كه داراى لحن آموزشى نيز است[  بتواند حس داورى خواننده را ارتقاء بخشد  و نسبت به‏رشد و شكوفايى  چهار صفت سقراطى ، يعنى : حكمت ، شجاعت ، عدالت  و  عفت  در نهاد  فرزندان  وطن مساعدت نمايد.    «اين صداى قلب ماست.»

                                                                                 بادرود

                                                                     سید محمد رضاعلوی

                                                                             بهار  ۱۳۹۰

برچسب‌ها: روشنفکر کیست, و شاخصه های آن چیست, رابطه ی روشنفکر با قدرت چگونه است

بخش اول = فقط صدا ست که می ماند

  بخش  اول

============

 نخستين  صدا

 ---------------

 دهكده‏ى  كوچك 30  خانوارى  به‏نام  «وطنك»  در نخستين  روزهاى  سال  1340  (ه ش) پذيراى  وجود من گرديد.  اين دهكده در ابتداى دره‏ى واقع است  ؛   دره‏ى كه به نوبه‏ى خود يكى از  هزاران  سرشاخه‏ى رود مشهور «هيرمند»  را تشكيل  مى‏دهد. اين دره به‏وسيله‏ى كوها و گردنه‏هاى بلند و دشوارگذر ، احاطه شده است. ارتفاع آن از سطح دريا بين  3/000 تا  3/500 متر برآورد شده است. هواى سرد و كوهستانى دارد. هوا در فصل پاييز آن‏قدر سرد و خشك مى‏شد كه  دست و پا و  صورت‏مان  مى‏تركيد و چاك چاك مى‏شد. از محل  ترك‏ها خون  بيرون مى‏زد. وقتى دست و  صورت‏مان  را آب  مى‏زديم ، بايد ساعتى ، سوزش  بسيار  شديد  را تحمل مى‏كرديم. اعتقادات  سخت  مذهبى  در خانواده ، نيز به‏نوبه‏ى خود درد و زحمت ما را بيش‏تر مى‏كرد.  مجبور بوديم شبانه‏روزى چندبار با آب سرد وضوء بگيريم .

  به‏زودى  راه‏هاى  جديدى  جهت  فريب  بزرگ‏ترها  پيدا  كرديم  ؛  صورت  و پشت  دست‏ها را  با  مقدار  كمى  آب  چرب  مى‏كرديم  و بدينسان تظاهر  مى‏نموديم  كه  وضوى  كامل گرفته‏ايم. با  اين هم  از  سوزش  تركيدگى‏ها معاف  نبوديم.  اغلب  مواقع  هنگام شب ،  دست و پاى  خود را  با روغن  زرد  محلى  چرب  مى‏كرديم ،  تا حدودى  نتيجه  مى‏داد  ؛   ولى يكى دو روز بعد دوباره مى‏تركيد. بعدها روغن  وازلين  پيدا  شد .

  بانشست نخستين برف پاييزى ، هوا ملايم‏تر مى‏شد. منطقه‏ى ما در زمستان‏ها شاهد برفى بسيار بود ، در فصول بهار و تابستان شاهد رويش انواع گل‏ها و گياهان وحشى مى‏شد. وضعيت مال‏دارى در دهكده‏ى ما بالنسبه خوب بود ، هرخانوار در طول سال حدود 100 تا 150 رأس حيوان سبك و سنگين نگهدارى مى‏كردند. مشكل بزرگ مال‏دارى در محل ما زمستان طولانى محل بود. ما تقريباً 6  - 5  ماه از سال را در زمستان كامل به‏سر مى‏برديم .

  زندگى‏ها ساده و ابتدايى بود ، دنياى كوچك ، آسمان دراز و باريك ، شب‏هاى تاريك و آسمان صاف و پرستاره ؛ چراغ‏هاى موشى خيلى زود خاموش مى‏شدند تا در امر سوخت صرفه‏جويى گردد. از آن پس شمارش ستارگان آغاز مى‏گرديد. گاه ما بچه‏ها برسر تصاحب ستاره‏ها باهم دعوى مى‏كرديم.  هريك از ما مى‏خواستيم روشن‏ترين ستاره مال ما باشد. ما از طريق بزرگ‏ترها و از دهن فال‏گيرها شنيده بوديم كه هريك از ستارگان آسمان متعلق به‏يك نفر است. بنا براين پيوسته در جست و جو بوديم تا ستاره‏ى متعلق به‏خود را شناسايى كنيم و آن‏را گرامى بداريم. بعضى‏ها هم مى‏گفتند ستاره‏ى هركس مستقيماً بالاى سرش قرار دارد ، وقتى در جست و جوى ستاره‏ى متعلق  به‏خود ،  به‏سمت  آسمان  نگاه مى‏كرديم ،  هيچ ستاره‏ى مستقيماً بالاى  سرما قرار  نمى‏گرفت ، چنان‏كه اگر  به‏زمين  بيافتد يك راست به‏ما  اصابت  كند. هريك از ستاره‏ها داراى زاويه‏ى  مشاهده مى‏شد ، بنابراين  هيچ‏يك از آن‏ها  نمى‏توانست  از آن ما باشد. گاه يكى دوتا ستاره‏ى كوچك و كم‏نور  بالاى  سر  ما برابر  مى‏شد  ؛   لكن  هيچ‏يك  از آن‏ها صرفاً بدان  خاطر  كه  خيلى  تاريك  بودند ، نمى‏توانستند مال ما باشند. ما اطمينان داشتيم ستاره‏ى ما خيلى روشن و پرنور است  ؛  امّا ، در شناسايى آن مشكل داشتيم .

  ما ستاره‏هاى پرنور را متعلق به‏آدم‏هاى خوب ، و سيارات كم نور را از آن آدم‏هاى بد مى‏دانستيم. آدم‏ها {از ديد ما }هرچه بدتر بودند ، ستاره‏هاشان نيز به‏همان نسبت كم‏نور بود .

  چنان‏كه از زبان بزرگ‏ترها و فال‏گيرها شنيده بوديم : هم‏زمان با تولد هرنوزاد بشرى ، ستاره‏ى  متعلق به‏او نيز در سينه‏ى آسمان پديد مى‏آيد ، و با مرگ هرفرد بشرى ، ستاره‏اش از پهنه‏ى آسمان اين دنيا كنده مى‏شود و به‏آسمان آن دنيا منتقل مى‏گردد. شهاب‏ها محكم‏ترين دليل براين اعتقاد بود. وقتى شهابى در سينه‏ى آسمان تير مى‏كشيد ، ما يقين مى‏كرديم كه درآن لحظه يك نفر مرده است.  همچنين از زبان بزرگ‏ترها  شنيده بوديم كه روزانه تعداد يك هزار نفر از دنيا مى‏روند  و يك هزار و يك نفر به‏دنيا مى‏آيند .

   بزرگ‏ترها نيز چشم به‏آسمان داشتند ، آن‏ها هريك از خوشه‏هاى سيارات را به‏نام‏هاى معين ياد مى‏كردند ، از آن طريق مقاطع سال را مشخص مى‏نمودند ، نام آن را «حساب دهقانى» مى‏گذاشتند. آن‏ها در امر كشت و زرع ، مسافرت و ديگر امور مهمه براساس همان محاسبات نجومى خود تصميم مى‏گرفتند. مبتنى برهمان محاسبات ، ايام را نحس و نيكو مى‏كردند  ؛  امشب قمر در عقرب هست ، يا نيست. آن‏ها نظر  جالبى  درباره‏ى چيستى  كهشكان داشتند كه در شب‏هاى  تاريك  سينه‏ى  آسمان  را روشن  مى‏كرد :  مى‏گفتند  در  روزگاران  پيشين  مردى  بوده كه  شب‏هنگام  از گاهدان  همسايه ،  كاه  سرقت  كرده  بوده ،  در  بازگشت  ،  جوال حاوى  كاه پاره  مى‏شود و  محتوى كاه روى زمين  طيف مى‏گردد و  سراسر  مسير را سفيدپوش  مى‏سازد ؛ سپس  خداوند از  حكمت  خود  صورت  آن  وضعيت را  در آسمان  نقش مى‏بندد  تا عبرت ابدى براى  همگان  باشد كه  دست به‏مال  مردم  نزنند .

 اصول  اخلاقى  در  جامعه‏ى  ما  به‏قدرى  محكم  بود  كه  مى‏گفتند :  اگر  كسى  به‏مال  مردم دست‏برد  زند ،  آن  مال  در  روز  قيامت  به‏جان  وى مار  و  عقرب  خواهد  شد. آيه‏ى مربوطه چنين بود :  «مال مردم ، مار و گژدم» ! همچنين گفته مى‏شد: هرگاه كسى يك سوزن ديگران را سرقت كند  ؛ خداوند در روز قيامت او را مجبور خواهد كرد تا از سوراخ همان سوزن عبور نمايد.

 به‏همين ترتيب براى هر عمل غيراخلاقى مجازات معين  و سنگين در آن دنيا مقرر بود .

  اين اعتقادات زمانى آسيب برداشت كه در هر محل يك  كميته‏ى  اسلامى  داراى  چند فردى مسلح و تحت قومانده يك ملاّ روى كار آمد ، آن وقت همه بالعين ديدند كه اين كميته با مال و جان  و عزت و ناموس و شرف مردم چه‏ها مى‏كند .

  نخستين  خاطره‏ى كه از اين دنياى  خاكى به‏ياد دارم اين‏كه در يك روز زمستانى ، درحالى كه هوا پس از بارش برف سنگين ، فوق‏العاده صاف و آفتابى شده بود ، پدرم در حال رُفتن برف از پشت بام خانه‏مان بود ، من هم در كنار ايشان جست و خيز مى‏كردم. در همين هنگام همسايه‏ى رو به‏روى ما  نيز برف پشت بام خانه‏ى خود را پارو مى‏كرد ؛  پدرم از آن مرد همسايه كه آدمى حسابگر بود و گردش  ماه و  خورشيد و ستارگان را  همه‏گاه به‏درستى رصد مى‏كرد ، با صداى بلند پرسيد : «عيد شده يانه؟»       او پاسخ داد : «نه ، عيد  نشده ، فردا هم روزه است.»

 اين اولين  صداى بود كه از اين جهان خاكى تا كنون به‏گوشم مانده است .

 برحسب اظهارات بزرگ‏ترها ، جد پدرى من  (سيّد عيسى)  اندكى پيش از آن از دنيا رفته بود. سيّد عيسى در عين كه مالك اراضى مزروعى و مراتع كوهى در همان قريه بود ، در بين اهل سنت در محل «گزاب» احترام زياد داشته و به«شاه عيسى آقا» معروف بود. او مرجع امور دينى مردم {اعم از شيعه و سنى}  بوده و مخارج زندگى‏اش بيش‏تر از طريق قبول هدايا و نذورات مذهبى شامل روضه‏خوانى و دعانويسى تأمين مى‏گشته است. همه گواهى مى‏كنند كه «سيّد عيسى»  يك سخنورِ  چيره‏دست و  روضه‏خوانِ  قهار بوده است. او در همان محل گزاب فوت نمود و در قبرستان  «شاه حسينى»  در  ميان   مريدان  پشتون خود مبدل  به«زيارتگاه شد.»

  شهرت او در حدى بود كه  بعدها  آشنايان او از من  نمى‏پرسيدند  كه تو پسر چه كسى هستى؛

 بلكه مى‏پرسيدند : «تو نواسه‏ى  سيّد عيسى هستى ؟»   

   من در سال  1350 طى سفرى كه به‏اتفاق پدرم به‏محل «گزاب»  داشتم ، به‏روشنى متوجه شدم كه پدرم با معرفى خود مى‏خواست از نام «شاه عيسى آقا»  استفاده نمايد :  فال مى‏گرفت ، دعاء مى‏نوشت ، پيش‏گويى مى‏نمود ، طالع مى‏گشود ، تعبير خواب مى‏كرد ... هرجا  مى‏رفتيم زنان و دختران پشتون با اخلاص فراوان دور ما حلقه مى‏زدند و  هركدام به‏نوبه‏ى خود عرض حاجت مى‏كردند ؛  آن‏ها اصلاً ما را غريبه نمى‏دانستند ؛  گويا محرم شان بوديم ؛

   ولى من مى‏فهميدم كه پدرم مطابق ميل باطنى آن‏ها گپ مى‏زند .

  پدر  مرحوم  سيّد  عيسى ، كسى  به‏نام  «شاه على آقا»  در گورستان  عمومى  به‏نام «خاك‏شعبان»  واقع در  «بالاقول صدخانه»  مدفون است. او فرزند «سيد فايز» است كه او نيز در همين گورستان مدفون مى‏باشد. به‏او  «شاه فايز زوّار»  مى‏گويند ، چون حدود 130  سال قبل از اين از نواحى جنوب  مشهد بدان سامان رفته و مقيم شده است. اين پدر و پسر هردو در يك هديره‏ى محقر و مشترك قرار دارند.  عوام‏النّاس منطقه از اين پدر و پسر كراماتى نقل مى‏كنند. هردوى آن‏ها در زمان حيات خود مرجع عموم مردم بوده‏اند ، آن‏ها بناى يك چنان پير و مريدى را در منطقه نهادند كه محل سكونت ايشان معروف  به«پيرستان» گرديد. حاجت‏مندان از هرطرف  به«پيرستان» مى‏آمدند و عرض حوايج مى‏نمودند :   كجا مى‏روى  ؟     = پيرستان   ؛  از كجا مى‏آيى   ؟     =     از  پيرستان   ...   محل  تا هنوز به‏همين عنوان معروف است .

( شرح  مختصرى از احوالات اين  سه سيّد در كتاب  «كوثرالّنبى» آمده است .)

 به‏موجب روايتى كه در بين فاميل وجود دارد " سيّد فايز " به‏اتفاق تنى چند از دوستان از «قاينات» به‏هرات مى‏آيد.  طى اتفاقاتى ، همراهان " سيد فايز " به‏قتل مى‏رسند. " سيّد فايز" ديگر روى برگشت به‏قاين را نداشته و آهنگ كوهاى غرجستان مى‏كند ، او در مسير آوارگى خود به‏منطقه‏ى " صدخانه شهرستان " مى‏رسد و در آن‏جا با يك خانواده‏ى بومى وصلت مى‏كند. گفته شده شيربهاى  همسر سيد فايز يك حلقه انگشتر بوده كه در آن زمان به‏كلك خود داشته است .

 او در غرجستان مى‏ماند و از همان  همسر خود داراى فرزندانى مى‏شود ؛ لكن به‏بچه‏هايش وصيت مى‏كند و نشانى مى‏سپارد كه وقتى بزرگ شدند ، برگردند به‏قاين ، در فلان محل و در ميان فلان طايفه از سادات حسينى نسب ، اراضى و املاك پدرى خود را تصاحب كنند .

  طبق اين داستان ، سيّد عيسى در مسير سفر خود به‏مشهد و عتبات عاليات  در بين راه سرى به‏قاين زده اقوام ، املاك  و آبادى  پدربزرگ  خود را پيدا مى‏كند و مهمان  آنان  مى‏شود ، خود را معرفى مى‏نمايد  و مورد اقبال قرار مى‏گيرد. از سيد عيسى نقل است كه اقوام از او دعوت كردند تا خانواده را به «قاين»  انتقال دهد  و در آن‏جا سكونت اختيار كند  ؛  لكن  سيد عيسى ]در ذهن خود[  سرزمين خشك  قاين  را با «گزاب»  (پرآب ، كه در حاشيه‏ى رود هيرمند موقعيت دارد  و سرشار از انواع  نعمت مى‏باشد)  مقايسه  مى‏كند و سكونت در گزاب را ترجيح مى‏دهد . 

 از  سيّد  عيسى سه فرزند پسر و دو دختر به‏جا ماند. پسر ارشد او  «شاه محمد»  پدر من است ، همو كه در فرصت‏سوزى  يد طولا داشت  و از جهات  فراوان ، باعث عقب‏مانى فاميل  شد ، هرچه مرحوم  سيد عيسى با دشوارى جمع كرده بود ، او به‏آسانى به‏باد داد ، در زمان او نه تنها بر ثروت  و دارايى فاميل  افزوده نگرديد  ؛  بلكه تنقيص  به‏عمل آمد  و بسا فرصت‏هاى طلايى از دست رفت.  متأسفانه  من دراين‏جا نمى‏توانم دست‏آورد  مهم و چشم پركن به‏نام او ثبت كنم .

 احتمالاً او تا مقطع «عوامل جرجانى» درس خوانده بود ، هرگاه مجال مى‏يافت ، از من مى‏خواست تا جمله‏ى  «النّجاة فى‏الصّدق كما انّ‏الهلاكة فى‏الكذب»  را معنى و تركيب كنم. در ابتدا جهت تهيه‏ى مضامين روضه به‏من كمك مى‏كرد ، جملات و ابيات آن را خود انشاد مى‏نمود من حفظ مى‏كردم و روى منبر مى‏خواندم. در جعل مضامين روايى و مراثى ، و بازسازى ذهنى‏ء واقعه‏ى  عاشورا استعداد ويژه داشت. من اكنون فكر نمى‏كنم همه‏ى صحنه‏هاى كه او به‏من ديكته مى‏كرد و من در فرداى آن‏شب براى مردم مى‏خواندم ، در صحراى كربلا روى داده باشند!

برچسب‌ها: بخش اول, فقط صدا ست که می ماند

کودک افغانی و محرومیت های بی شمار

 بازى‏هاى  محلى

 متأسفانه  «كودك افغان از محروم‏ترين كودكان روى زمين‏اند.»  من در كتاب  «رستاخيز ملى افغان»  به‏شرح و بيان نقض  فاحش  و گسترده‏ى حقوق زنان و كودكان افغان پرداخته‏ام. كه نتيجه‏ى عقب‏ماندگى عمومى و بازتاب عملى سنت‏ها و قيود غلط رايج در جامعه‏ى افغانى است

 ما هم از اين قاعده مستثنا نبوديم. با اين حال ، به‏هر وسيله و طى هر فرصتى كار خود را مى‏كرديم. در آن سال‏ها ماه محرم‏الحرام و عاشوراى حسينى با اواسط زمستان مصادف مى‏شد ؛ اين ده روز مراسم عزادارى و نذورات و خيرات براى همه‏ى بچه‏ها يك جشنى به‏ياد ماندنى بود. تقريباً در تمام طول روز همه‏ى اهالى محل اعم از زن و مرد -  پير و جوان در حسينيه‏ى كه آن را «منبر» مى‏گفتند گرد مى‏آمدند. منبر حسابى گرم مى‏شد ، هيزم و خادم مخصوص خود را داشت .

  ماه  محرم  براى  بزرگ‏ترها  نيز  مجال  خوبى براى دور هم نشستن بود ، آن‏ها ساعت‏ها قبل از شروع عزادارى در منبر جمع مى‏شدند ، مردان در مورد  موضوعات  مورد  علاقه گپ مى‏زدند و زنان نيز بين هم اخبار مبادله مى‏كردند .

 در طول  ساعاتى كه بزرگ‏ترها در داخل منبر مشغول گپ‏زدن ، يا عزادارى بودند ، ما بچه‏ها در بيرون  مشغول  انواع بازى‏ها مى‏شديم. بازى‏هاى مشهور ما چند نوع بود ، يك قسم آن بسيار هيجان داشت و تعصب و جديت فراوان طلب مى‏كرد ، ما آن را  «لَو چَو»  مى‏گفتيم. بازى مشهورى  است كه با اندكى  تفاوت  مقررات ،  تقريباً در تمام دنيا  رواج  دارد و من آن  را هم در فيلم‏هاى  هندى  و هم در فيلم‏هاى  كمدى  «لورل» و  «هاردى» ديده‏ام. قواعد  و  مقررات روشن و تخلف‏ناپذير داشت. از نصاب و حدود معين برخوردار بود. طرف بازنده بايد جراييم معين مى‏پرداخت. از جمله بايد اجازه مى‏داد تا طرف برنده ، كلاه او را با نوك پا به‏دفعات مقرر به‏هوا شوت كند ، ما به‏اين عمل «كلاه‏پتى» مى‏گفتيم. طرف با نوك پاى خود ضربه‏ى محكم زير كلاه مى‏زد و آن مستقيماً به‏هوا مى‏رفت ، چند قدم آن‏سوتر به‏زمين مى‏افتاد. واقعاً اين يك خِفّت بزرگ  براى بازنده‏ى بازى بود. چون كلاه مظهر سر است. بدتر  از  آن اين‏كه  بازنده مؤظف بود براى شوت  بعدى نيز كلاه خويش  را جمع كرده و با اداى احترام به‏برنده تقديم كند. اين عمل معمولاً تا ده بار تكرار مى‏گشت. اگر  صاحب كلاه موفق مى‏شد آن را در  برگشت از  هوا بگيرد ، امتياز  داشت و ادامه‏ى كلاه‏پتى  متوقف  مى‏شد ، در غير اين صورت ، بايد تا 10 شوت مى‏رسيد .

 كلاهاى  ما از نوع  فتيله‏اى ، مخصوص  همان نواحى بود كه با زحمت  و ظرافت زياد بادست مادرهاى  ما تهيه مى‏شد و نسبتاً  ضخيم و  سنگين بود ؛ لذا يكى از دعواهاى  هميشگى مادرها با پسران شان  سر كلاه بود ، چرا كلاهت پاره شده ، چرا فتيله‏اش بيرون زده ، چرا كنده  شده ...

 نوع ديگر بازى ما  «توپ دنده» بود كه آن هم در تمام دنيا رواج دارد ، هم‏خانواده‏ى بازى‏هاى چون :  هاكى ، چوگان ، بيليارد ، كريكت  و گلف مى‏باشد. توپى به‏همان اندازه‏ها دارد. ما اين توپ  را از موى گاو  {كه در فصلى از سال شروع به‏ريختن مى‏كند}  درست مى‏كرديم. بدن چند گاو را مى‏خارانديم تا موى كافى براى تهيه‏ى يك توپ به‏دست آيد .

 نوعى ديگر بازى‏هاى ما  «بُجُل»  بود كه خيلى  به‏آن  نمى‏پرداختيم.  بازى برد  و باخت با «تيشله»  يا دكمه‏هاى  بزرگ «شاخى»  كه  در بالاپوش بزرگ‏ترها به‏كار رفته بود ، يكى ديگر بود. بعدها بازى  «هفت سنگ» با توپ مخصوص  «توپ دنده»  هم رواج يافت  ؛

   امّا ، هيچ‏يك از آن‏ها به‏اندازه‏ى  «لوچو» سوز و ساز نداشت .

  به‏خاطر  ندارم كه يكى از طرف‏ها در جريان بازى تقلب كرده باشيم. كسى در صدد بر نمى‏آمد تاطرف مقابل را گمراه نموده و فريب دهد. بازى در شرايط صميمانه آغاز مى‏گشت ، با صداقت  ادامه  مى‏يافت و  نتايج هرچه بود، با كمال ميل  پذيرفته  مى‏شد .

  اين  بازى‏ها  در  طول فصول  بهار و  تابستان كه زمين  خشك بود  جريان  داشت  ؛   ولى در فصل زمستان  تنها در فرصت  طلايى  دهه‏ى محرم انجام آن  ممكن مى‏شد .

 مورد ديگر از شور و شادى  بچه‏ها ، ايام عيد نوروز بود.  چارشنبه‏سورى را مفصل مى‏گرفتند خرمنى از آتش تهيه مى‏شد ، كوچك و بزرگ ، زن و مرد از روى آن مى‏پريدند و خطاب به‏آتش مى‏گفتند :  «زردى‏ء من از تو ، سرخى‏ء تو از من !» اين عمل حداقل بايد تا سه مرتبه تكرار مى‏شد. در همان روز پيشانى احشام را به‏رنگ قرمز مى‏كردند. يك روز مانده به‏تحويل سال ، مراسم عيد مرده‏ها برگزار مى‏گرديد و ما غذاهاى خوب و خوشمزه مى‏خورديم . 

 بزرگ‏ترها گفته بودند كه دنيا روى يكى از دوشاخ  گاوماهى‏ء  قرار دارد كه خود روى تخته سنگ  بزرگ  ايستاده است  و سالى يك بار دنيا را از اين شاخ به‏آن شاخ  منتقل مى‏كند ، اين عمل در روز نوروز  انجام مى‏گيرد ؛  در واقع  لحظه‏ى  تحويل سال  همان  عمل انتقال  دنيا از اين شاخ به‏آن شاخ گاوماهى است  ؛ لذا بامقدارى لرزش  و تكان  همراه است .

 پس از ملاّها ، اين درويش‏ها ، فالگيرها و فروشندگان دوره‏گرد بودند كه نقش مهمى در انتقال فرهنگ و اطلاعات و دانش ! داشتند ، هرگاه يكى از آن‏ها در محل پيدا مى‏شد همه دور آن‏ها جمع مى‏شدند  و با حرص  و  ولع به‏سخنان ايشان گوش مى‏دادند. همه فكر مى‏كردند چه آدمى مهمى است! يك بار يك درويش به‏محل آمد كه يك شيپور شاخى‏ء خيلى بزرگ به‏همراه داشت. يك سر آن شاخ باريك بود كه به‏تدريج كلفت مى‏شد و به‏يك دهانه‏ى گشاد ختم مى‏گرديد، درويش خانه به‏خانه مى‏گشت و در هر جا به‏آن شاخ مى‏دميد و صداى مهيب مى‏داد، (در متون تفسيرى به‏اين عمل " نفخ صور " مى‏گويند)  اما ، درويش كه به‏عمل خود «شخنفير» (شاخ‏نفير)  مى‏گفت ، ادعا داشت كه از صداى  «شخنفير» اجنّه و ارواح خبيثه مى‏ترسند و فرار مى‏كنند و بدين ترتيب خانه امن مى‏شود. بار ديگر كسى با يك پايه مكه نما آمد ... و همين طور...

  خاكسترِ  گرم

 ماجراى اولين روز ورود به«مكتب‏خانه»  را خوب  به‏خاطر دارم  ؛  در صبح يك روز سرد و ابرى‏ء پاييزى ، درحالى كه هنوز برف نيامده بود و چهره‏ى  زمين خشك و  عبوس بود  ؛  مادرم ناگهان  تصميم  گرفت مرا به‏مكتب‏خانه‏ى  متعلق  به‏پسر عموى  پدرم ببرد ،  تا قرآن بياموزم.  من تا آن‏موقع  پنج  پاييز را  تجربه  كرده بودم. تا  هنوز نمى‏دانم  اين زن  بى‏سواد روستايى  چگونه اين تصميم  حياتى را  به‏طور ناگهانى  اتخاذ  نمود. آيا او ، اصلاً مى‏دانست سواد چه اهميتى دارد ؟

 هرچه بود ،  سرنوشتم آن روز رقم خورد. تا آن موقع  مادرم خود سواد نداشت امّا ، در خانواده‏ى  پدرى او  افراد  باسواد زياد بودند.  در آن سال پدرم به‏اتفاق شمارى  از هم‏محلى‏ها به‏سفر زيارتى عتبات عاليات رفته بود. قاعدتاً تا اواسط بهار سال بعد  برنمى‏گشت. آن‏ها ابتدا به‏كويته  بلوچستان رفته و پاسپورت پاكستانى  گرفتند ، سپس از راه دريا  به‏عراق عزيمت كردند .

 مادرم  «بى‏بى فيروزه»  از  سادات  «موسوى نسب»  بود. رگ و ريشه‏اش  به‏گروه كثيرى از سادات  موسوى  ساكن  در مناطق  كجران و ناوميش برمى‏گردد. او ، زنى سرسخت و باانضباط بود ؛ داراى خصايل برجسته‏ى چون پركارى ، غيرت ، ايمان دينى و صراحت لهجه بود .

 در عين بى‏سوادى داراى هوشى سرشار بود  چنان‏كه مى‏توانست اتفاقات محيط پيرامون را درست ، مطابق با واقع بفهمد. «فهم درست» نعمت بى‏مانند الهى است كه نصيب همه‏كس نمى‏شود. او قدرت خيال فوق‏العاده داشت. وقتى در مورد استعدادهاى او مى‏انديشم ، به‏ذهنم مى‏رسد كه بايد هنرمند تياتر مى‏شد ؛ زيرا در تعريف جُك و لطيفه مهارتى زايدالوصف  داشت و يك  كمديين قهار بود. اداء و حركات اشخاص را عيناً بازگو مى‏نمود. زبان پشتو را فصيح  تلفظ مى‏كرد. او ، به‏ويژه شيفته‏ى آواز استاد محمد صادق فطرت ، مشهور به «ناشناس» آوازخوان نام‏دار كشور بود ، چنان‏كه  هر وقت آهنگى با صداى ناشناس  از راديو پخش مى‏شد ، مشغول هركارى كه بود ، دست از كار مى‏كشيد ، مى‏آمد پاى راديو ، آهنگ مورد علاقه‏ى خود را مى‏شنيد، سپس سركار خود  برمى‏گشت. هرگاه در بيرون از محيط خانه  به‏كارى اشتغال داشت  و در همان لحظه صداى ناشناس از راديو پخش مى‏شد ، بچه‏ها مى‏دويدند  او را خبر مى‏كردند .

 مانند همه‏ى زنان روستايى هموطن ، زحمت  طاقت‏فرسا مى‏كشيد ، از رسيدگى به‏كاه و علف حيوانات گرفته ، تا زدن مَشك ، دستاس ، پخت و پز و بچه‏دارى ، همه و همه به‏دوش او بود. او حشراتى مانند عقرب ، زنبور و هزارپا را پيش گهواره‏ى فرزندان شيرخوار خود دود مى‏كرد ، تا وقتى بزرگ شدند و احياناً مورد گزش آن حشرات قرار گرفتند ، سَم شان بى‏اثر باشد. هم‏چنين نوزادان را چندين نوبت در آب حبوبات آب پز  {به‏ويژه گندم }مى‏شست ، تا وقتى بزرگ شدند، دست‏ها و نوك انگشتان شان پوستك نزند. به‏بچه‏ها توصيه مى‏كرد كه «ناخن‏هاى خود را از ته نچينند»  زيرا به‏مرور ، ناخن به‏درون گوشت فرو  مى‏رود و گوشت نوك انگشتان  از ناخن جلوتر مى‏زند. در آن صورت  هم زشت و بد نما مى‏شود ، هم ناخن عملاً حكمت موجوديت خود را از دست  مى‏دهد.  (خيلى‏ها را مى‏بينم كه اين‏طورى هستند)  در امر تربيت  فرزندان  سخت‏گير بود .

 هرگاه بر ما غصب مى‏كرد  مى‏گفت:  «الهى نان  پيش  پيش ، تو از  دنبالش  بروى !»

 مانند هر زن بى‏سواد روستايى اعتقاد عميق به‏خرافات و افسانه‏ها از قبيل چشم‏زخم و جن  و پرى  و تأثير اوراد و اذكار  بر جوانب زندگى  داشت  ؛ براى مقابله با هريك از آن‏ها سازوكارهاى مناسب  در آستين داشت.  هرگاه بچه ، يا گاوش ، مريض ، يا بدخو مى‏گرديد ، يك مشت  خمير را به‏دست مى‏گرفت و در كنار آتش مى‏نشست ، سپس با قرأت يك رشته اذكار و اورادى {كه نمى‏دانم چه بود}  قطعاتى از آن  خمير مى‏بريد  و  گلوله مى‏كرد و به‏نام كسانى كه نسبت به‏آن‏ها بدگمان شده بود ، درون آتش مى‏انداخت لحظاتى مكث مى‏نمود تا نتيجه معلوم شود.  هرگاه آن گلوله‏ى خمير به‏آرامى مى‏سوخت ، شخصى كه خمير به اسمش بود تبرئه مى‏گرديد  ؛

  امّا ، واى به‏حال آن كسى كه گلوله‏ى  خميرش  مى‏تركيد و صدا  مى‏داد  ؛  ديگر متهم پيدا مى‏شد و جرمش هم ثابت  شده بود ! آن‏گاه باقى‏مانده‏ى خمير را مبدل به‏مجسمه‏ى آن شخص مى‏نمود و به‏اسم آن  شخص درون آتش مى‏انداخت ،  لحظاتى  صبر مى‏كرد  تا  خمير  نيم‏پز  گردد ، مجدداً از آتش مى‏گرفت  و  با نوك  سوزن  شروع  مى‏كرد  به زدن در نواحى سر ، به‏ويژه چشم‏هاى آن مجسمه  ؛  حين زدن نيز اوراد مخصوص اين مرحله را تكرار مى‏نمود و برآن مى‏دميد ... آن قدر مى‏زد تا دلش راضى مى‏شد.  سرانجام ، لاشه‏ى او را به‏درون آتش مى‏انداخت تا بكلى بسوزد و خاكستر گردد  ؛ بدين‏ترتيب ، همه چيز درست مى‏شد .

 او، سعى مى‏كرد اين كار را مخفيانه و شب‏هنگام ، به‏دور از ديد ديگر اعضاى خانه انجام دهد معهذا من يك چندبارى  متوجه شدم  و به‏دقت اعمال او را رصد كردم .

 اعتقاد او به‏ادعيه و اوراد تا آن حد بود كه مى‏گفت اگر كسى شب موقع  خوابيدن  فلان دعا را بخواند و به‏بالشت بدمد ، همان بالشت او را صبح براى نماز بيدار خواهد كرد .

 او، در آن روز سرنوشت‏ساز به‏من گفت :  «تو را پيش " شاه حسين " مى‏برم تا هم قرآن يادت دهد ، هم گوش تو را بِكند.»  فوراً يك جلد قرآن كشف‏الآيات خيلى بزرگ زير بغلم كرد و مرا به‏منزل «شاه حسين» كه حدود  600 - 500 قدم با خانه‏ى ما فاصله داشت برد. وقتى وارد خانه‏ى شاه حسين شديم ، ديديم تعداد 15  - 10 نفر بچه‏ى قد و نيم‏قد درحالى كه در اطراف اجاق خانه حلقه زده و هركدام پاهاى خود را ميان توده‏ى خاكسترگرم اجاق فرو برده‏اند ، مشغول خواندن دروس خود بودند. كتاب‏هاى مختلف در دست  بچه‏ها بود،  هركس درس خود را مى‏خواند .

  من هم در حلقه‏ى آن‏ها جا گرفتم و پاهاى خود را روى خاكسترگرم نهادم. ستون مخروطى از نور به‏طور مستقيم از روزنه‏ى خانه برما مى‏تابيد و دايره‏ى از روشنى در وسط خانه و در اطراف اجاق به‏وجود آورده بود ، درحالى كه اطراف آن در تاريكى و سياهى اسرارآميز به‏سر مى‏برد .

 من در آن زمستان قرآن را به‏درستى آموختم. 7 ماه بعد پدرم از عراق بازگشت. او از ايران كتاب‏هاى مذهبى زياد باخود آورده بود كه من در سال‏هاى بعد از آن‏ها استفاده كردم ، كتاب‏هاى مفاتيح‏الجنان ، ثمرةالحيوة ، جودى ، جوهرى ، حمله‏ى حيدرى ، شب‏هاى پيشاور ، كبريت احمر ، جامع‏التمثيل ، كشف‏النّسب ، كشف‏الغمه ، انيس‏الواعظين ، انوارالمجالس  ، سفينةالبحار و روضةالشهداء از آن جمله  بود.   وقتى اين كتاب‏ها را روى كتاب‏ها و بياض‏هاى كهنه و رنگ‏باخته‏ى  بازمانده از سيّد عيسى چيديم ، دو صندق بزرگ چوبى را پر كرد .

  به‏علاوه ، پدرم  تعدادى  پنجه و كف دست برنزى به‏همراه مقادير  زيادى پرده ،  پرچم و نقاشى‏هاى عاشورايى  آورده بود كه  هركدام صحنه‏هاى از واقعه‏ى  عاشورا  را ترسيم كرده بود. بخش اعظم آن‏ها را به‏ديوارهاى داخلى و ستون‏هاى منبر چسپانيد كه سال‏ها برقرار بود. زنان و مردان محلى هنگام ورود و خروج از منبر گوشه‏ى پرده‏ها را مى‏گرفتند ،  به‏صورت خود و فرزندان شان مى‏ماليدند ، استغاثه مى‏كردند و زمزمه‏هاى مذهبى بروز مى‏دادند .

 هرسال  در فصول  معين بهار و  تابستان  مكتب‏خانه‏ها  تعطيل بود ، در  زمستان‏ها مجدداً داير مى‏شد. مردم محل هرساله قرار داد معينى با يك ملاّ ، يا آخوند مى‏بستند ، او را جهت تدريس بچه‏هاشان به‏محل دعوت مى‏كردند. اگر آن ملاّ مى‏توانست ماه محرم مردم را نيز جواب‏گو باشد ، ديگر چيزى كم نداشت. شاه حسين تنها بدان علت كه نمى‏توانست ماه محرم مردم را جواب دهد از بورس مى‏افتاد ، اغلب به‏جاى او كسى به‏نام  «ملا محمد عيسى آخوند گاوشاخ» برنده مى‏شد .

  پاتوق "  آخوند گاوشاخ "  خانه‏ى ما بود. او تقريباً به‏صورت آخوند سرخانه‏ى ما، درآمده بود. دوستى  و  رفاقت  " گاوشاخ  " بامرحوم "  سيّد عيسى " يكى از  عوامل بود. به‏بركت اين رفاقت و در نتيجه‏ى  زحمات  «گاوشاخ» حتى  زنان و دختران خانواده‏ى ما نيز با سواد شدند .

 «گاوشاخ»  فوق‏العاده  شيفته‏ى  سيّد  عيسى بود ، سال‏هاى  زيادى را در  ركاب  او سپرى نموده  و ديباچه‏خوانى  او  را كرده بود. مى‏گفت :  «من هرچه بلدم از او ياد  گرفته‏ام.» از قضاء، هم‏چنان‏كه  روزى  آخوند  گاوشاخ ديباچه‏خوان  سيّد عيسى  بوده است ، من ديباچه‏خوان آخوند گاوشاخ شدم. يك روز به‏طور خرد كننده روى منبر گير كردم. طبق معمول ، مطلبى را كه شبى قبل، از روى بياض حفظ كرده بودم مى‏خواندم و مردم در اوج گريه بودند ؛ ناگهان رشته‏ى ارتباط ذهنم با متن بياض قطع شد.  هرچه اين طرف و آن طرف زدم يك كلمه به‏يادم نيامد ، در موقعيت خلاء  مطلق قرار گرفتم. گريه‏ى  مردم  قطع  شد  و همه  فهميدند  چه بر سرم آمده است. از منبر پايين آمده ، يك راست از مجلس خارج شدم.  چطور توانستم درب خروجى را پيدا كنم ؟

 وقتى بيرون آمدم به‏نظرم رسيد كه خوشيد هم غروب كرده است! و فكر مى‏كردم از امروز به‏بعد  همه  درباره‏ى  بند  شدن  امروز  من  صحبت خواهند  كرد !

 «گاوشاخ»  هرچه  خود  مى‏دانست ، به‏من  آموخت. از  يادم  نمى‏رود  كه در  تدريس خصوصى كتاب  فقهى  منهاج‏الصّالحين  كه  به‏زبان  عربى بود ،  به‏ويژه  در  مبحث طهارت چه صراحت بيانى به‏كار مى‏برد ! پاكى و طهارت نفس او مثال‏زدنى بود ، من هيچ‏گاه اِحساس نكردم او مانند ديگر آخوندهاى محلى ، آغشته  به‏حسادت و تكبّر و تنگ‏نظرى باشد ، سعى نمى‏كرد راه پيش‏رفت  ديگران  را ببندد. او يك قديس واقعى بود و قلبى از طلاى ناب داشت .

 من حدود پنج سال به‏اين روش درس خواندم ، به‏طور كلى ، همه‏ى كتاب‏هاى درسى متداول آن روز را خواندم ، كه برخى آن‏ها  عبارت بودند از : كريما ، پنج كتاب ، ورقه و گل‏شاه ، ديوان حافظ شيرازى ، جودى ، جوهرى ، انيس الواعظين ، مرقات‏اللِّقان ...

  متأسفانه هيچ‏يك از آن‏ها در داخل كشور تدوين و  چاپ نشده بود ! چرا بايد چنين باشد ؟

  در آن  دوره  «قُنتُرُس»  نماز را بلد شدم.  شمارش  اصول و  فروع دين ،  اسامى 14 معصوم ، نماز  ميت ،  تلقين و  شهادتين  ميت و  يك  چند  فقره ادعيه ، اوراد ، اذكار و عزاييم را خوب حفظ بودم  و چند مجلس روضه هم ازبر داشتم  ؛  اغلب با خود فكر مى‏كردم : «خوب ملاّ شده‏ام؛ گمان نمى‏كردم ديگر آن‏قدر علم زياد در اين دنيا مانده باشد كه من ندانم !»

 به‏راستى  دنياى  آدم نادان چقدر كوچك است. جهل مطلق مساوى است با ادعاى علم مطلق. به‏همين  سبب  چنان  اشخاص در  مباحثات  و منازعات  ،  هميشه  فايق‏اند .

 من اعداد  رياضى  را از  شماره‏هاى  صفحات  كتاب  ياد گرفتم.  آموزش  خط  را نيز همين‏طور تمرين  نمودم.  يك كتاب بزرگ تحت عنوان اسرارالشهاده  داشتيم كه خيلى كمك كرد.

  حال  كه  مقايسه  مى‏كنم ،  در قياس  با ساير  مكاتب محلى ، مكتب‏خانه‏هاى ما عقب مانده‏تر بوده است ، چون هيچ برنامه‏ى درسى در موضوعات رياضى ، املاء ، انشاء ، جغرافى ، هندسه ، هنر و امثال آن در بر نداشت. فقط روى اصل روخوانى قرآن و كتاب‏هاى پارسى و آموزش احكام دينى تأكيد مى‏شد. بيش‏تر از اين را خود همان ملاّهاى ما هم نمى‏دانستند .

  اگر يكى از شاگردان  در اثر سليقه‏ى شخصى ، نقاشى يك موجود زنده را مى‏كشيد ، از ناحيه‏ى ملاّ به شدت مورد غضب قرار مى‏گرفت و تنبيه مى‏شد. ملاّ او را مى‏زد و مى‏گفت :

 «هوم  ...  حالاً تو ديگر خود را به جاى خدا قرار دادى ؟!»

و براى بقيه توضيح مى‏داد :

  «اگر كسى صورت يك موجودى زنده را رسم كند ، يا مجسمه‏ى آن را بسازد ، خدا در روز قيامت او را در جهنم عذاب مى‏دهد. ملايكه‏هاى غِلاظ و شِداد همان نقاشى يا مجسمه را پيش روى او مى‏آورند و مى‏گويند : حالاً كه اين را كشيدى ، يا ساختى ، بيا جانش هم بده ؛  چون نمى‏تواند به‏آن نقاشى ، يا مجسمه روح بدمد ، عذاب جهنم براى او همچنان ابدى خواهد بود.» 

برچسب‌ها: کودک افغانی و محرومیت های بی شمار

کاروان زندگی

 کاراون زندگی

 كاروان  زندگى  به‏راه خود ادامه داد تا  ما را به‏سال  1350  رسانيد ، اين  سال  براى شخص من ، خانواده‏ى  پدرى ، و بسيارى از اهالى محل و منطقه‏ى  ما يك  نقطه  عطف بود. اين سال به‏نحو بى‏سابقه خشك آمد ، مزارع مردم بذر خود را هم پس نداد. در زمستان سال بعد آن قدر برف و بوران ، رعد و برق و باد و طوفان آمد كه كلى از درختان را نابود كرد. احشام و اغنام مردم را به‏كام نيستى فرو برد. تا اين موقع در محل ما ، در كنار جوى‏بارها و حواشى اراضى مزروعى و سواحل رودخانه ، درختان تنومند زردآلو ، توت و غيره وجود داشت كه هركدام عمرى بيش از صد سال را تداعى  مى‏كرد ، قطر تنه‏ى  هريك از آن‏ها در بغل يك آدم جا نمى‏گرفت .

  امروز  پس  از  گذشت  قريب  به‏چهل  سال  ،  نه تنها چنان درختانى به‏عمل نيامده ، كه اوضاع زيست محيطى از هرنظر به‏مراتب بدتر شده است. درختان نابود شده ، كوها لخت و عريان گرديده، حيات  وحش نابود شده و از آن همه  احشام خبرى نيست .

 به‏دنبال  آن  خشك‏آبى  سال  »1350«  دنيا  ديگرگون  شد.  خانواده‏هاى  زيادى  از منطقه‏ى ما كوچ كرده و عازم  كشورهاى  خارج  شدند. درست به‏خاطر دارم كه شخص محترمى تصميم گرفته بود به‏اتفاق  خانواده از  محل مهاجرت نمايد ، مردان  محل نزد او  رفتند تا او را از اين تصميم  منصرف سازند ، هرشخص  به‏سهم خود  وعده‏ى كمك‏هاى  بلاعوض درحد سه  -  چهار سير گندم ، يا جو و غير آن مى‏داد ...  در حالى كه همه‏ى مردم  مثل يكديگر فقير و بيچاره بودند .

  آن شخص  پاسخ  داد : «به فرض كه شما اين كمك‏ها را به‏من بدهيد ، جمعاً مى‏تواند مصارف اين تعداد روز مرا جواب دهد ، مابقى سال را چه كار كنم ؟» تعدادى از خانواده‏ها به‏شهرهاى كويته بلوچستان  -  مشهد ، عراق و حتى سوريه و لبنان رسيدند ، ديگر تا به‏امروز برنگشته‏اند. اكنون نسل دوم و سوم آن‏ها به‏قاره‏هاى اروپا ، آمريكا و استراليا رسيده‏اند .

 خانواده‏ى پدرى ما نيز دو تقسيم شد ، يك‏گروه در محل باقى ماند تا از املاك و احشام نگه‏دارى كند ، گروه ديگر كه من شامل آن بودم ، به‏اتفاق چند خانواده‏ى ديگر مهاجرت محدودى به‏محل  «گزاب»  داشتيم. قصد بزرگ‏ترها اين بود كه زمستان را در آن‏جا بگذرانند .

 چرا گزاب ؟                                                   در آن حوالى محلى آبادتر و متنعم‏تر از «گزاب» نبود.  گزاب کانونی از انواع نعمت است .  بگذاريد براى اهميت گزاب اين افسانه‏ى مخصوص آن ناحيه را نقل كنم :

 كسانى كه گزاب را ديده‏اند مى‏دانند كه در ابتداى دره‏ى «واغنير» كه به‏گزاب منتهى مى‏شود، كوه صنوبرى شكلى است كه دقيقاً مانند يك قله قند بسيار بزرگ به‏ارتفاع بيش از سيصد متر قد كشيده است. اين كوه به‏قدرى صاف است كه از هيچ طرف بالاى خود راه ندارد. در پاى آن كوه يك تالاب بزرگ موقعيت دارد كه بسيار عميق و زلال است.

  در روايت محلى آمده است كه در روزگاران پيشين حاكم گزاب كسى بوده است كه به‏آن «سالار» مى‏گفتند. سالار مردى ظالم و عياش بوده است، او در جشن‏ها و مراسم شادمانه به مردم گزاب تكليف مى‏كرده كه نردبانى از رخت‏خواب در كنار كوه بپا كنند تا او بالاى كوه برود ، سپس دستور می داده که زنان و دختران گزابی در آن آب زلال شنا کنند  تا خود از بالا ببیند .

مردم گزاب ازاین وضع خسته و برآشفته می شوند ، با هم توافق می کنند که این بار که سالار به سر کوه رفت، رخت خواب ها را از زیراپای سالار بکشند تا او در همان بالای کوه بماند و از گرسنگی بمیرد . با این توافق و این عمل مردم ، سالار همچنان به مدت شش ماه بالای همان کوه زنده می ماند .  وقتی از سالار پرسیدند که تو چگونه بدون اب وطعام بالای این کوه زنده ماندی ؟ سالار پاسخ می دهد که من از بوی پیاز آشپزخانه های مردم گیزاب زنده هستم . سپس مردم توافق می کنند که مدت سه ماه اصلا در هیچ خانه ی بوی پیاز بلند نشود و بدین ترتیب سالار میمیرد و مردم از شر او راحت می شود  

حُسن ديگر «گزاب» اين بود كه حتى در زمستان‏ها نيز آمد و شد موتر ميان آن‏جا  و  شهرهاى ترين‏كوت  و  قندهار برقرار بود. ولى در هزاره‏جات يك چنين امرى در زمستان‏ها ميسر نبود .

 به‏هرحال  ،  قافله‏ى  عظيم  شامل  صدها نفر زن  و كودك  مركب از محل  ما و از  روستاهاى هم‏جوار منعقد  شد  ،  مدت سه شب و روز پياده راه رفتيم  تا به"گزاب "  رسيديم. اواسط  فصل پاييز  بود و  ارتفاعات  مسير ما پوشيده از برف  شده بود. در  طول راه پس از هرچند ساعتى آتش برپا نموده و خود را گرم مى‏ساختيم. كُنده‏ها و شاخه‏هاى درختان كوهى در مسير راه به‏اندازه‏ى زياد وجود داشت ، فقط در زير برف و بوران تر شده و به‏سختى آتش مى‏گرفت  ؛  امّا ، وقتى كه روشن مى‏شد ، ديگر به‏راحتى مى‏شد دنيا را باآن آتش زد .

 ما يكى از شب‏هاى اين سفر را در مغاره‏ى گذرانديم كه در كنار راه عمومى و در مسير يك دره‏ى طولانى و پوشيده از جنگل به‏نام  «واغنير» موقعيت داشت. اين مغاره از اثر دود آتش پيشينيان سياه شده بود ، كف آن آكنده از خاكستر بود. ما نيز به‏سهم خود هيزم جمع كرديم و در آن آتش افروختيم. آن چنان خرمنى از آتش گداخته به‏وجود آورديم كه از فاصله‏ى 6 - 5 مترى نمى‏شد جلوتر رفت. نيمه‏هاى شب بود كه ناگهان صداى مهيب ناشى از تركيدن سنگ در اثر حرارت ، مغاره‏ى ما را به‏لرزه در آورد. زن‏ها و بچه‏ها جيغ كشيدند و خود را روى يك‏ديگر انداختند. صخره‏ى بزرگى به‏وزن چند تن از ناحيه‏ى سقف غار جدا شده و مستقيماً روى توده‏ى آتش گداخته قرار گرفت ، براى لحظه‏ى همه خيال كردند كه همين حالا است كه كوه فرو بريزد ، ولى خوش‏بختانه اول و آخرش همين بود. اما ، آن شب هيچ‏كس نخوابيد .

 ساعتى قبل از وقوع اين حادثه ، يك دعواى كوچك بين پدرى با پسر نوجوانش روى داده بود كه طى آن حين صرف شام  {كه چيزى بيش از نان خشك جو نبود}  پدر با مشت محكم به‏صورت پسر خود زد ، پسرك درحالى كه لقمه‏ى نان خشك خود را مى‏جويد ، به‏هِق هِق و گريه افتاد ، او هم لقمه‏ى خود را مى‏جويد ، هم اشك مى‏ريخت و به‏پدرش دشنام مى‏داد. اين اتفاق كه  در بين  جمع  واقع  شد ، حس  هم‏دردى  همه‏ى ما را  نسبت  به‏آن  پسرك برانگيخت .

 حدود 9  ماه در گزاب اقامت نموديم ، در يك خانه‏ى متروك كه مبدل به‏كاهدان شده بود، سكنى گزيديم. آن كاهدان به‏زودى مركز آمد و شد و تجمع هم‏محلى‏ها و آشنايان پدرم شد ، كسانى كه براى خريد ، قرضه و كاريابى مى‏آمدند. پدرم با اعتبارى كه نزد پشتون‏ها داشت متقاضيان  ارزاق  را ضمانت  مى‏كرد و بدين‏ترتيب در آن سال  قحطى  صدها تن گندم و برنج پشتون‏ها را براى  هزاره‏هاى  گرسنه  ضمانت كرد  ؛  عجيب  اين‏كه آن  قرضه‏ها هرگز برنگشت و بدهكاران  نتوانستند ديون  خود را بپردازند. پدرم چندين سال از اين بابت نگران بود ، آخرش نفهميديم  چه شد. مسلماً  همه‏ى قرضه‏ها پامال  گرديد. انقلاب شد و همه چيز تغيير نمود .

 زن  صاحب‏خانه  زبان  پارسى را به‏درستى  مى‏دانست. بين  او و مادرم  روابط دوستانه برقرار شد. گويا آن زن يك بيمارى داشت كه در همين مواقع شوهرش او را براى مداوا به«قندهار»  برد. اين سفر آن‏ها حدود يك ماه طول كشيد. پس از بازگشت از سفر قندهار يك روزى آن زن و مادرم در كنار هم نشسته و گويا مشغول يك كارى زنانه مانند بافندگى ، يا دوزندگى بودند ، من هم در اطراف آنان بودم. ضمن گفت و گوها ، ناگهان مادرم از آن زن پرسيد:

  «راستى اين‏كه مى‏گويند  «شهر -  شهر»  شهر  چگونه  جايى  است ؟»

 آن زن پشتون تعريفى از «شهر» ارايه كرد كه تا هنوز به‏يادم مانده است :

  «شهر ، يك آبادى‏ء بسيار بزرگ است كه اول و آخرش معلوم نيست ، كوچه‏ها و سرك‏هاى بسيار دراز دارد كه دوطرف آن‏ها را دكان‏ها گرفته‏اند. دكان‏هاى كه پر از جنس است. از ميان سرك‏هاى وسيع و دراز آدم‏ها ، موترها ، شترها ، اسب ، خر ، قاطر، رمه‏ى گوسپند ، سگ ... و همه چيز مى‏گذرند. معلوم نيست آن‏ها از كجا آمده‏اند ، به‏كجا مى‏روند. آدم‏هاى زيادى به‏اين‏سو و آن‏سو رفت و آمد مى‏كنند. هيچ‏كس به‏كسى كار ندارد ، هيچ‏يك با ديگرى سلام و عليك نمى‏كند و از يك‏ديگر نمى‏پرسند تو كى هستى و خرت چه بار است. از كجا آمده‏ى و به‏كجا مى‏روى ...»

  مادرم با دقت به‏اين تعريف گوش مى‏داد. نمى‏دانم چه سيماى از «شهر» در ذهن خود دريافت كرد. نكته‏ى عجيب اين‏كه: در اين موقع فلك هم نمى‏توانست حدس زند كه دست تقدير، درست ده سال بعد ، اين زن بى‏سواد روستايى و شهر نديده را به‏اَبَرشهر تهران بكشاند. و او نيمه‏ى دوم عمر خود را سراسر در آن شهر سپرى كند. از همان‏جا سفرى به‏عتبات عاليات و مناسك داشته باشد ، كه هريك به‏مراتب از «قندهار» بزرگ‏تراند .

 در سال  1350  بود كه من براى نخستين‏بار "موتر" را و مهم‏تر از آن ، شهر  «كابل»  را ديدم. قصه از اين قرار بود كه يكى از عموهايم پس از اتمام دوره‏ى خدمت سربازى ، ديگر به‏محل باز نگشت و در همان  «كابل» براى خود كارى پيدا كرد. او بعداً برادر كوچك‏تر خود را نيز به«كابل» فراخواند. در آن سال پدرم زنان آنان را به«كابل» برد. من هم در معيت شان بودم .

  موتر ما كه يك لارى روسى بود ، پر از محصولات محلى شامل روغن‏زرد ، بادام ، خسته ، برگه‏ى زردآلو ، قروت و امثال آن شده بود. ما روى بارها نشستيم. سرآدم‏ها از جنگله‏ى موتر بالاتر مى‏زد. موتر ما روزها باكُندى راه مى‏رفت. به‏ويژه هرچه بارش سنگين‏تر مى‏شد از سرعتش كاسته مى‏گرديد. در سر بالايى‏ها مسافران پياده مى‏شدند و اغلب زودتر از موتر به‏سر گردنه مى‏رسيدند. لحظاتى رفع خستگى مى‏كردند تا موتر به‏آن‏ها مى‏رسيد. شب‏ها در مراكز ولسوالى ، در سموات به‏سر مى‏برديم. پس از طى پنج شب و روز  به«كابل»  رسيديم .

  كابل

 اوايل صبح بود كه موتر ما از محلى موسوم  به«تكانه جاليز»  گذشت و به‏جاده‏ى  پخته‏ى «كابل -  قندهار رسيد»  در آن‏جا ما را از اين موتر پياده كردند  و به‏موتر  ديگرى كه سر پوشيده بود ، سوار نمودند. به‏آن موتر سرپوشيده «واگون» مى‏گفتند كه پوزه‏ى دراز داشت. در اصل داراى چوكى بوده ؛  امّا ، در آن زمان لق و پق و فرسوده و كثيف شده بود. كف موتر آغشته  با كود گوسپندى  بود ، چنان‏كه  گمان  مى‏رفت  در سرويس  قبلى گوسپند  حمل كرده بوده ، اين بار آمده بود تا ما را داخل  شهر ببرد. روى  همان پشكل‏هاى  گوسپند نشستيم.  ظواهر  قضيه  مثل اين بود كه  ما به‏طور  قاچاق  وارد شهركابل  مى‏شويم ، بزرگ‏ترها بين خود مى‏گفتند ترافيك نمى‏گذارد ما با آن موتر خودمان وارد شهر «كابل» بشويم ، موترى كه با آن اُنس گرفته بوديم .

  از شلوغى و ازدحام شهر «كابل» گيج و مبهوت شدم. ابتدا در يك سراى عمومى واقع در محله‏ى چنداول وارد شديم ، آن مكان يك سراى قديمى بود كه اتاق‏هاى زيادى داشت. همه‏ى اتاق‏ها كهنه و چوب پوش بودند. در اولين شب ، روشنايى برق چشم مرا خيره كرد. اول بار بود كه برق را مى‏ديدم. در نخستين صبح كه براى وضوء از اتاق خارج شدم ، در برگشت اتاق‏مان را گم كردم ، هرچه به دور خود چرخيدم همه چيز به‏نظرم يك نواخت مى‏نمود. آفتاب بالا آمد و محيط شلوغ‏تر و پيچيده‏تر شد. از هرطرف صداهاى مختلف  به‏گوش مى‏رسيد ، روشن‏تر از همه صداى پير مردى دوره‏گرد  بود كه  با آواى  نازك  و دل‏انگيز  خود در آن دل صبح ، دم به‏دم تكرار مى‏كرد «سوزن بگير كه سوزن‏گر كور شد  ؛  سوزن بگير كه سوزن‏گر مُرد.»

 پدرم در همان روز برادرانش را پيدا كرد ، در خانه‏ى كه آن‏ها از قبل در محله‏ى «مرادخانى» تدارك  ديده  بودند  مستقر  شديم. از  قرار  معلوم ، هردو  عمويم  در  يك  محل  مهم مشغول  كار شده  بودند.  مثل اين‏كه  پوهان  شاه على اكبر  شهرستانى  كمك  حياتى  به‏آن‏ها كرده بود. شاه على اكبر كه داراى  نسبت  خواهرزادگى  باخاندان  ما بود ، در آن موقع در  محافل علمى و دولتى كابل شخصيتى  شناخته  شده و با اعتبار  بود .

  عموهايم  در آن موقع  ادعا داشتند  كه در  «ارك شاهى»  كار مى‏كنند و  آشپز  مخصوص محمد ظاهر شاه  پادشاه  افغانستان  هستند. آن‏ها مى‏گفتند :  شخصاً  ميز غذاى اعلى‏حضرت را مى‏چينند ، جمع مى‏كنند ، از مهمانان او پذيرايى مى‏نمايند ، در سفرها همراهش  هستند و هرروز با ملكه حميرا و فرزندان او سر و كار دارند.  نكته‏هاى از جزئيات زندگى خانواده‏ى شاهى به‏زبان مى‏آوردند. آن‏ها به‏سرعت پيش‏رفت نمودند و به‏زودى توانستند در بهترين نقطه‏ى كابل منازل  و اماكن  مجلل براى خود دست و پا كنند و  زندگى  خود را به‏وجه احسن سر و سامان دهند. پدرم سالانه از آنان كمك مالى مى‏گرفت. كمك‏ها شامل آرد ، برنج ، شكر و البسه بود .

   هرشب درحالى كه خيلى دير به‏خانه مى‏آمدند ، مقدار زيادى پس‏خورده‏ى پلو  با خود مى‏آوردند كه ما روز بعد به‏عنوان ناهار صرف مى‏كرديم. اغلب با قورمه‏سبزى  بسيار خوش‏مزه همراه بود كه همه‏گاه مقدارى گوشت و استخوان نيم‏خورده با خود داشت. اگر آن پلوها از سفره‏ى  ظاهرشاه هم نبود ، جداً در اصليت خود شاهانه بود .

 من آهسته -  آهسته با محيط اطرافم آشنا شدم ، وظيفه‏ى من آوردن آب و گرفتن نان بود ، آب را از چاهى كه در وسط  محوطه‏ى يك  زيارت‏گاه مذهبى {به‏نام ابوالفضل} وجود  داشت مى‏آوردم. اين  نخستين‏بار بود  كه كشيدن  آب از چاه را تجربه  مى‏كردم.  سرچاه هم اين‏قدر بى‏نظمى و ازدحام بود كه نوبت به‏كسى نمى‏رسيد. ما اطرافى‏ها كه به‏كنار ، نوبت به‏خود همان زرنگ  بچه‏هاى  «كابل»  هم  نمى‏رسيد .

  زيارت‏گاه  «ابوالفضل»  داراى  بقعه و  مناره‏ى  كوچك  ؛  ولى نسبتاً  شيك و تميز بود ، در آن‏جا مقبره‏ى بود كه بسيار مورد اعتقاد مردم هزاره قرار داشت. هرروز خانواده‏هاى آنان از اطراف دور و نزديك براى زيارت در آن‏جا گرد مى‏آمدند ، اغلب حلوا ، يا آش نذرى پخته و توزيع مى‏كردند. كسانى هم نان نذرى توزيع مى‏نمودند. گاه نُقل ، خرما ، يا كشمش و نخود توزيع مى‏شد. بنابراين همه‏گاه جنجال بود و در طول روز حتماً يك چند بار چيزى خوردنى گير آدم مى‏آمد. هنگام ظهر ، يك ملاّى هزارگى بالاى گل‏دسته‏ى آن مى‏رفت و درحالى كه دست‏هاى خود را روى گوش‏هاى خود مى‏گرفت ، با صداى محكم و قوى اذان مى‏گفت ، سپس نماز جماعت برگزار مى‏شد. در اين وقت من به‏صف نانوايى مى‏رفتم كه فاصله‏ى چندانى با مرقد «ابوالفضل» نداشت. تمام پرسنل نانوايى از قوم هزاره بودند. به‏ياد ندارم پول نان را نقداً پرداخته باشم ، نان را با چوب‏خط مى‏گرفتم ، آن يك چيزى شبيهه خطكش بود كه حدود نيم متر طول داشت. و از چوب ساخته شده بود. نانوا به‏ازاى هرعدد نان با چاقوى خود يك شيار در يك لبه‏ى آن چوب‏خط وارد مى‏كرد ، تا سر ماه پر مى‏شد. ماه نو ، چوب‏خط نو ...

 من ساعات بى‏كارى هم داشتم ؛ آن را در گشت و گذار اطراف ارگ شاهى ، چمن حضورى ، جاده‏ى ميوند و حوالى مسجد پل‏خشتى مى‏پرداختم. در آن موقع ساختمان معروف 14 طبقه‏ى «سينماى پامير» در حال احداث بود ، چيز زيادى از آن ساخته نشده بود ، محل آن يك گودال عميق  بود كه نسبت به‏كف رودخانه‏ى مجاور عميق‏تر مى‏نمود ، يك  جرثقيل بزرگ  با گردن خيلى دراز در  حال كار بود. مشاهده‏ى  كار آن جرثقيل بخشى از تفريحات روزانه‏ام بود .

 هيچ پولى جهت مصرف بازار نداشتم. يك روز در حواشى جاده‏ى ميوند بودم كه يك زرنگ بچه‏ى كابلى موتر رِكشاى خود را در همان نزديكى پارك كرد. او كه ديد من آدم بى‏كارى هستم ، به‏من گفت : «چند دقيقه مراقب همين موتر من باش ، به‏زودى برمى‏گردم و مبلغ 5 افغانى به‏تو انعام مى‏دهم»  من قبول كردم  و او رفت  ؛  حدود نيم ساعت طول كشيد ، آن جوان وقتى برگشت ، در كمال ناجوانمردى پشت رول ركشاى خود نشست و يك نگاهى هم به‏من اندخت ، بدون اين‏كه چيزى بگويد ، موتر خود را روشن كرد و گازداد و رفت  ؛  من نا اميدانه لحظاتى او را با چشم خود دنبال كردم. از ناسزاهاى كه زير دل نثارش نمودم  هيچ چيز نصيبم نشد !

  پدرم  روزهاى  جمعه  اغلب به‏تكيه‏خانه‏ها  براى  استماع  وعظ  و روضه  مى‏رفت ، مرا هم با خود  مى‏برد.  يك چند روز  جمعه  به‏مسجد  محمديه  رفتيم. آن مسجد كه به تازگى افتتاح شده بود خيلى باشكوه جلوه مى‏كرد. به‏ويژه باندهاى صوتى آن جالب بود. براى نخستين‏بار مى‏ديدم كه جعبه‏هاى سياه چندى در اطراف شبستان مسجد تعبيه شده و صداهاى قوى مى‏دهد. مسجد مملو از جمعيت مى‏شد ، چنان‏كه جاى سوزن انداختن نداشت. آقاى واعظ موعظه‏ى طولانى ارايه كرد. موقع گريز به‏صحراى كربلا ، عمامه‏ى خود را از سر برداشت و مردم را بسيار گريه داد. گريه‏هاى كه مى‏توانست خستگى مفرط ناشى از يك هفته كار و تلاش طاقت فرسا را فرو نشانده و عقده‏هاى انباشته از سختى‏ها و محروميت‏هاى زندگى را تسكين كند. و تحقق آرزوهاى سركوفته و برباد رفته‏ى اين دنيا را در آن  دنيا تضمين  نمايد .

 سرانجام ، پس از اقامت سه -  چهار ماهه در كابل ، در اواسط فصل پاييز به‏محل خود بازگشتيم.  موقع  برگشت  از كابل ، يك‏بار  از دهن پدرم پريد : من تو  را اين‏جا آورده بودم تا درس بخوانى ، ولى فهميدم كه تو در اين‏جا درس نخواهى خواند ، صبح تا شب فوتبال خواهى كرد .

 وقتى  كه به‏منطقه‏ى  خود رسيديم ، پدرم تصميم گرفت مرا براى فراگيرى دروس دينى به‏محل «نيلى» نزد  شيخ  محمد  حسين  صادقى  بفرستد. به‏مدت  دو  سال ، دروس  مقدماتى را در آن‏جا فرا گرفتم. در سال  1353  پدرم تصميم  گرفت  مرا نزد عموى  خود  در  مشهد بياورد. بدين‏ترتيب ما بار ديگر در پاييز آن سال عازم كابل شديم ، اين بار دو سه هفته بيش‏تر نمانديم . 

برچسب‌ها: کاراون زندگی

د کندهاره دازمرو وطنه = قندهار بیشه ی شیران = تا قندهار است ، افغانستان پابر جا است

   قندهار

 سرانجام ، يك روز صبح  به‏اتفاق  تنى چند از هم‏محلى‏ها كه براى كارگرى  عازم مشهد بودند سوار اتوبوس‏هاى شيك و نرم كابل -  هرات شديم. جاده خوب پخته و صاف و عريض بود ، در طول آن رانندگان چند اتوبوس بين خود كورس سرعت و سبقت مى‏گذاشتند ، مسافران از اين عمل به‏هيجان مى‏آمدند ، با داد و هوار و كف زدن‏هاى ممتد ، راننده‏ى خود را تشويق مى‏كردند. موسيقى داغ و مهيج كه در فضاى اتوبوس مى‏پيچيد ، در ايجاد هيجان جمعيت سهمى زياد داشت. پس از طى يك چند ساعت راه ، به‏حوالى غزنى رسيديم. در كنار جاده ، اراضى هموار وجود داشت كه يك تراكتور در حال شخم زدن بود. اين نخستين‏بار بود كه من تراكتور مى‏ديدم. سر ظهر به«قندهار» رسيديم ، ناهار  را در يك رستوران قديمى صرف كرديم. رستوران بسيار كثيف و پر از مگس بود. قندهار  خيلى  جنجال و  بهم  ريخته بود. گمان  مى‏رفت  هرچه آدم ، شتر، گاو ، خر ، قاطر ، سگ ، گوسپند ، مرغ ، ملخ ، مور و مگس بود  ؛  همه در شهر ولو بودند و بى‏هدف  اين‏سو  و  آن‏سو  پرسه  مى‏زدند  ...  با اين وصف ، حقايق  تاريخى  مى‏گويد :

  همين  «قندهار»  عشايرى طى سه قرن اخير پنج بار منطقه و  جهان را غافل‏گير كرده است:

 1  -   در سال  1121  (ه ق)  =  1709  (م) ميرويس‏خان  هوتكى  (پس از قتل گرگين خان ارمنى ، عامل  صفوى)  سنگ  بناى سلسله‏ى هوتكى را در قندهار بنياد گذاشت  ؛  2  -  در سال 1134  (ه ق)  = 1722  (م)  با حمله به‏اصفهان ، سلسله‏ى صفويه را  برانداخت  ؛  3  -  در سال 1747  احمد شاه ابدالى از آن‏جا ظهور كرد  ؛  4  -  در سال  1309  (ه ش)  نادرشاه درانى (اصالتاً قندهارى) به‏غايله‏ى  سقاوى خاتمه داد  ؛  5  -  در  سال 1372 (ه ش) گروه طالبان به‏رهبرى ملا محمد عمر از قندهار سر برآورد ؛  هريك از آن وقايع نشان مى‏دهد كه «قندهار» سخت نافرمان و سركش است. و در شرايط بحرانى كشور تاچه حد مى‏تواند غوغاآفرين و تعيين كننده ظاهر شود .

 هرات افسرده ،  یا  لاشه  يك  تمدن  مرده

 از قندهار گذشتيم ، شب به«گِرِشك»  رسيديم ، در همان‏جا خوابيديم. قبل از ظهر روز بعد به«هرات»  مواصلت كرديم. بيش از يك هفته در آن‏جا مانديم. روزها كمابيش اين‏سو و آن‏سو قدم مى‏زديم و پا جاى پاى مردان بزرگ و تاريخى اين سر زمين مى‏گذاشتيم .

 همه مى‏دانند  شهر باستانى «هرات»  روزگارى ، يكى از كانون‏هاى تمدن بوده است. تاريخ گواهى مى‏كند كه مردان بزرگى از آن‏جا برخاسته‏اند و كارهاى بزرگى انجام داده‏اند. مردانى كه هريك به‏نوبه‏ى خود داراى  عناوين درجه اول علمى ، لشكرى  و كشورى مانند: محدث ، سردار، امير ، سلطان و غيره بوده‏اند. يكى از مردان تاريخى اين  خطه  «طاهر پوشنگى»  و به‏عربى «فوشنجى» معروف به«ذواليمينين»  است  كه از سرداران نام‏دار  خليفه «مأمون عباسى» بوده است.  و شجره‏ى سلسله‏ى  «طاهريان»  به‏او  بر مى‏گردد .

   در حديث  آمده كه:  «طاهر فوشنجى»  (پوشنگى)  موجبات دعوت  و تشريف  فرمايى امام رضا به«مرو» را  فراهم آورد. هنگامى كه امام در مدينه بود ، خليفه «مأمون عباسى» به‏فضل ابن سهل دستور داد تا موضوع را با «طاهر فوشنجى» در ميان نهد ، تا دعوت‏نامه‏ى از جانب خود براى امام رضا بفرستد.  فضل گفت: بهتر است  خليفه  از  جانب  خود و با  دست‏خط  خود  نامه‏ى براى  امام بنويسد ،  و  خليفه نيز  چنان كرد. فضل  نامه را توسط معتمدى  به‏طاهر فرستاد ، و طاهر از اين كار  سخت  شادمان  گرديد. خود به‏مدينه  رفت ، با امام رضا ملاقات  نمود و دعوت‏نامه  را تقديم  كرد ؛ امّا ، امام  در ابتدا اين پيش‏نهاد را  نپذيرفت ، و دلايل و نظرات خود در مورد گردش خلافت را با طاهر در ميان نهاد. طاهر نظرات امام را پذيرفت و گفت نخستين كسى كه با تو بيعت نمايد من هستم. چون من بيعت كنم ، صد هزار سواره و پياده تحت فرمان دارم كه همگى باتو بيعت خواهند كرد. امام رضا دست راست خود را بيرون كرد تا بيعت طاهر را بگيرد  ؛  امّا ، طاهر دست چپ خويش را پيش آورد  ؛ امام گفت اين چيست ؟ طاهر گفت: دست راستم مشغول بيعت با مأمون است. لذا دست  چپم را كه فارغ است ، پيش آوردم .

  امام را اين گفته خوش آمد و پسنديد. طاهر امام را با اعزاز و اكرام تمام به«مرو» نزد خليفه مأمون رسانيد. امام در جريان ديدار با خليفه ، قصه‏ى بيعت طاهر را با مأمون در ميان نهاد. او نيز از اين كار طاهر خوشش آمده و اظهار داشت: «اى امام ! آن نخستين دستى بود كه به‏دست مبارك تو رسيد ، من آن چپ را راست نام كردم.» به‏اين علت «طاهر فوشنجى» را «ذواليمينين» گويند .

 بعد از آن‏كه موضوع «ولايت‏عهدى امام» آشكار گرديد ، نخستين اقدام ، تغيير رنگ پرچم بود : علم سياه {عباسيان}  برافتاد به‏جاى آن علم سبز «علويان» برافراشته شد. نام امام رضا روى درهم و دينار ضرب شد و موضوع را به‏مجامع اخبار كردند. مأمون به‏امام گفت: شما وزيرى و دبيرى را انتخاب كنيد ، امام فرمود: وزارت فضل ابن سهل هردو را بسنده است ، به‏اين سبب فضل ابن سهل را «ذوالرياستين» و على ابن سعد را «ذوالقلمين» خوانند××× )1( تاريخ بيهقى ، ج 6  ، صص 172 - 169 - خواجه ابوالفضل محمد ابن حسين بيهقى ، تصحيح: على اكبر فياض ، كابل مطبعه‏ى دولتى ، 1364 . ×××.

 «طاهر ذواليمينين» در دفاع از  استقرار  خلافت  در  «مرو»  تا  مركز  اقتدار  عباسيان پيش راند و  شهر  پرآوازه‏ى  بغداد را زير گام‏هاى استوار سربازان  خويش  به‏لرزه  درآورد. ضربه‏ى او به «امين عباسى» {برادر مأمون ، كه بعد از فوت پدر ، در بغداد ادعاى خلافت نموده بود }كمرشكن و نابود كننده بود.  «امين»  در  بغداد  چنان  شكست  قطعى  خورد  كه  نتوانست  مانع استقرار خلافت  برادرش  در  «مرو»  گردد .

  «طاهر ذواليمينين»  سر سلسله‏ى مستقل " طاهريان " در قلمرو شرق اسلامى و در چارچوب خراسان بزرگ {جغرافياى كنونى افغانستان} است. سرزمين افغانستان كنونى از عهد طاهريان و كسب استقلال از بغداد ، ميزبان شمار زيادى افراد وابسته به خاندان نبوت و طرف‏داران آنان گرديد. هريك از آن‏ها با القاب و عناوين چون  «سيادت» ، «نقابت» و «امامت» مفتخر بودند. آن‏ها امور خيريه ، مصالح عمومى و حتى متاركه‏ى جنگ‏ها را با هدايت و وساطت خود سامان مى‏بخشيدند.  هرات ، غور ، غرجستان ، جوزجان و بلخ از مراكز مهم استقرار ايشان بود××× )2( سيّد جعفر عادلى بهسودى: «كوثرالنبى» به‏نقل از: «عرب‏ها و سادات در افغانستان» ص26 (محمد كاظم فاضل باميانى) آن هم نقل از: «عرب‏هاى افغانستان» (محمد نسيم قريشى). ×××.

  مردم هرات بسيار مفتخراند كه شهرشان باستانى است. «هرات باستان» مى‏گويند و كيف مى‏كنند ! شايد اين شادترين ترانه شان باشد. هراتى‏ها از جهت كثرت مزارات علماء و اولياءاللّه درست هم مى‏گويند. آن‏قدر از بزرگان دينى و علمى در آن سامان خفته‏اند كه شهرشان  شبيهه عتبات عاليات مى‏ماند. نويسنده‏ى كتاب  «مزارات هرات» توانسته بخشى از آن‏ها را احصاء كند. اخيراً  رسانه‏هاى محلى اظهار داشته‏اند كه  دست‏هاى ناشناخته به‏كار افتاده و بسيارى از محجرات  و سنگ‏نبشته‏هاى  هرات را مى‏شكنند ، مى‏ربايند و يا صاف و محو  مى‏نمايند .

 هراتى‏ها معتقدند امام حسن مجتبى نيز به‏هرات تشريف آورده و بناهاى را افتتاح فرموده:

 « " خاك برسر" برج بزرگ در گوشه‏ى سمت جنوب غربى هرات واقع است. و اهالى آن را " برج خاكستر " مى‏نامند. و موافق آثار ، در عهد خلافت خليفه‏ى ثانى ، كه حضرت امام حسن مجتبى عليه‏السلام به‏هرات تشريف آورده بودند ، توسط آن جناب افتتاح و «خاك برسر» موسوم فرموده و به‏اين اسم علم است.××× )3( محمد يوسف هروى (معروف به‏رياضى): «عين‏الوقايع» چاپ مشهد ، 1369 (هق) ص: 179. ××׫

  در يكى از سفرهايم به‏آن شهر ، پيرمرد هراتى گفت : «قندهار ؟!»

 «قندهار چيست ؟»   «آن هيچى نيست  ؛   يك مشت  عشاير كوچى ... » !

 مكثى كرد ، سپس سرش را تكان داد و گفت:  «هوم ! ... هرات ، هرات ! مهد تمدن باستانى!»  و  افزود : «هرات شهر سلمان ، خواجه على موفق××× )4( چنان‏كه در منابع آمده "على موفق" در زمان استقرار امام رضا در «مرو» ملازم آن‏حضرت بوده. مردم هرات معتقدند: «خواجه على» را بدان خاطر «موفق» خوانند كه خود در شهر هرات مى‏زيسته ، پنج‏گانه‏ى خود را پيوسته از طريق طى‏الارض در مكه‏ى مكرمه و مسجدالحرام ، با جماعت به‏جا مى‏آورده است. هميشه هم سر وقت حاضر بوده و در صف اول قرار داشته ... ××× خواجه عبداللّه انصارى و سلطان سيّد احمد كبير ... است.»    به‏پنداشت او ، هرات ناف دنيا بوده و است .

 به‏رغم اين سابقه‏ى درخشان ، به‏نظرم رسيد «هرات» به‏طور مرموز در سكوت و خلوت و عبوست به‏سر مى‏برد. حتى از همان مگس‏هاى  سمج «قندهار» هم خبرى نبود  ؛  هر از گاهى يك موتر از سرك مى‏گذشت ، تعداد كالسكه‏هاى تك‏اسب كه اغلب مسافركشى مى‏كردند ، بسيار بيش‏تر از عدد موترها بود. زنان هراتى  برخلاف زنان  كابلى ، سر  و صورت  و  ساق پاهاشان پيدا نبود ، آن‏ها اصلاً در معابر عمومى مشاهده نمى‏شدند ، اغلب به اتفاق يك مرد (محرم شان) سوار بركالسكه‏هاى تك‏اسب آمد و شد مى‏نمودند. حتى  مغازه‏هاى «هرات» به‏نحو ترحم‏انگيز خالى از مشترى بود. مجموع اين اوضاع و شرايط از «هرات» يك شهر عبوس و درخود فرو رفته ارايه مى‏داد. مردمان «هرات» به‏طور ملال‏آور دچار خودسانسورى مى‏نمودند  ؛  در برابر هرسؤال ، جواب كوتاه و تند مى‏دادند ، چنان‏كه  شخص را از ادامه‏ى گفت و گو دل‏سرد مى‏نمود. تا هنوز  نشنيده‏ام در «هرات» بازى  و سرگرمى مشهور محلى ، مانند  سگ جنگى قندهارى‏ها  و بزكشى  مزارى‏ها  رواج  داشته  باشد.  در افغانستان  ضرب‏المثلى  بدين مضمون  سر زبان‏ها است كه مى‏گويند : «مزار» را اسب خورد ، «كابل» را زن ، و «قندهار» را «سگ». در اين  ضرب‏المثل  از  هرات  خبرى نيست. در  آن‏جا «بودنه بازى»  و  «كَرَك جنگى» رواج گسترده  دارد  و گويا  اشخاصى  در  آن به‏شهرت  مى‏رسند .

  نظريه‏ى  وجود دارد كه  معتقد  است :  «واقعيت‏هاى انسانى مانند خود انسان داراى مراحل تولد  ،  جوانى ،  پيرى  و مرگ است.» از جمله تاريخ ، فرهنگ و تمدن است كه تابع اين قاعده مى‏باشد. هرچه باشد تاريخ طولانى و پير ، فرهنگ سنتى به‏بار مى‏آورد و فرهنگ  سنتى (بالطبع) مخالف هرنوع  ديگرگونى  است.  جامعه‏ى  كه از  تاريخ  پير برخوردار  باشد ، هميشه نگاه به‏عقب  دارد  ،  نه  جلو.  بزرگى  گفته  است :  «اگر قرار بود ما همواره  به‏گذشته نظر داشته باشيم ، و بدان سو حركت نماييم ، بايد چشمان مان در پشت سر مان قرار مى‏داشت ! عكس اين معادله چنين است  كه  ملت‏هاى برخوردار از تاريخ جوان و كوتاه  {كه بالطبع حايز بار سبك‏تر از رسوم و سنن  هستند }مسير پيش‏رفت و توسعه‏ى  صنعتى  و مدنى را سريع‏تر پيموده‏اند  و استعداد بيش‏ترى از درك  دموكراسى دارند.  آن‏ها از  كشورها و قدرت‏هاى نوظهورى  مانند  آمريكا ، كانادا ،  استراليا ،  نيوزلاند ،  ماليزيا ،  سنگاپور و حتى پاكستان به‏عنوان  نمونه‏هاى مشخص ياد مى‏كنند××× )1( دكتر نجيب‏اللّه ، همواره از روى كاهش‏گرايى مى‏گفت : «پاكستان به‏اندازه‏ى عمر من تاريخ ندارد» او اعتقاد داشت: «كشور و ملتى بى‏تاريخ مانند نوزاد سرراهى است.» خود به‏تاريخ 7/000 ساله‏ى كشورش مى‏نازيد. امّا ، همانطورى كه ديديم : آن نوزاد سرراهى موفق شد اين كهن مرد 7/000 ساله را به‏آسانى آب خوردن ، جلو درب خانه‏ى خودش از ستون برق حلق‏آويز نمايد.          آيا اين يك  اتفاق  ساده و تصادفى بود ؟! ××× به‏راستى  بايد سبك‏بال بود ، تا بتوان پرواز كرد.  جواهر لعل نهرو مى‏گويد :

 «كتاب‏هاى مقدس اغلب مانعى در راه پيش‏رفت مى‏شوند. دراين كتاب‏ها به‏ما گفته مى‏شود كه دنيا در موقعى كه آن كتب نوشته شده‏اند چه صورتى داشته است و چه افكار و رسومى درآن زمان‏ها وجود داشته است و چون اين مطالب در يك كتاب مقدس نوشته شده است ، هيچ‏كس اجازه ندارد كه آن افكار و آن آداب و رسوم را تغيير دهد و تهديد كند. بدين‏قرار ، هرچند هم كه دنيا تحول عظيمى پيدا كند اجازه داده نمى‏شود كه ما آداب و افكار خود را تغيير دهيم و با اوضاع و احوال تغيير يافته جور كنيم و متناسب سازيم. و در نتيجه ما با وضع جديد ناجور مى‏شويم و طبعاً آشفتگى و ناراحتى به‏وجود مى‏آيد××× )2( جواهر لعل نهرو: «نگاهى به‏تاريخ جهان» برگردان: محمود تفضلى /ج: 1/ ص: 230. ×××.«  

برچسب‌ها: د کندهاره دازمرو وطنه, قندهار بیشه ی شیران, تا قندهار است, افغانستان پابر جا است

بخش دم = مدرسه عباسقلیخان خاستگاه هسته اولیه جنبش نواندیشی در میان بخشی از اقوام محروم افغانی

    بخش  دوم

============= 

 مدرسه  عباسقلى خان 

 -------------------------

 پس  از  چند  شب  و  روز  اقامت  در  هرات  ، از  يك  مسير  چپ راه  به‏طور  قاچاق  عازم مشهد  شديم   ؛   سه  روز  بعد به‏مشهد  رسيديم.  درآن زمان  داوود خان  تازه به‏قدرت  رسيده بود. با اين‏كه  مرزهاى  كشور  را  گشوده بود  و  شخصاً  تلاش  گسترده‏ى  جهت  بهبود  وضعيت اقتصادى  كشور روى  دست  گرفته  بود ، مع‏الوصف  مانع  خروج  غيرقانونى  اتباع  افغانستان از كشور  مى‏شد.  هرچه بود ، خروج  قاچاق  به‏تازگى  رونق  يافته  بود. شايد افراد گروه ما از نخستين كسانى بودند كه پاى شان به‏قصد كارگرى در ايران باز مى‏شد. ما از خود شهر «هرات» قاچاق خارج شديم. هراتى‏ها به‏ما «تجاوزى» مى‏گفتند. ما از اين كلمه هم مى‏ترسيديم و هم خوش‏مان نمى‏آمد. گروه ما شامل 35 نفر مى‏شد ، من كوچك‏ترين در بين همه بودم. نخستين شب را  در خارج  از  شهر ، در يك مجموعه  ويرانه  خوابيديم كه در  حقيقت  پر از  كُلاش  برنج بود. در اطراف آن باغ انارى وجود داشت كه هيچ چيز برشاخه‏هاى خود نداشت  ؛  تمام محصول آن باغ را با ذره‏بين چيده بودند. برگ‏هاى  درختان  نيز  سهم  باد  و  توفان  شده  بود .

 در قسمت خاك ايران ، شب‏ها اغلب با چوپانانى برمى‏خورديم كه گوسپندان خود را در مزارع پاليز مى‏چرانيدند ، در آن موقع  خربزه‏ى  مشهور مشهدى  تازه  جمع  شده  بود و  رشته بوته‏هاى  آن در  حد  فراوان  روى  زمين تنيده بود.  ما خربزه‏هاى نيمه  سالم  پيدا مى‏كرديم  و مى‏خورديم.  بسيار خوش‏مزه بود. برخى از آن‏ها نيم‏خورده‏هاى گوسپندان بود كه شب‏هاى قبل سهم خود را خورده بودند  و باقى را براى  ما گذارده بودند .

  ساعات  زيادى  از شب  را در  مسير  تايباد -  تربت جام به‏موازات جاده‏ى اصلى حركت كرديم ، اتوبوس‏هاى ايرانى در هواى صاف و سرد پاييزى كوير ، با سرعت از جاده مى‏گذشتند ، درحالى كه چراغ‏هاى داخل هريك روشن بوده و پرده‏هاى رنگارنگ ، زينت خاص به‏آن‏ها مى‏بخشيد. صداى دل‏انگيز اتوبوس  و آسايش  مسافرانى كه در درون آن‏ها نشسته بودند ، حسرت ما را برمى‏انگيخت. گاهى هم چراغ موترهاى پليس توجه ما را به‏خود جلب مى‏نمود و موجب حيرت و حسرت و لذت و ترس به‏طور يك‏جا مى‏شد. به‏راه خود ادامه داديم. پس از عبور از پاسگاه تربت جام به‏طور سازماندهى شده ، در روز روشن سوار همان‏گونه اتوبوس‏هاى شديم كه شب‏هاى قبل حسرتش را مى‏خورديم. اكنون مى‏توانم به‏درستى حدس بزنم كه جماعت ما در آن موقع  چه  رنگ  و  رُخ  و  حال  و  وضعى داشته‏اند ، و لباس‏هاى‏مان  چگونه  بوده است ؟!

 معهذا  هيچ‏كس  به‏ما  چيزى  نگفت. تا  شهر  مشهد  هيچ  مشكلى براى  هيچ‏كس  پيش  نيامد. در يك بعد از ظهر وارد  مشهد  شديم. هوا بعد از بارندگى  پاييزى ، صاف و  آفتابى بود. موتر تاكسى ، جلو حرم امام رضا توقف نمود ، ما  مستقيماً به‏زيارت حرم امام رضا مشرف  شديم  ، صحن و سراى وسيع و رواق‏ها و گنبد و گل‏دسته‏هاى حرم فوق‏العاده باشكوه بود. تا آن موقع چنين بناى با عظمت را نديده بودم .

 از آن‏جا به‏منزل عموى پدرى رفتيم كه در يكى از محله‏هاى اقمارى مشهد واقع بود. برايش حدود يك سير كابل روغن زرد ، سوقات آورده بوديم ؛  طفلكى پير و نابينا شده بود ، لباس كامل روحانى  مى‏پوشيد ، ولى  مشمول حوزه  نبود. پس از  چندى ، يكى  از هم  محلى‏ها  كه در مشهد مشغول دروس  حوزوى بود ، دست مرا گرفت و به‏دفتر آقاى  مصباح كه در آن زمان نماينده‏ى تام‏الاختيار  آيةاللّه  خويى  و سرپرست  حوزه  علميه  مشهد بود ، برد .

  برايم  نوبت امتحان  گرفت  ؛  به‏نوبت  خودم امتحان دادم ،  مبلغ 50  تومان  ماهانه برايم مقرر شد. در  مرتبه‏ى بعد همان  آدم برايم  يك حجره  در مدرسه‏ى  علميه‏ى  عباسقلى‏خان {كه در چند قدمى حرم امام رضا واقع بود }گرفت. و من مستقل شدم .

 مدرسه‏ى علميه‏ى عباسقلى‏خان كه خيلى زيبا و به‏صورت چهارباغ ساخته شده ، به‏طور سنتى در اختيار طلاب و روحانيونى بوده است كه داراى اصالت افغانستانى بودند ، چون در اصل ، طبق وصيت بانى خود وقف خاص طلاب هراتى مى‏باشد. مرحوم «عباسقلى‏خان» يك‏فرد مؤمن هراتى بوده كه در عهد صفوى {زمانى كه مرزهاى كنونى وجود نداشته} زندگى مى‏كرده است. برخى او را  حاكم  غور  و  هرات  و برخى  تاجر  برجسته مى‏دانند. او بنا به‏اعتقادات مذهبى اين مدرسه را در مجاورت  آرامگاه امام  هشتم  ساخته و در آن  زمان تمام مخارج  و  مايحتاج طلاب  و اساتيد آن را نيز در نظر گرفته بوده. يك بازارچه به‏همين منظور در مجاورت مدرسه ساخته و آن را وقف كرده بوده .

 مى‏گويند اين محل قبل از احداث مدرسه ، كاروان‏سرا بوده كه زوار و تجار هراتى در آن اُطراق مى‏كردند. داستانى وجود دارد مبنى براين‏كه عباسقلى‏خان ابتدا به‏فرزندش وصيت مى‏كند كه  پس از فوتش  كاروان‏سرا  را مبدل به‏مدرسه نمايد  ؛   فرزند  عباسقلى خان  ضمن يك صحنه‏سازى به‏پدرش  مى‏فهماند  كه اين وصيت به مانند  چراغ از پشت سر ، در شب  تاريك است. اگر تو مى‏خواهى ، چرا در زمان حيات خودت اين كار را نمى‏كنى. الى آخر ...

  در زمان ما اين  مدرسه  و  موقوفات  تابع آن زير نظر توليت آستان قدس رضوى اداره مى‏شد. هر از گاهى هدايايى از سوى آن آستان به‏طلاب و اساتيد اين مدرسه پرداخت مى‏شد. هريك شخصاً آن را از دفتر آستانه دريافت مى‏نمودند كه شامل مواد خوراكى ، وجه نقد و بعضاً البسه بود. وقتى من براى نخستين‏بار براى اخذ هدايا به‏دفتر آستانه رفتم ، يك كارتن حاوى قند ، شيرينى ، شكر ، نبات ، روغن ، برنج  ؛  با مقدارى وجه نقد به‏من تعلق گرفت كه به‏مدرسه آوردم .

  اين مدرسه كه در مجاورت حرم امام رضا موقعيت داشت و از طرفى زير نظر آستانه‏ى مقدسه اداره مى‏شد ، از نذورات فراوان زوار برخوردار بود. تقريباً هر روز يكى دو رأس گوسپند نذرى زوار در آن ذبح مى‏شد. گاه وجوه نقدى بين طلاب توزيع مى‏گرديد. اكثر اوقات ما را به‏دعوت مى‏بردند. گاه كارت‏هاى دعوت به‏صرف غذا در يكى از هتل‏هاى لوكس مشهد به‏دست ما مى‏رسيد ، غذاى پخته مى‏آوردند. همه‏ى اين‏ها از طرف زوار و خيرانديشان بود. در آن‏جا نعمت آن‏قدر فراوان بود كه ما اغلب نمى‏توانستيم  سهميه‏ى  خود را مصرف كنيم. طلبه  هم كم بود ، بسيارى  از حجره‏هاى  مدرسه  خالى بود. برخى  از حجره‏ها  را افرادى  مسن و  متأهل به‏خود اختصاص  داده و درب آن را  قفل زده بودند.  آن‏ها  ساعاتى از روز را به‏منظور بهره‏مندى از نذورات  در  حجرات مى‏گذرانيدند  ،  شب‏ها  به‏منازل  خود  مى‏رفتند .

 در مدت سه سالى كه من  در مدرسه‏ى  عباسقلى‏خان  مشغول  تحصيل  بودم  سه بار  محمد رضا  شاه  پهلوى -  شاهنشاه ايران  به‏زيارت  امام رضا مشرف شد.  هربار  در فصل تابستان مى‏آمد.  هليكوپتر  حامل شاه در وسط چمن  جديدالاحداث  دور حرم  به‏زمين مى‏نشست ، مردى لاغراندام  و متوسطالقامة به‏اتفاق معدود  همراهان  از  آن پياده  مى‏شد ، و  وارد حرم مى‏گرديد كه  ساعاتى  قبل  تخليه شده  و انتظار  ورودش را مى‏كشيد .

 محمد رضا شاه پس از اداى زيارت  و انجام طواف به‏دور ضريح ، در سالن  بزرگى  موسوم به «دارالزُّهد»  مى‏آمد ، درحالى كه  گروه كوچكى از طلاب  و روحانيون  نيز در آن‏جا حضور داشتند ؛ در جمع آنان مى‏نشست و روضه گوش مى‏داد. بنا به‏دلايل پيش گفته ، طلاب مدرسه‏ى ما ملزم بودند همراه با شمارى ديگر از روحانيون اوقافى سطح شهر ، در مجلس روضه‏ى شاه شركت نمايند. واعظ و روضه‏خوان ثابت او كسى به‏نام «شيخ محمد رضا نوغانى» بود كه سخنورى بى‏مانند بود. اين واعظ شاه ، واقعاً «شاه واعظان» بود ، من ديگر چنان سخنران نديدم، در اداى آهنگين كلمات ، و تأكيد روى حروف و كلمات محورى تسلط و نبوغ منحصر به‏فرد نشان مى‏داد. دهنش به‏اندازه‏ى يك غار باز مى‏شد ... وقتى او سخن مى‏گفت زمان متوقف مى‏گرديد .

 نوغانى در اين موقع  معاون  عبدالعظيم  وليان {استاندار وقت و توليت آستان قدس رضوى}  هم بود. گفته مى‏شد دختر نوغانى نيز سمت مهمى در استاندارى خراسان دارد. عبدالعظيم وليان شخصى فرهيخته و تحصيل‏كرده بود ، ملت افغانستان را خوب مى‏شناخت ، به‏اهميت و حساسيت روابط دو ملت آگاه بود. كتاب ارزشمندى در مورد افغانستان دارد .

   شاه در اين مواقع در اوج قدرت و عظمت قرار داشت. طى دهه‏ى قبل از آن پلان كمپلكس اصلاحى او تحت عنوان  «انقلاب سفيد»  با موفقيت به‏اجرا در آمده و ايران را وارد عصر جديد كرده بود. افزون برآن ، كشورش زير 30 ميليون نفر جمعيت داشت ، روزانه 6 ميليون بشكه نفت توليد مى‏كرد كه  در بازار  جهانى از  قرار  هربشكه  بالغ  بر 30  دالر  مى‏فروخت. ارزش  پول كشورش  در مقابل  دالر  آمريكا  نسبت 7 بر 1  بود. دراين  موقع درآمد سرانه‏ى  مردم ايران  بالغ بر ..85  دالر  مى‏گرديد. از  جانب  ديگر پس  از جنگ دوم  جهانى و اجراى  طرح مارشال در اروپا نسيمى  از آن طرح به‏ايران  نيز رسيده و آن را از موقعيت  جهانى  مستحكم و مطلوب برخوردار كرده  بود. چون  شاه يك  سنگربان  مهم غرب در  مواجه با اتحاد جماهير شوروى  بود. به همين خاطر  بالاى  غربيان  ناز مى‏فروخت. و  اتحاد  شوروى از  او خوشش  نمى‏آمد .

 محمد رضا شاه خود را راهبر كشورهاى  توليد كننده‏ى  نفت در  منطقه مى‏دانست و از سطح نازل قيمت نفت گلايه داشت. به‏رغم شخصيت باطنى‏ء شكننده‏ى كه داشت ، سخنان گُنده گُنده زد و بدين‏ترتيب خود را در منظر شركت‏ها  و كارتل‏هاى نفتى غرب عنصرى  نامطلوب نشان  داد. با اين‏كه از ديد  سياست‏مداران  و استراتژيست‏هاى  غربى فردى وفادار بود  ؛  لكن نفت‏خواران غربى او را عامل اصلى عدم ثبات در بازار نفت تشخيص داده و در پى تضعيف و حذف او برآمدند. مبارزه‏ى شاه با شركت‏هاى نفتى غرب تا آن‏جا پيش‏رفت كه او طى كنفرانس مطبوعاتى گفت : «از اين پس قيمت نفت را من تعيين مى‏كنم.» اين حرف او  جهان غرب  را كه به‏تازگى از شوك ناشى از تحريم  نفتى اعراب رهايى يافته بود ، به‏وحشت جديد انداخت.  شاه شرح مبسوطى از  اهداف و موفقيت‏هاى خود را در كتابى تحت عنوان «پاسخ به‏تاريخ»  آورده است .

  «نفت»    ماده‏ى است رقيق و سياه‏رنگ كه از دل زمين به‏دست مى‏آيد و لزوماً و به‏سرعت تبديل به  «باد»  مى‏شود.  شما جريان خروج اين " باد " را همه‏روزه از مخرج  موترها گرفته  تا اگزوز هواپيماها و موشك‏هاى فضاپيما مشاهده  مى‏كنيد  ؛  نظير همين بادها در كله‏ى سلاطين نفت نيز پيدا مى‏شود كه در تصاميم و اظهارات شان عامل نخستين است. به‏همين قرار ، شاه ايران متكى بر  «باد نفت» با برپايى جشن‏هاى باشكوه دوهزار و پانصدساله در تخت جمشيد شيراز ، اوج عظمت و غرور خود را به‏نمايش گذاشت  ؛  او كه خود را وارث تاج و تخت كوروش‏كبير مى‏دانست ، متعاقب برگزارى اين جشن‏ها ، تقويم رسمى ايران را كه چون  افغانستان  برگرفته از هجرى شمسى بود ، حدود يك هزار و دوصد سال عقب برد و دوره‏ى سلطنت كوروش كبير را مبداء گرفت.  سال  1355  هجرى شمسى مصادف شد با  2535  شاهنشاهى .

 اين تصميم او مستند تاريخى‏ء مهم  داشت ؛ زيرا  «كوروش كبير»  فرزند  «كامبوزيا»  پادشاه هخامنشى ، از قوم  «پارت»  بود كه از مادرى به‏نام «ماندانا»  دختر  «آستياكس»  آخرين پادشاه قوم  «ماد»  متولد شد. او  پادشاهى هردو  قوم را  به‏ارث  برد و خود  مهم‏ترين حلقه‏ى اتصال ميان  دو قوم  " پارت "  و  " ماد "  گرديد.  همين مطلب در تدوين منشور منتسب به‏او نقش داشت و كوروش را شخص  قابل  احترام  در تاريخ  بشرى  كرد .

 شاه  سپس شعار  «بسوى تمدن بزرگ»  را وجهه‏ى نظر قرار داد. او در سال  1356 {كه مصادف با 2536  خودش بود} گفت :  «ايران  10 سال بعد به‏تمدن بزرگ مى‏رسد.» از آن‏جا كه سقوط رژيم‏هاى استبدادى و خودكامه بسا ناگهانى است ، يك سال بعد از آن مفتضحانه كشور را ترك نمود و سلطنتش سقوط كرد  ؛  10  سال بعد  )1366  =  2546(  ديگر خود در اين دنيا وجود نداشت ، انقلاب اسلامى در كشورش پيروز ، و جمهورى اسلامى برقرار شده بود. جنگ ايران و عراق در اوج خود بود و بخش‏هاى از خاك ايران  در اشغال ارتش عراق  قرار داشت .

  آتش  در نیستان

 در مدرسه‏ى  عباسقلى‏خان  در مجاورت  حجره‏ى  ما يك شيخ  عجمى زندگى مى‏كرد كه حدود 40 سال  سن داشت. امّا ، قبراق  و بانشاط بود ، طرز  قيافه  و عمامه بستنش آدم را به‏ياد نوغانى  مى‏انداخت.  قاعدتاً او نبايد  در آن  سن و سال  ساكن  حجره‏ى مدرسه مى‏بود ؛ علت هرچه  بود ، بسيار اهل  مطالعه بود ، انواع  روزنامه‏ها ،  مجلات  و كتاب‏ها را مى‏خواند و منظماً به‏اخبار  راديوها گوش  مى‏داد .

  شايد  ارزش  گفتن  داشته  باشد  كه  بارها بين  من و  آن  شيخ ،  بحث  ناتمامى  در  اين  مورد در مى‏گرفت كه : «ايران پيش رفته‏تر است ، يا افغانستان ؟!» چنين  بحثى اغلب  موقع  شستن ظروف  در  كنار حوض  بزرگ  وسط صحن  مدرسه  آغاز  مى‏شد. همه‏گاه  ادامه  داشت !

 من تأكيد داشتم كه افغانستان پيش‏رفته‏تر از ايران است ! فارغ از هرنوع تعصب ، اعتقادم همين بود. من در آن موقع كابل را با مشهد مقايسه مى‏كردم ، تهران را نديده بودم. كابل بسا پر ازدحام بود و پر زرق و برق‏تر از مشهد آن روز مى‏نمود ؛ ولى آن شيخ  خلاف گفته‏ى من جواب مى‏داد و استدلال مى‏كرد كه كشور ايران پيش‏رفته‏تر است. از جمله دلايل محكم و كمرشكن او اين بود كه «افغان‏ها براى كارگرى به‏ايران مى‏آيند ، در صورتى خلاف اين واقع نمى‏شود.»

  متأسفانه پاسخى در مقابل اين گفته‏ى او نداشتم ، سرم پايين مى‏افتاد. اكنون فكر مى‏كنم كه خوب بود او افغانستان را نديده بود ، وگرنه از وضعيت شرم‏آور كوچه‏ها و جوى‏چه‏هاى كابل چه مى‏گفت ؟! امروزه پس از گذشت سى و پنج سال اوضاع بدتر نيز شده است .

   من مى‏ديدم كه هر از گاهى يك سيد افغانستانى ، با قيافه و تيپ استثنايى (درست شبيهه خود همان شيخ) به‏ديدارش مى‏آيد. آن دونفر ساعت‏هاى طولانى درب حجره را مى‏بستند و باهم گپ مى‏زدند. هيچ فهميده نشد كه درباره‏ى چه چيزهاى باهم صحبت مى‏كردند. سيّد افغانستانى از نظر سن و سال كوچك‏تر از آن شيخ ايرانى بود. حدود 25 - 24 سال سن داشت. و قيافه‏ى  شبيهه به‏سيّد جمال ، عمامه‏ى خود را نيز شبيهه او مى‏پيچيد. در ناحيه‏ى پيشانى يك داغمه‏ى بزرگ داشت كه در نگاه اول جلب توجه مى‏كرد. شمايل غير عادى او در بيننده اين كشش را ايجاد مى‏كرد تا لحظات زيادى به‏او چشم بدوزد. واقعاً اشخاصى كه چيزى در درون دارند ، در سيماى شان نيز متجلى است .

  رابطين آن شيخ عجمى و سيد افغانى گاه از روى اشتباه ، نشرات ، يا كتب مطالعاتى متعلق به‏آن دو را به‏حجره‏ى ما مى‏انداختند. اول بار كه چنان بسته را باز كرديم ، ديديم محتوى آن شامل چندين نسخه از كتاب‏ها ، جزوات و اعلاميه‏هاى متعلق به‏سازمان مجاهدين خلق ايران است .

 سيّد افغانستانى در آن موقع در مدرسه‏ى جعفريه سكونت داشت ، جاى كه برخلاف مدرسه‏ى ما گروه زيادى از طلاب جوان افغانستانى را در خود جا داده بود و على‏الاصول خارج از برنامه‏ى اوقاف بود. آن مدرسه يكى از مراكز ناراضيان شناخته مى‏شد. آن سيّد در آن مدرسه و برخى مدارس  ديگر  حلقه‏هاى  روشن‏فكرى  تشكيل  داده و  با آنان  كتاب‏هاى  سيّد  محمد باقر صدر ،  شيخ على تهرانى ، مرتضى مطهرى ، دكتر على شريعتى و نشريات سياسى مى‏خواند. امتياز بزرگ او اين بود كه  تمام  سطوح حوزه را در حد عالى بلد بود. از اول تا آخر تدريس مى‏كرد. از صبح على‏الطّلوع تا غروب درس مى‏گفت.  بسيارى از طلبه‏هاى جوان مناطق مركزى كه بعدها هريك آنان از اعضاى شوراى رهبرى گروهاى جهادى  شدند ، نخستين‏بار  توسط  او با دنياى سياست  و  روشن‏فكرى  آشنا  گشتند .  او را  مى‏توان  نخستين  معلم  نوانديشى  و  آغازگر عصر روشنگرى  در  ميان طلاب  و  جوانان  افغانستانى دانست .

  او قبل از عزيمت به‏مشهد در مدارس علميه‏ى متعلق به‏سيّد حسن رئيس يكاولنگى ، سيّد عالمى بلخابى ، بصير هراتى و عبداللّه واثق تا سطوح عالى حوزوى را تحصيل كرده بود ، هنگامى كه در مشهد به‏سر مى‏برد با رهبران فكرى ايران ارتباط نزديك داشت .

 در هر زمان و زمينى تعداد معدودى آدم پيدا مى‏شوند كه بنا به‏دلايل پيچيده‏ى روانى و عاطفى منشأ عشق يا نفرت شديد قرار مى‏گيرند. آن سيد افغانى از اين قماش بود. دوستان و دشمنان مخصوص به‏خود را داشت. دوستانى كه تا سرحد عشق به‏او دل بسته بودند و دشمنانى كه يك لحظه از تبليغات سوء برضد او غافل نبودند ؛  هردو طرف براى او افسانه‏ها مى‏بافتند. روزى امان‏اللّه موحدى دايكندى ، از شاگردان او به‏ديدنم آمد. از او خيلى تعريف كرد ، سپس برايم يك برنامه‏ى  مطالعاتى ارايه كرد و تأكيد نمود كه كتاب‏هاى دكترعلى شريعتى را مطالعه كنم .

 سرانجام ، جمع و جوش مدرسه‏ى جعفريه از چشم ساواك پنهان نماند. در يك شب زمستانى سال   1355  طى شبيخون به‏آن  مدرسه ، گروهى از طلاب ، شامل  آن سيّد  را دست‏گير كرد. گروهى  ديگر  تا  چندين  روز متوارى بودند. پس از چند  روز بقيه‏ى  طلاب  آزاد  شدند  ؛  امّا ، آن سيّد  مدتى زندانى  و  سپس  به‏افغانستان  ديپورت شد. ديگر  به‏ايران  باز  نگشت .

  او آتشى در دل‏ها افروخته بود كه  خاموش  شدنى  نبود .

  سنت دايمى و تغييرناپذير در جوامع ما اين است كه چنين اشخاصى سرِ سالم به‏گور نمى‏برند "محمد كاظم فاضل  "  در كتاب  «عرب‏ها و سادات افغانستان»  درباره‏ى او مى‏نويسد :

 پس از وقوع كودتاى  7 ثور سال  1357  مورد بد گمانى دولت كمونيستى قرار گرفت و به‏مناطق ارزگان و سپس دره‏صوف و چاركنت فرار كرد ، در آن‏جاها نيز آرام نگرفت و به‏تشكيل هسته‏هاى مقاومت مبادرت ورزيد. سيّد داوود مصباح ، والى وقت باميان ، گزارش‏هاى در مورد او به«كابل» فرستاد.  در نتيجه از طريق ولايت  سمنگان مورد پى‏گرد قرار گرفت. از آن‏جا به«كابل» فرار كرد و مدتى به‏نام " سيّد حيدر قالين فروش  "  فعاليت نمود .

 از «كابل» به‏غزنى نقل مكان نمود و در غزنى توسط مأمورين حكومتى دست‏گير شد. مأمورين ولايت غزنى نتوانستند هويت او را تثبيت نمايند ، بناءاً براى احراز هويت ابتدا به«كابل» و در آخر به‏باميان فرستاده شد ، به‏محض رسيدن خبر ورودش به‏زندان باميان ، شمارى از  بستگانش  شامل پدر ، عمو ، برادران ... به‏قصد  وساطت  به‏ديدن  او  رفتند ، اين حركت وابستگان  باعث  شناسايى آن سيّد گشت كه نهايتاً منجر به‏اعدام دسته‏جمعى همه‏ى آنان گرديد. در اين‏جا پديده‏ى به‏نام  «سيّد حيدر محمودى»  به‏پايان كار خود  رسيد .

 «حسين شفايى» نيز در كتاب  «زندانيان روحانيت تشيع»  مختصرى از شرح حال محمودى را آورده است.  يك دهه  بعد از آن ، مجله‏ى «حبل‏اللّه»  ضمن نشر بخشى از آثار فكرى محمودى تحت عنوان  «ارزشيابى ايديولوژى اسلامى»  او را  چنين معرفى كرد :

 «سلسله مقالات ايديولوژيكى انتشار نيافته از «محمودى» يكى از طلبه‏هاى جوان كشور كه در شرايط خفقان و سركوبگرانه‏ى داوود شاهى به‏تنوير افكار جوانان همت گماشته است ، به دست ما رسيد ... محمودى يكى از طلاب روشن‏فكر كشور بوده كه در زمان رياست جمهورى قلابى داوود شاه كلاس‏هاى درس جهت روشنگرى جوانان در سطح شهر كابل ايجاد نموده بود. و با روى‏كار آمدن كودتا ، محمودى چون خيلى از روحانيون و روشن‏ضميران كشور به سياه‏چال‏هاى رژيم كودتا افتاد كه از سرنوشت او اطلاعى در دست نيست.»

  بازگشت  به‏خويش

 در آخرين  روزهاى  فصل  بهار  سال  1356  «دكتر على شريعتى» با مرگ  مشكوك در «لندن»  درگذشت. متعاقباً ، نام و آثار او بيش از پيش سر زبان‏ها افتاد. سال‏ها بعد از آن ، اين جر و بحث لفظى و عوامانه  {مطلق گرايانه}  در ميان طلاب حوزات علميه ادامه داشت كه  «آيا ، آثار دكتر على شريعتى خوب است ، يا بد ؟!»  ،  «آن را بخوانيم ، يا نخوانيم؟!»

  شريعتى پس از تحمل يك دوره زندان ، از تهران به«لندن»  رفته بود ، او تا آن موقع توانسته بود حرف‏هاى خود را بزند و به‏قول خودش  «مبانى اسلام منهاى روحانيت  ]مشهور به‏اسلام راستين[  را پى‏ريزى نمايد» او با بيان و بنان قوى و منطق مجادله‏آميز خود در مسير هرمبحثى كه قرار مى‏گرفت ، به‏بهترين شيوه و استدلال آن را به‏نتيجه مى‏رسانيد  ؛  در جلسه‏ى بعد اگر قصه‏ى معارض با مبحث قبل را در پيش مى‏گرفت ، باز هم چنان استدلال مى‏نمود كه در اين وسط خود هم  نمى‏توانست  نسبتى بين  اين دو  مقوله  برقرار نمايد. فى‏المثل اگر  نمط  حرف  او در  جهت بيان  نقش مثبت روحانيت  در  جامعه‏ى  سنتى كشيده مى‏شد ، آن چنان  نسبت  به‏اهمّيت  و ضرورت نقش آنان استدلال مى‏كرد كه خود روحانيون  هم نمى‏توانستند نسبت به‏نقش وجودى خود آنسان استدلال كنند  ؛  لكن هرگاه در مقام انتقاد  و بيان  ضعف‏ها و كاستى‏هاى  ملاّها برمى‏آمد ، چنان پنبه‏ى همه را مى‏زد كه به‏هيچ يك امان نمى‏داد.  سرانجام ، خود را بنيان‏گذار «اسلام منهاى روحانيت»  قلم‏داد مى‏كرد . شريعتى يك جدال‏كار ماهر بود ، مخاطبان  را از اعتقادات سنتى جدا مى‏كرد و در وادى برهوت ، هشت و منگ رها مى‏نمود. آن چنان‏كه شخص، در عين احساس  هواى تازه در وجود خود ، نمى‏دانست گام بعدى چيست ؟

 با همه‏ى اين اوصاف ، شريعتى به‏اتفاق اقبال لاهورى و سيّد جمال‏الدّين افغان مظهر «اسلام منهاى روحانيت»  در بين روشن‏فكران و نخبگان مسلمان قرار گرفت .

 او ، در كتاب  «ما و اقبال»  به‏تفصيل در اين مورد سخن زد و اين خط را ترسيم كرد .

   در صورتى كه قبل از شريعتى ، سيّد جمال و اقبال مظهر و منادى بيدارى شرق  {اسلامى }در برابر غرب استعمارگر شناخته شده بودند  ؛  شعارى كه آن‏ها سر زبان  كنش‏گران مسلمان انداختند   «از خواب گران ، خواب گران ، خواب گران خيز»  بود .

  امّا ، شريعتى شعار  «بازگشت به‏خويش»  را عميق‏تر و شفاف‏تر كرد ، در كتابى به‏همين عنوان به‏طرح  سئوال  :  «كدامين خويش؟»  پرداخت  و انواع  مخلتف  «خويش»  شامل  خون ، نژاد ، طبقه ، سرزمين ، دين ، مذهب ، كيش ، آيين ... مبادرت ورزيده  و روى  انديشه ، زبان  و فرهنگ تأكيد ورزيد  و گفتمان مبارزه  با ارتجاع  داخلى ، استحمار محلى ، استبداد  و خرافات را نيز در دستور كار قرار داد ...  شريعتى  گفت : «اسلام رسالت ، نه اسلام رساله»  و اين جمله‏ى  يكى از بزرگان سلف دينى را كه مى‏فرمايد :  «لُبِس الاسلام لبسه المقلوب»  اين‏گونه برگردان نمود : «اسلام پوستين خود را چپه پوشيده است»  و اذعان داشت : سيّد جمال‏الدّين افغان ، اين بنيانگذار پان‏اسلاميسم ، آشكارا گفت : «اسلام ، نه اين است كه هست.»

 -      بعد از سيّد جمال‏الدّين افغان  اقبال لاهورى آمد  و گفت :

 تا ته و بالا نگردد اين نظام

دانش و تهذيب و دين سوداى خام

 در آخر دكترعلى شريعتى  آمد و گفت : «همانسان كه دكتر محمد مصدق اقتصاد منهاى نفت را پايه‏گذارى نمود ، من هم   " اسلام منهاى روحانيت "  را اساس گذاشتم.» ...

  خلاصه  :  آن سه نفر من‏حيث راه‏گشا و معمار ديگرانديشى ، سرخط جديدى در سير تفكر اسلامى ترسيم نموده و پيوند عميق ميان ديگرانديشان منطقه به‏وجود آوردند. افكار اين  سه نفر نقل و نباتى شد براى طيف‏هاى جوان و تحول طلب  مسلمان  كه نه  «لاخدايى»  و تندى و تيزى ماركسيسم را مى‏پذيرفتند ، نه «لاادرى‏گرى»  و اباحه‏گرى  ليبراليسم غربى را ؛  و نه‏مواعظ كليشه‏اى ، تكرارى و سرد و بى‏روح  و بى‏عمل  و  پر از رياى  ملاّيان  سنتى را ؛

  لذا مسلك خود را «اسلام منهاى روحانيت»  معرفى مى‏كردند .

 -        محصول  اين  «اسلام منهاى روحانيت»  چه  بايد  بود؟

 =        «جامعه بى‏طبقه توحيدى» ،  «يا انترناسيونال طبقاتى»  كه در آن زمان وِرد زبان‏ها بود. اين پيام در ميان نسل جديد افغانى  (كه سخت تشنه‏ى آگاهى و برابرى بودند)  چنين دريافت شد :

 «نه شرقى ، نه غربى» در واقع بيان ديگرى است از «بازگشت به‏خويش» كه سيّد جمال‏الدّين افغان آن را مطرح كرد و اقبال و شريعتى آن را پروراند و بارور ساخت. و جهان سوم آن را از زبان پاك‏بازانى چون «فانون»  فرياد برآورد.» ××× )1( قسيم اخگر: سلسله مقالاتى تحت عنوان: «نگرشى برشعار نه شرقى نه غربى» مندرج در نشريه‏ى «پيام مستضعفين» شماره‏هاى 23 تا 27 ، بهار و تابستان سال 1360 - مشهد . ×××.

  -        «جامعه بى‏طبقه توحيدى»  با  «جامعه‏ى بى‏طبقه كمونيستى»  چه فرقى داشت؟

 =        در آن عصر مكاتب  همه به‏دنبال برابرى بودند. لذا رژيم شاه همه را از دم و (به‏حق) «ماركسيست‏هاى اسلامى» مى‏خواند. بالاخره ، در آن زمان ، جهان دو قطبى  بود : امپرياليسم ؛ كمونيسم.  سرنخ بسيارى انديشه‏هاى برابرى‏طلب  يا مستقيماً ، يا با عبور از  چند پيچ به‏كمونيسم مى‏رسيد ، حتى اگر ندانسته و نا خواسته بود. بايد اعتراف كرد كه در آن عصر مكاتب ، ايديولوژى ماركسيسم -  لنينيسم مبتنى بر فلسفه‏ى  ماترياليسم ديالكتيك با الهام از اتحاد شوروى در سطح جهان پيش‏گام بود. احزاب و جريان‏هاى كمونيستى‏ء  منطقه نسبت به‏غير خود ، برستيغ قله قرار داشتند.  هر بحث تازه را ابتدا آن‏ها طرح  مى‏كردند و در چارچوب ايده‏هاى خود به‏نتيجه مى‏رساندند ، سپس متفكران اديان و مذاهب از مواضع  ]اغلب[  منفعلانه به‏نقد و تنقيص آن مبادرت مى‏كردند. يا به‏آن لعاب و رنگى ديگر مى‏زدند و مى‏گفتند : «اين حرف ما است»!

 بالاخره ، هرچه بود ، يك نبرد مقدس فكرى  در سطح جهان  راه افتاده بود  كه امواج آن در منطقه‏ى  بسيار تاريك  ما هم  مى‏رسيد. دراين آوردگاه با شكوه بود  كه در نيمه‏ى دوم  قرن بيستم در منطقه‏ى ما متفكران اسلامى فراوان ، با گرايش  «اسلام منهاى روحانيت»  ظهور كردند كه اغلب  حد وسط را گرفتند و على الاصول  با روحانيت  سنتى اختلاف مبنايى داشتند  ؛ اختلافات روى اين پرسش اساسى دور مى‏زد كه :  «دين براى انسان ، يا انسان براى دين؟»

 اسلام بحيث ايديولوژى   !

 معلوم است كه  روحانيت  سنتى انسان را براى  دين مى‏خواهد ؛ لكن دسته‏ى دومى بر عكس مى‏گويد. كسانى چون  سيد قُطب با تدوين كتاب  «عدالت اجتماعى در اسلام»  و برادرش محمد قطب با كتاب  «آيا ما مسلمان هستيم؟»  و نصر حامد ابوزيد با كتاب «النّص ، السّلطة الحقيقية»  و ديگر كسان چون  رشيد رضا ، شيخ محمد عبده ... و سيد محمد طنطاوى در مصر ؛ سيد محمد باقر صدر با تدوين كتاب‏هاى «فلسفتنا»  و «اقتصادنا»  در عراق ، كسانى چون جلال الدّين فارسى ، على شريعى ، مرتضى مطهرى ، سيد محمود طالقانى ، مهدى بازرگان ... در ايران ، ابوالاعلى مودودى در پاكستان ... و ديگر كسان در جاى جاى جهان اسلام تلاش كردند تا تعاليم اسلام را از حد نوعى  «عقيده» (كه فقها جانبدار آن هستند)  به‏ايديولوژى  (آرمان‏شناسى)  اقتدارگرا ارتقاء دهند كه بدان‏وسيله بتواند با مكاتب نيرومند و مهاجم كمونيسم و سرمايه‏دارى همآوردى كند. در آن زمان  جهان غرب نيز با تمام توان فكرى ، فلسفى و تكنولوژيك  خويش ، درگير جنگ  ]سرد[ تمام عيار با هيولاى موسوم به‏كمونيسم بود كه  شامل همه قلمروهاى  فرهنگى ، سياسى ، اقتصادى ، نظامى و غيره مى‏شد .

 از اين زاويه ، ميان جهان غرب و ارباب مذاهب نوعى همآهنگى نانوشته و تفاهم‏آميز در ضديت مشترك با كفر و الحاد كمونيسم منعقد شد كه تا زمان فروپاشى اتحاد شوروى  ادامه داشت.  متعاقب  سقوط اتحاد شوروى  در سال  1990  و در نتيجه ، زوال كمونيسم ، بشريت يك تكيه‏كاه بزرگ فكرى را از دست داد و همچنين اديان و مذاهب نيز يك شريك نيرومند و فعال را اين موجب شد تا در جبهه‏ى متحد ضد كمونيسم شقاق به‏وجود آيد. رقابت در عرصه‏هاى انديشه متوقف گرديد. ركود در جهان اسلام حكمفرما شد. محصولات فكرى‏ء اسلامى توليد شده در عصر مكاتب بى‏مصرف گرديد  (مانند فلسفتنا و اقتصادنا و درس‏هاى درباره‏ى ماركسيسم ...) چون غالب آن‏ها اساساً يا در احتجاج با كمونيسم و ماترياليسم ديالكتيك بودند ، يا اقتباسى از آن در هردو صورت، وقتى كمونيسم وجود نداشت ، طبيعةً آن افكار و استدلالات نيز خريدارى نداشت.  از آن‏سو هم فكر جديد توليد نشد، لذا نوعى ركود بر منظومه‏ى فكر دينى - اسلامى عارض گرديد. حال آن‏كه جهان غرب پس از زوال كمونيسم توانست در پناه ليبرال‏دموكراسى به‏راه خويش ادامه دهد. نظريه‏ى «پايان تاريخ» عرضه كرد ؛ لكن جهان اسلام نه استعداد پذيرش دموكراسى غربى را داشت و نه توان رقابت با آن را ؛ در نتيجه دچار خشونت افسارگسيخته  شد.

برچسب‌ها: بخش دم, مدرسه عباسقلیخان خاستگاه هسته اولیه جنبش نواندیشی

سید جمال الدین افغان بنیانگذار اسلام منهای روحانیت ، روحانيت منهاى اسلام

 روحانيت  منهاى  اسلام  

«شكست اسلام سياسى»  عنوانى است كه «اوليويه روآ» براى اثر خود برگزيده است. واقع هم اين است كه نسل دوم «اسلام ايديولوژيك» كه طى چند دهه‏ى اخير در گوشه و كنار عالم اسلام وارد بازار سياست شدند وقتى مزه‏ى قدرت، رياست و ثروت را چشيدند در تقابل ميان ذهنيت و عينيت عملاً واقع‏گرا شده و (بدون اين‏كه خود اعتراف كنند)  سر از سكولاريسم در آوردند. آن‏ها در ظاهر و در ملاء عام وجهه‏ى صنفى خود را حفظ كردند ، لكن در باطن كاملاً فرو ريختند. در عين كه سازمان‏هاى عريض و طويل وابسته به«روحانيت» به‏وجو آمد ، امّا در درون آن ظواهر مجلل چيزى زيادى وجود نداشت ...

 اين تجربه‏ى شد براى آن‏كه اگر قرار باشد دين و مقدسات حفظ شود بهتر است در همان قالب سنتى خود بماند.  حالاً بهتر مى‏توانيم بفهميم كه جانبداران سكولار معكوس چه مى‏گويند .

  نوسلفى، يا اسلام منهاى  روحانيت

 =      از اين عنوان نبايد ترسيد ؛  آن، همان اعتقادات ناب و سُچه و بى‏تكلّف و خالى از تفرعن است  كه داراى سه ضلع مساوى است : يك ، ارتباط انسان با خدايش  مستقيم و بى‏واسطه است ؛ دو ، انسان در برابر كنش و منش خويش مسئول  است ؛  سه ، انسان در برابر همنوع خويش تعهد و مسئوليت ازلى دارد  و همه‏ى مسلمانان  عضو يك حلقه  هستند كه ما به‏آن  «حلقه‏ى اخوت نبوى»  مى‏گوييم ؛ اين است اسلام اصيل نبوى  : ثابت است كه پيامبر اسلام داراى فرم و نشان مشخص  و جايگاه معين و ثابت  براى نشستن در جلسه نبود ، در جلسات اصحاب ، يكى از افراد حلقه‏ى آنان محسوب مى‏شد چنان‏كه هرگاه فردى ناشناس بر آن‏ها وارد مى‏گرديد و حضرت را نمى‏شناخت ، خطاب به‏عموم افراد حلقه مى‏پرسيد:   «كدام يك از شما محمد هستيد؟»

  آن حضرت به‏امر " شورى " و اراده‏ى جمعى اهتمام  فوق‏العاده مى‏داد و در تمام تصميمات، خود حايز يك رأى بود. پس ، در اسلام  «حكومت»  تشكيل نشد ، بلكه  «حلقه‏ى اخوت» شكل گرفت  كه  در ماهيت  خود  هيچ مسانختى  با حكومت‏ها  و امپراطورى‏هاى  هم‏عصر خود ، از نوع حاكم بر حبشه ، مصر ، روم ، ايران  و غيره  نداشت. اين  «حلقه‏ى اخوت نبوى»  گرچه از جهاتى ، به‏دولت‏شهر  يونان  شباهت داشت ، لكن از زواياى ديگر بر آن رجحان  داشت. من جمله  معنويت ، صميميت ، اعتماد ، احساس مسئوليت  و  فداكارى  در راه جمع و آرمان جمعى .

 اين خلفاى اموى بودند  كه  مديريت اسلامى  را از  «حلقه‏ى اخوت»  به‏امپراطورى  خشن و خونريز  مبدل ساختند. آن را از خصلت  و محتواى «اخوت»  تهى ساختند و عناوين پر طمطراق شاهنشاهى  برآن بار كردند ، به‏همان دليل  دوام هم نياوردند  .

 حضرت محمد  به‏آزادى  و اراده‏ى  انسان‏ها ارج  مى‏نهاد.  هيچ‏گاه از القاب و عناوين دهن پركن و خوف‏ناك استفاده نكرد. به‏هنگام صحبت ، صداى خود را كلفت نمى‏كرد. وقتى با كسى سخن مى‏گفت ، تمام صورت و جلو بدن خود را به‏طرف مخاطب برمى‏گرداند ، بسيار مبادى آداب بود ، حليم و بردبار بود  و خيلى مهربان.  زندگى شخصى او مانند عموم مردم بود .

  الگوى روشن  " حلقه‏ى اخوت نبوى "  همان جامعه‏ى است كه هر سال يك‏بار در «مكه» تشكيل مى‏شود. جامعه‏ى كه يك هدف دارد ، يك صدا دارد، يك رنگ دارد  ...  در اين جامعه ، دستور دادن تقصير است ، اطاعت دستور تقصير است ، بى‏جان كردن جان‏دار ، تقصير است ، اضرار و ضرر تقصير است ، دروغ تقصير است ، رياء و تفاخر تقصير است ... همه آزادند ، مافوق و مادونى نيست ، حاكم  و محكومى نيست ، زورگو و زوربردارى نيست  ؛ مرزهاى طبقاتى ، نژادى، ملى ، زبانى ... وجود ندارد  ...   مشهور است كه در زمان رسول اللّه اعرابى‏ء خدمت آن جناب مشرف شد و از او تقاضا كرد تا قرآن يادش دهد ، حضرت او را به‏يكى از صحابه معرفى كرد ، آن صحابى آموزش قرآن را از سوره‏ى  «زلزال»  شروع كرد ، همين‏كه به‏آيه‏هاى آخر رسيد:

 «فمن يّعمل مثقال ذرّةٍ خيراً يره × و من يّعمل مثقال ذرّةٍ شرّاً يره ×»

 -         اعرابى پرسيد اين وحى است؟

 =         پاسخ شنيد ، بله .

 اعرابى گفت : پس ، حرف تمام است. و همين دو آيه براى طول زندگى كافى است ، بلند شد و رفت.  صحابى آمد  خدمت  پيغمبر و جريان را بازگو نمود ؛

  حضرت فرمود : «او عامى آمد و فقيه برگشت.»

 نظاير اين ، زياد وارد شده ، از جمله اين‏كه اعرابى آمد خدمت حضرت و از ايشان پرسيد چه عملى انجام دهد تا مستحق بهشت گردد؟

 حضرت چهار نكته به‏او يادآور شد و فرمود به‏اين‏ها عمل كن تا از اهل بهشت باشى .

 اعرابى آن چهار نكته را فى‏المجلس  فرا گرفت و رفت .

 كسانى از صحابى كه در مجلس حضور داشتند و شاهد ماجرا بودند ، از حضرت پرسيدند:

 آيا او ، با عمل به‏اين چهار مورد واقعاً بهشتى خواهد بود؟

 =         حضرت پاسخ داد : بله .

 امّا ، اسلام فقهاء  سراسر بازى  با الفاظ است ...

 آن‏چه ما با آن سر و كار داريم ، قيل و قال  برتافته از نظرات اشخاص در فرايند جدال الفاظ است ، نه وحى ، يا قول  شارع  ؛  نه كشف حقيقت و حتى نه تأمين مصلحت .

 به‏نظر مى‏رسد چيزى كه در ملاحظات فقهاى متأخر جاى ندارد عقول رو به‏گسترش و رو به‏تعميق آدميان است ، گويا آن بزرگان اصلاً كارى به‏عقلاء ندارند ، مخاطب ايشان عوام‏النّاس و كودكانى هستند كه هميشه  كماكان كودك مى‏مانند .

 -      عاقبت چنين برخورد با احكام و افكار دينى چه خواهد بود ؟

 =      خيلى واضح است : گسست بين  نسل‏ها و گروهاى انسانى ؛

 در بخش عوام ، به‏سبب غلبه‏ى جهل و ترس بر ايشان ، موجب انسداد فكرى و گسست بين دين و عقلانيت مى‏گردد ؛  و در بخش اقشار تحصيل‏كرده و خواص كه پرده‏هاى  جهل و ترس از پيش چشم آن‏ها كنار رفته است ، منجر به‏گسست با اصل دين خواهد شد ، چون آن‏ها دينى را مى‏بينند كه  حكمت عقلانى در احكام آن  وجود ندارد ، اين در تنافى با آيه‏ى مباركه‏ى قرآن است : «اُدعُ الى سبيلِ ربّك بالحكمةِ والموعظةِالحسنة، و جادلهم بالّتى هى احسن، 125:16« .

 از ديگرسو ، ساده‏زيستى نبوى كجا و امپراطورى مراجع دينى امروزى كجا؟

 حلقه‏ى  «اخوت نبوى»  كجا  و  شاهنشاهى  فقهاء كجا ؟

 متأسفانه ، اوضاع در همه‏ى اديان همين گونه است. در حالى‏كه ، حضرت عيسى شب‏ها سنگ و كلوخ زير سر مى‏نهاد و مى‏خوابيد ، ولى جلال و شكوه كليسا چشم‏ها را خيره كرد. حضرت محمد  هنگام رحلت  فقط مبلغ 700 درهم از بيت‏المال در اختيار داشت ، آن را به‏حضرت على  داد تا بين مستحقين توزيع نمايد ، ولى امروزه ثروت شخصى رهبران دينى سر به‏آسمان مى‏سايد ، در واقع  ثروتمندترين كسان  در ميان  جوامع ، رهبران  مذهبى هستند !

 متأسفانه ، حجم عظيمى  از آن ثروت‏ها از رهگذر  كار و كسب مشروع  حاصل نشده‏اند .

 آيا اين مظهرى از  «روحانيت  منهاى اسلام»  نيست ؟       جواهر لعل نهرو مى‏گويد :

 «جاى هيچ ترديدى نيست كه بنيان‏گذاران مذاهب از زمره‏ى بزرگ‏ترين و نجيب‏ترين مردانى هستند كه در دنيا به‏وجود آمده‏اند. امّا ، پيروان آن‏ها و كسانى كه بعدها پس از ايشان آمده‏اند اغلب از نيكى و بزرگى به‏دور بوده‏اند.»

 «ما اغلب در تاريخ مى‏بينيم كه مذهب هرچند كه براى تكامل ما و بهتر ساختن ما و نجيبانه‏تر شدن رفتار ما بوده است ، عملاً مردم را به صورت حيوانات پست درآورده است. به‏جاى اين‏كه در مردم روشن‏بينى به‏وجود آورد اغلب آن‏ها را در تيرگى نگاهداشته است. به‏جاى آن‏كه وسعت ذهن و فكر در آن‏ها ايجاد كند اغلب موجب تنك فكرى و كوته‏نظرى و تحمل نكردن ديگران شده است. با كمك مذهب كارها و چيزهاى بسيار عالى و بزرگ انجام گرفته است امّا ، به‏نام مذهب نيز هزاران هزار و ميليون‏ها نفوس بشرى كشته شده‏اند و جنايات مهيب و تصورناپذير صورت گرفته است.×××

 )1( جواهر لعل نهرو: "نگاهى به تاريخ جهان " برگردان: محمود تفضلى ج 1 / صص:92/91. ××׫  

برچسب‌ها: سید جمال الدین افغان بنیانگذار اسلام منهای روحانی, روحانيت منهاى اسلام

سید جمال الدین افغان و پان اسلامیسم

 سيّد جمال ، و انكار تقليد از مراجع سنتى

 سيّد جمال الدّين افغان  بنيان‏گذار  «نومعتزله»  در عالم اسلام است. نقش او در تلفيق «نومعتزلى»  با «مدرنيته»  تا كنون مورد توجه جمال‏پژوهان قرار نگرفته ، از سيّد سئوال شد:

 «پيرو چه دينى هستى ؟»

 سيّد پاسخ داد :  «مسلمانم»

 مجدداً سئوال شد :  «از كدام طريقت ؟»

  فرمود :  «كسى را بزرگ‏تر از خود نمى دانم كه طريقت او را قبول كنم××× )2( مجله‏ى حوزه ، چاپ قم ، شماره‏هاى پنجم و ششم - سال دهم 1372 - صص 113 - 112. ××׫

 منظور از «طريقت» در اين‏جا همان «مذهب فقهى» يا «فرقه‏ى مذهبى» است××× )3( اصطلاح «مذهب» در عرف اُدباى عرب به‏يك معنى ، در علم جامعه شناختى به‏ديگر معنى ، و در علوم فقهى به‏معنى ديگر است. در عرف اُدبا به‏معنى رأى و نظر فنى و ادبى است ، در جامعه شناختى ، مطلق «دين و آيين» را گويند كه به نحوى با عالم عليا مرتبط است. مانند كيش يهود ، مسيحيت ، اسلام و هندو كه هركدام يك مذهب محسوب مى‏شود  ؛

  امّا ، در قاموس فقه اسلامى كلمه‏ى «مذهب» تعريف خاص‏تر كسب نموده كه عبارت از رأى و نظر لازم‏العمل فقهى باشد  ؛  مانند: مذهب امام احمدبن حنبل ، مذهب امام محمدبن ادريس شافعى ، مذهب امام جعفربن محمد ، مذهب امام ابو حنيفه و مذهب امام مالك كه جمعاً به‏مذاهب خمسه معروف‏اند و مبانى استنباطى نزديك به‏هم دارند .  ×××

 پارتيشن‏بندى و استنباط و استنتاج كاربردى "  فقهى " از مبانى و مفاهيم «دين»  را " مذهب " گويند : مصدر باب " ذَهَبَ "  {از افعال ثلاثى مجرد}  مراد از آن ، معنى اصطلاحى است كه عبارت از " راه و رسم پيشينيان باشد ".   نيز  ،  " مذهب " در اصطلاح اُدباى  عرب به‏معنى " رأى و نظر " آمده است  ؛  مانند اين‏كه در متون ادبى عرب به‏كرات گفته مى‏شود : «مذهب سيبويه در اين مورد چنين است ، مذهب اخفش چنان ، مذهب سكاكى اين است ، مذهب ابن جوزى آن ... معنى اين گفته آن است كه " نظر " آن حضرات سلف در مورد فلان نكته اين است.»

  بر همين اساس ، بايد گفت : " مذاهب " حاصل دريافت‏هاى بشرى از " حقيقت واحد " در حد لحاظ و اعتبار است. از آن‏جاكه اين استنباط (دريافت‏ها) توسط بشرى " جايزالخطاء " صورت مى‏گيرد ، هيچ تضمينى برصحت قطعى آن دريافت‏هاى بشرى وجود ندارد. از همين‏رو ، هر " مُفتى " به‏طور يكسان در مظان  صواب و خطاء نظر قرار دارد. اين مطلب را خود ارباب آراء و مذاهب نيز قبول دارند. آن‏ها به‏طور خلاصه ، كار خود را چيزى در اين مايه‏ها معرفى مى‏كنند:

 «ما مأمور به‏ظاهر هستيم ، نه مأمور به‏واقع ، حكم واقعى نزد خدا است؛ ما بر اساس ادراك و ترجمه‏ى خود از ظواهر كتاب و بيان شارع فتوى مى‏دهيم. از طرفى مطمئن هستيم كه منظور شارع را درست فهميده‏ايم. از آن‏جا كه قطع قاطع حجّت است، ما هم به‏فهم خود اعتبار مى‏دهيم. حتى اگر فى‏الواقع اشتباه هم كرده باشيم ، خداوند ما را مآخذه نخواهد كرد؛  چون: «لِلمُصيبِ اجران و لِلمُخطى اجرٌ واحدٌ.»

 بنابراين مُفتى در هر حال ضرر نخواهد كرد ، اگر ادراك و حُكمش مطابق با حكم‏اللّه واقعى درآمد ، دو اجر مى‏برد؛ اگر مطابق با واقع هم نباشد ، بازهم به‏خاطر زحماتى كه در راه كشف حكم‏اللّه متحمل شده و اقدام به‏تأمين هدف اصلى شارع كه همانا مصلحت بزرگ و جارى چون ارشاد عوام‏النّاس است، نموده ، خداوند به‏او يك اجر مى‏دهد. افزون براين خود شارع فرموده: "رُفِعَ من امّتى تسعة ... =  نُه چيز از امتم برداشته شده است. " كه خطاى نظر ، يكى از آن‏ها است. هرخطاى را همان مصلحتى بزرگ ، اساسى و جارى مى‏پوشاند.»

  تازه ، اين كل اسلام نيست  ؛  از قديم‏الايام اسلام با دو شعبه‏ى «شريعت» و «طريقت» بسط يافته كه  هريك به‏نوبه‏ى خود به‏دها و صدها فرقه و نحله منشعب شده است. بين اين خطوط موازى  تمايزى  وجود دارد و نگرگاهاى هريك نسبت به‏هستى ، انسان و تكاليف او  متفاوت است : فى‏المثل بين اسلام مولوى بلخى با اسلام ابن تيميه و صاحب فصول زمين تا آسمان فاصله است : اسلام و مذهب مولوى  «ديد موسى يك شبانى را به‏راه» است.  كه درآن :

 هيچ آدابى  و ترتيبى مجوى

هرچه مى‏خواهد دل تنگت بگوى

 ما بُرون را ننگريم و قال را

ما درون را بنگريم و حال را

 حال آن‏كه  در مذهب ابن تيميّه ، صاحب فصول  و  همقطاران  ايشان اگر رطوبت مسح  با رطوبت  وضوء متصل شد ، ديگر كار خراب است !

 سه اقنوم    :                               از منظر حكمت  «هستى»  متشكل از سه اقنوم است : يك، خدا ؛  دو ، طبيعت ؛ سه ، انسان ؛  جنگ اصلى ميان انسان و طبيعت است. نقش خدا تنها به‏هوادارى از انسان دراين نبرد مرگ و زندگى محدود مى‏شود. آن‏چه ما به‏عنوان دين و مذهب مى‏شناسيم ، حقيقت محض ، يا عين ذات نيست ؛ بلكه يك رشته اعتباريات مى‏باشد كه متكى بر استنباطات و تلقى اين آقا و آن آقا در اين‏جا و آن‏جا لحاظ شده است و لامحاله متأثر از زمان و مكان نيز است. در مجموع ، همه براى آن است كه به‏انسان كمك كند تا راه بهنجار زندگى را دريابد. با همه‏ى اين اوصاف ، اعتقاد عموم بر اين است كه هريك در مقام خود مجزى مى‏باشد .

 به‏همين نمط ، در تاريخ پر فراز و نشيب بشر كيش و آيين يا اديان و مذاهب زيادى در گوشه و كنار اين كره‏ى خاكى پديد آمده و هركدام به‏نوبه‏ى خود مدعى‏ء حقانيت بوده‏اند  ؛  لكن به‏مرور منسوخ گرديده و آن‏چه  كماكان  پا برجا مانده است ، حيات بشر و نيازهاى اوليه‏ى او مى‏باشد .

  بناءاً پرسش اين‏كه كدام كيش و آيين برحق و كدام يك ناحق مى‏باشد يك سئوال كاملاً انحرافى و بى‏مورد است.  بهتر است گفته گردد كه  «ما هستيم  و حقيقت‏هاى  اعتبارى»  هيچ‏كس اجازه ندارد  حقايق  اعتبارى به‏ظاهر گونه گون  را باهم  بجنگاند  ؛  زيرا  هريك به‏روش خود چون حبه‏ى انگور به‏حقيقت  غايى  متصل است. آن حقيقت غايى كه در عين حال ، دست نيافتنى نيز است. از آن‏جاكه تمام اديان  و مذاهب در اصول  و ماهيت خود حايز وحدت باطنى است، از منابع يكسان مايه گرفته و هدف واحدى را دنبال مى‏كنند ، به‏همين دليل از اعتبار و حقوق  و حرمت مشترك نيز برخوردارند .

  پس ، هيچ  مذهب و طريقتى نمى‏تواند به‏تنهايى ادعا كند كه فقط خود يك‏جا برحق بوده و الباقى  مطلقاً باطل‏اند. يك چنين ادعا از آن‏جا مردود است كه  «كشف و نيل به‏حقيقت مطلق و غايى به‏طور كلى از محالات قطعيه بوده و براى هيچ فرد بشرى مقدور نمى‏باشد.»  هرمذهبى در حد ظرفيت خود رگه‏هاى از حقيقت را در حد نسبى دريافته و به‏همان نسبت امكان خبط و خطا نظر نيز در خود دارد. آن‏چنان‏كه مولوى در حكايت  «فيل و تاريك‏خانه»  بيان فرموده است :

 در كف هركه اگر شمعى بدى

اختلاف از گفت شان بيرون شدى

 واقع آن است  كه يك چنين  شمعى به‏دست هيچ‏كس نيست ؛  پس ، نتيجه اين مى‏شود :

 اين حقيقت دان نه حق‏اند اين همه

نى به‏كلى گمرهانند اين رمه

 آن‏كه گويد جمله حق‏اند، احمقى است

آن‏كه گويد جمله باطل، او شقى است

                اين عين سخن گاندى است  :

  «مذاهب راه‏هاى گوناگونى هستند ، كه به‏سوى نقطه‏ى واحد و مشترك مى‏روند. تا وقتى كه ما همه به‏سوى يك مقصد مى‏رويم و به‏يك سرمنزل مى‏رسيم؛ اگر راه‏هاى ما متفاوت باشند اهميّتى نخواهد داشت. در واقع تعداد مذاهب به‏تعداد نفوس افراد آدمى است. اگر كسى به‏حقيقت و قلب مذهب خود برسد ، به‏حقيقت و قلب مذهب ديگرى نيز رسيده است.»××× )1( مهاتما گاندى، محمود تفضلى: «همه مردم برادرند» گردآورى شده از سوى سازمان فرهنگى  «يونسكو» به‏مناسبت صدمين سال تولد «گاندى»، چ: 1368 - 8 تهران - ص: 100 ×××

 اختلاف خلق از " نام " افتاد

چون به " معنى " رفت ، آرام افتاد

 «مذهب   و    حقيقت»                                            توصيف‏هاى اهل حكمت  و معرفت از تجربيات عرفانى خود شباهت‏هاى قابل ملاحظه در سراسر سرزمين‏هاى  فرهنگى دارد. جريانات عرفانى كه در چارچوب اديان به‏وجود آمده‏اند بسيار متشابه به‏نظر مى‏رسند. توجيه اين مشابهت كم‏تر مربوط به‏مأخوذات  فِرَق  و جريانات از يكديگر است ، بلكه بيش‏تر به‏طرق مشترك تكامل داخلى معتقدات دينى در شرايط و محيطهاى مشابه  شناخته شده است. لذا «مهاتما گاندى» عين سخن مولوى را مى‏زند ، او در خصوص  «چيستى حقيقت» مى‏گويد :

 «حقيقت  چيست  ؟             اين پرسش بسيار دشوار است ؛ امّا ، من آن را براى خود به‏اين صورت حل كرده‏ام كه حقيقت آن‏چيزى است كه صداى درونى به‏شما مى‏گويد. حقيقت در دل هر بشرى خانه دارد و هركس بايد آن را در آن‏جا جستجو كند و حقيقت را به‏همان صورت كه مى‏بيند دنبال كند ؛ امّا ، هيچ‏كس حق ندارد ديگران را مجبور كند كه موافق نظرى كه او درباره‏ى حقيقت دارد ، عمل نمايد.»

 «حقيقت نخستين چيزى است كه بايد جستجو كرد. حقيقت را بجوييد ، زيبايى و خوبى خود به‏خود به‏سوى شما خواهد آمد ... حقيقت خدا است ، خدا وجود دارد از آن جهت كه حقيقت وجود دارد. ما به‏جستجو مى‏پردازيم زيرا عقيده داريم كه حقيقتى هست و از راه جستجوى ساعيانه و رعايت دقيق قوانين و دستورهاى شناخته و آزمايش شده‏ى آن مى‏توانيم حقيقت را بيابيم. تاريخ نشان نمى‏دهد كه چنان جستجوى به‏ناكامى انجاميده باشد ... حتى لامذهبانى كه تصور مى‏كنند به‏خدا عقيده ندارند به‏حقيقت اعتقاد داشته‏اند.  رمز كارشان اين است كه به‏خدا نامى ديگر مى‏دهند ، كه نامى تازه هم نيست. براى او هزاران هزار نام هست.»

 «حقيقت» عالى‏ترين نامى است كه مى‏توان به‏او داد.»××× )2( مهاتما گاندى ، محمود تفضلى: «همه مردم برادرند» گردآورى شده از سوى سازمان «يونسكو» به‏مناسبت صدمين سال تولد  «گاندى» ، چ : 1368 - 8 تهران - ص 100. ×××

   بدين قرار  (به‏فرض) اگر تمام مذاهب را در يك‏كاسه بريزيم ، بازهم به‏كلّ حقيقت نرسيده‏ايم؛ چون حقيقت مطلق بسا فراتر و گسترده‏تر از حدود ادراك همه‏ى خادمان مذاهب است. آموزه‏هاى مذاهب متناسب باسطح استعداد بشرى موجود تنظيم شده است ، حال آن‏كه " حقيقت " به‏پهناى وسعت هستى عمق و عرض داشته و متناسب با پيچيدگى و تنوع پديده‏هاى آن داراى معنا و مفهوم است. ادراك و تبيين آن معانى و مفاهيم اساساً از قلمرو وظايف مذاهب خارج است. خود مذاهب نيز مدعى ادراك كامل حقيقت نيستند. از همين رو ظواهر را حجت دانسته و خود را نيز مأمور به‏بيان و اجراى احكام ظاهرى مى‏دانند (چنان‏كه در فوق آمد).

  پس ، با خوشبينى مى‏توان گفت : همه‏ى مذاهب در مبانى و تعاليم اصيل خود واجد سطوح عالى از خصلت انسان‏دوستى و خيرخواهى است. در حقيقت هيچ مذهب در اصالت خود بدخواه بشريت نيست ، مگر آن‏كه دستخوش تحريف گردد .

 مذهب  و  سياست  :                                      اگر روزى  شنيديد كه  خدا و  شيطان باهم آشتى كرده‏اند ، آن‏گاه احتمال  بدهيد كه سياست  و ديانت نيز ممكن است بتوانند  يكجا جمع شوند. مذهب خود مى‏پذيرد كه امروزه نوعى جديدى ديوار تحت عنوان مرزهاى سياسى و ملى ، به‏آهستگى و نرمى ، مرزهاى عقيدتى او را تحت تأثير قرار داده است. چنان‏كه مقوله‏ى " منافع ملى " يكى از امهات مباحثات سياسى - استراتژيك را تشكيل مى‏دهد ، كه نه صرفاً در حوزه‏هاى نظرى و آكادميك ، بلكه به طور عينى در وادى عمل ، و مشخصاً برسر ميز كار دولت‏ها و نمايندگى‏هاى سياسى آنان ، بلا وقفه جارى است ، از آن رو كه تأمين و حفظ آن در صدر وظايف دولت قرار داشته و اساساً دولت‏ها موجوديت و اقدامات خود را به‏تأمين و حفظ آن مدلل مى‏كنند. مفاهيمى چون كشور ، دولت ، ملت ، مرز ، هويت ملى ، تابعيت ، پاسپورت ، ويزا ، گمرك ، پليس، ارتش ... از جمله متفرعات آن مبحث پايه و محورى است .

 مسلماً مذهب نمى‏تواند با اشتراك در اين بحث ، همواره  {در همه موارد}  نظر موافق با "منافع ملى " ارايه نمايد ؛  چون در آن صورت از نگرگاه ثابت  خويش  كه مبتنى بر  «وحدت عالم انسانى» است ، عدول خواهد كرد. مرزهاى  مذهب  عقيدتى است ، لاغير .

 اين مطلب سواى از آن است كه كسانى بخواهند به‏نمايندگى از دين و مذهب وارد اين بحث شوند و نظرات خود را با زور و تحكّم ، رنگ دينى زنند ، يا تعاليم دين و مذهب را مانند فنر و تسمه (به زور) كش و قوس داده ، بانظر خود مطابقت دهند. معلوم است كه آشكارا اقدام به«بدعت‏گذارى» كرده و تجاوز به‏قلمرو دين و مذهب روا داشته‏اند. كه خود گناهى است عظيم. و دين مبين پيروان خود را جداً از اقدام به‏يك چنان شيوه‏ها برحذر داشته است .

 افزون براين ، مذهب درك مى‏كند كه سياست ، علم لحظه‏ها و فرصت‏ها است ، بايد متناسب با اوضاع و شرايط متغير ، زيكزاك بردارد  ؛  حال آن‏كه مذهب ، خود را پرتوى از آن جوهره‏ى ثابت و لايزال ازلى و سرمدى مى‏داند كه نمى‏تواند  لحظه به‏لحظه و آن به‏آن  به‏مقتضاى حال پيچ و تاب بردارد. در غير اين صورت ، مذهب نخواهد بود ، بايد نامى ديگر برخود برگزيند و بدون اين‏كه خجالت بكشد ، مى‏تواند آزاد و علنى  پا به‏عرصه‏ى سياست بگذارد ؛ وقتى كه وارد ميدان سياست شد ، آن‏جا ديگر متكلم وحده نخواهد بود ، صبغه‏ى قدسى و ملكوتى هم نخواهد داشت ، چون يكى از شركاء است. به‏عبارتى : نمى‏تواند خربزه بخورد و لرز نكند ، وارد دريا بشود؛  امّا ، نَم برندارد ! اين مساوى خواهد بود با عدول از بسيارى نظرات مختص به‏خود. زيرا وارد بازى‏ء شده كه چون ديگر شركاء ، ناچار از رعايت قواعد و مقررات آن است  ؛  آن نمى‏تواند در آن واحد هم بازيگر باشد ، هم داور .

   مذهب ، زمانى مى‏تواند قدسى بماند كه آن‏بالا بايستد و نسبت به‏اعمال عموم خلق‏اللّه داورى عادلانه ، مبتنى بر بى‏طرفى مثبت  بر مبناى اصول اخلاقى‏ء خير و شر پيشه سازد ، مطابق با ملاك‏هاى اخلاقى خود به‏كردار بنى‏بشر نمره دهد ، محل اظهار تظلم خلق باشد ، و به‏درد دل آن‏ها گوش سپارد  ؛  ولى هرگاه به‏نام مذهب به‏خلق‏اللّه ستم شود ، كجا بايد رفت ؟××× )1( براى تفصيل بيش‏تر به‏كتاب  «حكمت ، مصلحت  و حقيقت»  از همين قلم ، مراجعه شود . ××× 

برچسب‌ها: سید جمال الدین افغان و پان اسلامیسم, سيّد جمال و انكار تقليد از مراجع سنتى

چهره منطقه دیگرگون می شود

 چهره‏ى منطقه  ديگرگون  مى‏شود

  طى ربع اخير قرن بيستم ، سرنوشت چهار كشور مهم حوزه‏ى جنوب غرب آسيا شامل افغانستان ، پاكستان ، ايران و عراق به‏رغم برخى مميزات ظاهرى ، ماهيت يكسان داشته است. به‏ويژه از اين بابت كه در اواخر دهه‏ى هفتم قرن بيستم ، هرچهار كشور به‏فواصل اندك و يكى بعد از ديگرى دچار بحران‏هاى  داخلى گرديده و از مدار ايالات متحده آمريكا ، خارج شدند؛ قبل از آن چهار كشور ايران ، پاكستان ، تركيه و عراق در پيمان نظامى -  امنيتى موسوم به «پيمان بغداد»  (منعقده در 1960 كه به‏سنتو نيز تعبير مى‏شد) عضويت داشتند كه ضد شوروى بود:

 -          در ماه اسد  سال  1356  (هش)   «ذوالفقار على بوتو»  صدر اعظم وقت  پاكستان در نتيجه‏ى كودتاى  نظامى  توسط  «جنرال  ضياءالحق» لوى درستيز  اردو  سرنگون ، زندانى  ؛  و سپس به‏جوخه‏ى  اعدام  سپرده  شد. ضياءالحق  با سازماندهى جنگ‏هاى  افغانستان  منطقه  را به‏يكى  از داغ‏ترين  نقاط  جهان  مبدل  نمود .

 -         كم‏تر از يك سال بعد از كودتاى ضياءالحق ، در افغانستان احزاب خلق و پرچم با انجام كودتاى خونين هفت ثور 1357 محمد داوود خان اولين رئيس جمهور افغانستان را به‏قتل رسانيد و با تصرف قدرت ، كشور بى‏طرف و فقير افغانستان را به‏سوى كمپ اتحاد جماهير شوروى سوسياليستى و پيمان ورشو متمايل ساخت و نگرانى عميق رژيم‏هاى منطقه را برانگيخت .

 -          هشت‏ماه پس از آن ، شاه ايران كه از هيولاى كمونيسم بى‏نهايت وحشت داشت در نتيجه‏ى وقوع آشوب‏هاى ممتد داخلى ، از تاج و تخت موروثى صرف‏نظر نموده و كشور خود را ترك كرد. او كه بلحاظ روحى و عاطفى بيش‏تر به‏يك فيلسوف و رجل فرهنگى مى‏ماند تا يك سلطان خشن جهان سومى  ؛  از بيمارى سرطان خون نيز در عذاب بود ، شخصاً توان تصميم‏گيرى و اِعمال قدرت نداشت. از يك‏سو در درون دربار گرفتار مثلث زنانه ، شامل مادر ، همسر و خواهر هم‏قلوى خود شده بود  ؛  از ديگرسو خيال مى‏كرد محافل غربى همواره به‏نفع او اعجاز خواهند كرد. مشهور است كه : رهبران رژيم‏ها در آستانه‏ى سقوط ، سفيه مى‏شوند .

 -          چهار ماه بعد از آن ، صدام حسين در عراق احمد حسن‏البكر را از مقام رياست جمهورى آن كشور بركنار نموده و خود برآن جايگاه تكيه زد. او با شروع  جنگ ايران  و عراق منطقه‏ى  شرق ميانه را به‏ميدان رزم مبدل كرد .

 بدين‏ترتيب ، طى‏مدت زمان 15 ماه چهره‏ى جنوب غرب آسيا بالكل ديگرگون شد. التهابات جديد سراسر منطقه را فرا گرفت كه براى مردم افغانستان ، جز جنگ ، ويرانى ، خشونت، فقر و آوارگى نداشت. در مقدمه‏ى كتاب گفتم ، طى سى سال گذشته (به‏موازات رخ دادهاى جهانى) آن‏قدر حوادث سهمگين در كشور ما روى داده كه كس را مجال و توان تحليل و ترصد نيست. هنوز مسأله‏ى قبلى حل و فصل نشده كه روى‏داد سهمگين بعدى رخ مى‏كند ...

 -            همه‏گاه به‏ذهنم مى‏رسد كه نسل ما در بدترين و بهترين شرايط تاريخى به‏سر برده است؛ بدتر از آن بابت كه كشور ما به‏يك كوره‏ى گدازان مبدل شد  ؛ 

 -           بهتر از اين رو كه شاهد چرخش‏ها و تغييرات بزرگ در سطح منطقه و جهان بوديم. اين تغييرات چندان فراگير بود كه تمام عرصه‏هاى زندگى بنى‏بشر را دربر گرفت. به‏ويژه اين‏كه بشريت وارد سومين كهكشان ارتباطى شد ، انقلاب الكترونيك و آى . تى . پيدايش ماهواره ، موبايل و انترنت شرايط اطلاع‏رسانى را بهبود قابل ملاحظه بخشيد. به‏همين نسبت سطح شعور و آگاهى عمومى را ارتقاء داد و مطالبات ملى و دموكراتيك از شفافيت و جديت لازم برخوردار گرديد.

 اطلاع‏رسانى ، اگر درست و دقيق باشد ، بيدارى بيش از پيش توده‏ها را درپى دارد و حكومت گران را بالاجبار به‏انعطاف مى‏كشاند. گويند: هرملتى همان حكومتى را دارد كه مستحق آن است

  فراموش نمى‏كنم كه  ما كتاب  «سرمايه»  از كارل ماركس ، كتاب سرخ  -  مائو ، امپرياليسم به‏مثابه بالاترين حد سرمايه‏دارى ، و بيمارى كودكى چپ‏گرايى  -  از لنين  ...  عكس‏هاى از «ارنستو چه‏گوارا»  جزوه‏هاى آموزشى و خبرنامه‏هاى سياسى را در ميان چند لايه پلاستيك پيچيده و در زير راه‏پله‏ها ، كف اتاق‏ها ، لوله‏ى بخارى  و هواكش  ...  پنهان مى‏كرديم .

 ولى اكنون اوضاع آن‏گونه نيست. از جهاتى به‏نظر مى‏رسد شرايط كنونى سكه‏ى دو رويه است : امروزه سطح سواد كلاسيك خيلى بالا رفته ، منابع اطلاع‏رسانى فوق‏العاده متنوع و زياد شده ، ديوارهاى آهنين فرو ريخته  ؛ ولى از ديگرسو همه چيز شبيهه محصول غذايى موسوم به«پُفك»  مى‏نمايد كه يك  بوجى  از آن نمى‏تواند يك دهن را پر كند .

  امروزه به‏رغم اين سطوح سواد ، نوعى ارتجاع و بازگشت به‏نخستين كهكشان ارتباطى مشهود است فرهنگ‏ها شفاهى و بصرى گرديده  (فرهنگ ماقبل گوتنبرگ !) كتاب خواندن منسوخ شده ، لذا «انديشيدن»  هم قديمى شده. كيست كه نداند : بين  «كتاب خواندن»  و «انديشيدن» و «چيزى فهميدن»  و «چيزى شدن» رابطه‏ى مستقيم و علت و معلولى وجود دارد. البته اگر كتاب «كتاب»  باشد ... اكنون گمان مى‏رود همه چيز براى سرگرمى ]فريبكارانه[  و اغوى كننده عيار شده. جوان امروز فرصت و فضاى  «انديشيدن»  ندارد ، چنان‏كه حوصله‏ى كتاب خواندن ندارد. و  «كتاب» (يعنى كتاب)  هم مانند كيميا كمياب است.  چنين وضعى نه تنها به‏رشد كيفى و عمقى و ارتقاء درك زيرسطحى جوان كمك نمى‏كند ، كه او را هورهورى مذهب ، سطحى‏نگر ، آسان‏طلب ، يك‏جاطلب ، رؤيايى ، خيال‏باف ، پرتوقع ، بى‏حوصله، نامقاوم ، تسليم‏پذير ، غيرارزشى ، فاقد هدف‏هاى بزرگ و در عين‏حال اهل فيس و افاده بار مى‏آورد .

 در دنيا سرمايه‏ى گران‏بهاتر از مقطع جوانى نيست. به‏همان نسبت صيدى ارزشمندتر و در عين‏حال آسان‏تر از نسل جوان هم نيست  ؛  نسل جوان طعمه‏ى است كه هركس در همه جا به‏دنبال آن است. لذا در هر زمان با تهديدهاى بخصوصى مواجه است. متأسفانه صياد جوانان همه‏گاه موفق‏اند  ؛ آن هم با چه آسانى !

   جوان امروزى از دام فالگير نجات يافته و به‏دست دزد افتاده است. اين بدان معنى است كه رسانه‏هاى مدرن امروزى ، اعم از نوشتارى ، ديدارى و شنيدارى ، از جهاتى جاى همان ملاّهاى قديمى را گرفته‏اند ، و نقشى بدتر از آن‏ها در جهت ممانعت از رشد انديشه‏ى رئالى جوانان ايفاء مى‏نمايند. همان‏گونه كه ملاّهاى قديم مغز بچه‏هاى مردم را با مشتى اوهام و خرافات و تزريق جهل و ترس خراب مى‏كردند ، و اين منتج به‏انسداد راه رشد ذهنى و فكرى آنان مى‏گرديد ، رسانه‏هاى امروزى نيز با ايجاد هيجانات كاذب ، طرح سوژه‏هاى مبتذل ، درج اراجيف و نمايش آنيميشن و فيلم‏هاى تخيلى ، عملاً ضربات نابود كننده به‏ذوق و ذايقه‏ى جوانان وارد آورده و استعداد «چيزى شدن» آن‏ها را مختل نموده است. كه در قياس با خرابكارى ملاّهاى قديم بسا گسترده‏تر ، بى‏رحمانه‏تر ، و مخرب‏تر است ؛ بدين‏ترتيب ، بچه‏هاى مردم از دست موجودات مجرد و نرم و لطيف چون : جن و پرى ملاّها نجات يافتند و در زير پنجه‏هاى پرقدرت و بى‏احساس غول‏هاى آهنين و الكترونيك خرد شدند. غول‏هاى صنعت و ارتباطات ، فكر آن‏ها را از مدار درست‏آموزى و واقع‏نگرى خارج نموده و دچار رشد كاذب و «پفكى» مى‏نمايند ، به‏نحوى كه جوان امروز در عين باسوادى ، بى‏سواد است همه چيز مى‏داند ، در همان حال هيچ چيز نمى‏داند. و از حل ساده‏ترين‏مسايل  عاجز است. يعنى كه : «نمى‏تواند بيانديشد و نظريه‏پردازى كند.»

                                                           «اين يك فاجعه است.»

 چرخش‏هاى داوود خان

 در اواخر سال  1356  (ه ش)  و اوايل  1978 م ، محمد داوود به‏طور غير مترقبه نزد مارشال «جوزف بروز تيتو» به‏عنوان يكى از دوستان قديمش و هم به‏عنوان بنيان‏گذار جنبش عدم انسلاك ، به‏بلگراد سفر نمود و  جانبدارى " تيتو "  را در پروگرام‏هاى  اصلاحى  خود حاصل نمود. هنگام برگشت در مسكو با " لئونيد ايليچ برژنف " صدر هيأت رئيسه‏ى اتحاد جماهير شوروى سوسياليستى نيز ملاقات داشت. در اين ملاقات رهبر شوروى به‏داوود صراحتاً گفت:

 «چه فرقى مى‏كرد هرگاه قبل از سفرتان به‏كشورهاى ديگر با همسايه‏ى شمالى‏تان يك‏بار در تماس  مى‏شديد ؟»  (در آن موقع  روابط  اتحاد شوروى  با تيتو  متشنج بود.)

 -        داوود با احساس و  غرور ملى‏ء كه داشت ، خيلى عصبانى  شده  جواب داد :

 «افغان‏ها  هركسى را كه به‏كشورشان  بخواهند  اجازه  خواهند داد ، و  اگر  بخواهند بيرون كنند ، خارج  خواهند  كرد.»

  بنا به‏گفته‏ى عبدالصّمد غوث معين رئيس تشريفات وزارت امور خارجه {كه اخيراً كتابى تحت عنوان " سقوط افغانستان " نوشته است} در اين ملاقات برژنف به داوود گفت:

  «در گذشته حكومت افغانستان متخصصين كشورهاى عضو پيمان ناتو را اجازه نمى‏داد كه در شمال افغانستان مستقر شوند  ؛  لكن حالاً از اين تعامل پيروى نمى‏شود. حكومت شوروى اين انكشاف را با نارضايتى تعقيب نموده و مى‏خواهد كه حكومت افغانستان خود را از شر آن‏ها ، كه جواسيسى بيش نيستند ، رها سازد.»

 -         اتاق را خاموشى و سردى فرا گرفته بود. بعضى از روس‏ها دست‏پاچه شدند .

 -         داوود با يك صداى سرد و غير هيجانى گفت : «آن‏چه گفته شد براى افغان‏ها ، هيچ‏گاه قابل قبول نخواهد بود. افغان‏ها سخنان شما را يك مداخله‏ى صريح در امور داخلى افغانستان مى‏دانند ... ما هيچ‏گاه به شما اجازه نخواهيم داد كه به ما دستور بدهيد كه مملكت خويش را چگونه اداره كنيم. و چه كسانى را استخدام نماييم. اين موضوع كه چگونه و در كجا خارجى‏ها را استخدام كنيم ، امتيازى است كه منحصراً به دولت افغانستان تعلق دارد. افغانستان اگر ضرورت افتد ترجيح مى‏دهد فقير بماند   ؛  امّا ، استقلال عمل و تصميمش را حفظ خواهد كرد.»

 -        محمد داوود با ارايه‏ى اين مطلب از جايش برخاست و به‏طرف درب بيرونى رفت .

 -        برژنف با شتاب خود را به‏او رسانيده و از طريق وحيد عبداللّه به‏وى گفت :

 -        طبق اجندا ، ملاقات خصوصى نيز با او دارد. و داوود ضمن رد آن گفت :

  «ديگر به ملاقات خصوصى ضرورت نيست.»

 محمد داوود پس از برگشت به‏كابل ، به‏طور عاجل سه بار با انورالسادات رئيس جمهورى مصر در تماس شده و خواستار ملاقات باوى گرديد. (سادات ، جانشين جمال عبدالناصر ، به‏تازگى از شرق بريده و به‏سمت غرب چرخش كرده بود.) داوود برنامه‏هاى سفر دوره‏ى  خود را به‏كشورهاى مصر ، ليبى ، عربستان سعودى و ايران به‏اجرا گذاشت. دراين سفر رونوشت پلان انكشافى هفت‏ساله‏ى افغانستان را نيز به‏همراه داشت. كه از آن جمله: تمديد راه آهن از اسلام قلعه تا كابل ، اعمار فرودگاه جديد بين‏المللى كابل در دشت سقاوه لوگر ، سيستم مخابرات ماهواره‏اى ، توسعه‏ى تلويزيون ، تأسيس فابريكه‏ى ذوب آهن در جوار معدن آهن حاجى‏گگ ، پروژه‏ى مس عينك ، پروژه‏ى جنگل‏دارى ولايت پكتيا ، تأسيس فابريكه‏ى موترسازى فيات در كابل ، استخراج نفت و گاز جنوب افغانستان و تكميل بند برق كمال خان در سيستان بود .

 داوود با ارايه‏ى اين طرح‏ها هرجا مى‏رسيد تقاضاى كمك مى‏نمود. سران كشورهاى متذكره نيز هركدام به نوبه‏ى خود وعده‏ى كمك‏هاى بلاعوض ، يا قرضه به وى مى‏دادند .

 همچنين داوود دعوت جيمى كارتر رئيس جمهورى وقت آمريكا را پذيرفت و قرار بود در ماه جوزاى سال   1357  به واشنگتن سفر نمايد .

 داوود خان اشتراك در كنفرانس غير متعهدها را كه قرار بود در جوزاى سال 1357   تحت رياست  فيدل كاسترو {جانبدار شوروى} در هاوانا برگزار شود ، پيشاپيش تحريم كرده بود .

 در عرصه‏ى داخلى نيز احزاب خلق و پرچم را كه در دستگاهاى دولتى نفوذ گسترده داشتند از خود دور كرده و به آن‏ها گفت: «از سلام و عليك با شما پشيمانم.»

 -      حتى در آن ملاقات با روس‏ها هم به‏برژنف گفته بوده : عده‏ى در كشور ما به‏خرابكارى و ايجاد آشوب و ناامنى مشغولند و گويا مدعى هستند كه از جانب شما حمايت مى‏شوند...»

  اين‏ها چرخش‏هاى بزرگ در سياست خارجى افغانستان بود كه به مذاق روس‏ها خوش نمى‏آمد. چرخش‏هاى ديگرى كه قبل از آن به عمل آمده بود سفر داوود خان به پاكستان بود كه در ماه اسد سال  1355  به‏دعوت ذوالفقار على بوتو انجام گرفت .

 متقابلاً در ماه ميزان سال سال  1356  جنرال  ضياءالحق  بنا به‏دعوت  داوودخان از كابل ديدن نمود. دو طرف در هردو ملاقات  مذاكرات دوستانه‏ى  پيرامون  حل نهايى  موضوع پشتونستان  انجام دادند.  داوود خان از ارتباطاتى كه با احزاب بلوچ و نيشنل‏عوامى پاكستان و شخصيت‏هاى چون خان عبدالغفار خان ، خان عبدالولى خان ، اجمل ختك و ديگران داشت ، درك نموده بود كه اين جناح‏هاى سياسى جز اين‏كه از افغانستان من‏حيث گاو شيرى استفاده نمايند ، به‏درد قضيه‏ى پشتونستان نخواهند خورد .

 لذا در ملاقات‏هاى سران افغانى و پاكستانى نرمش‏هاى از ناحيه‏ى هردو جانب به‏مشاهده رسيد. چنان‏كه برابر با شايعات مطبوعاتى ، دو جانب به‏توافق رسيده بودند كه دولت افغانستان از ادعاى ارضى خود نسبت به‏بخشى از خاك پاكستان دست برداشته و سرحد موجود بين دو كشور {خط معروف به «ديورند»} را به‏رسميت بشناسد  ؛  در عوض دولت پاكستان از سمت جنوب غرب خاك خود (ناحيه‏ى مرز ايران و پاكستان) بازوى به‏شعاع بيست كيلومتر براى افغانستان بگشايد تا اين كشور مرزى با درياى آزاد داشته باشد .

 يعنى از نقطه‏ى تلاقى بين 3 كشور افغانستان ، ايران و پاكستان {رباط} تا خليج «گوادر» در سواحل شمالى درياى عمان ، يك راه ترانزيت به پهناى 20  كيلومتر و طول 600  كيلومتر به‏افغانستان  داده شود تا اين كشور به‏درياى آزاد دسترسى  پيدا كند .

 «سردار  محمد داوود  با  انضباط  ،  سختگير  ،  مستبد  و  مغرور كه  عشق   جنون‏آميزى  نسبت به‏ترقى  و  اعتلاى  كشور  داشت ،  مردى  بود خداپرست ،  پرهيزگار ،  مؤمن و  متقى ، كله‏ى طاس، قامت  متوسط  و  اندام  فربه  او مظهر  تشخص  و  اشرافيت  وى  بودند.  زندگى  ساده  و بى‏تجملى داشت  و  از  بدمستى‏ها  و  عربده جويى‏ها  و  عياشى‏هاى  " خانواده "  به‏دور  بود و پرهيز مى‏كرد.  عياشى  و  فحاشى  را  مذمت  مى‏كرد و  با عاملين آن كينه مى‏ورزيد. داراى استقلال رأى  بود  و  مردى  صاحب  عمل.»

 اين  مرد  ماركسيست و  كمونيست  نبود ،  مسلمان  ساده‏ى  بود  كه  خط  فكرى  او  را  نوعى ناسيوناليسم  ناب  و سُچه‏ى  افغانى  تشكيل  مى‏داد ، كه  قبل از همه  تعصب  نسبت  به‏مسأله‏ى پشتونستان  آن را  متبازر  مى‏ساخت. از لحاظ  سياسى  ديدگاه  او با افغان ملتى‏ها مشابهت و نزديكى  داشت ،  نه‏با  پرچمى‏ها  و خلقى‏ها. بيهوده سعى كرده‏اند  كه او را با چپى‏ها ، خاصتاً با پرچمى‏ها  هم‏فكر و  هم‏نظر  بشمارند.  او حتى  با شوروى‏ها ،  طورى كه اكنون  ادعا  مى‏كنند نزديك  نبود.  او در عالم  يأس و  نوميدى از  كمك‏هاى  آمريكا و غرب ، در كمال مجبوريت به‏شوروى  روى  آورده  بود. زيرا كه او نمى‏توانست از ادعايش در برابر  پاكستان  بگذرد. مى‏گويند او فاشيست بود و طرفدار افكار و نظريات نازى‏ها و ده‏ها القاب و صفاتى كه غرض‏آلود ، ميان‏تهى و دور از حقيقت  است.»××× )

 1( از منابع ذيل استفاده شده است   : 

    1  -    عبدالصمد غوث : " سقوط افغانستان " ص:346.

 2  -     عبدالحميد مبارز " تحليل واقعات سياسى افغانستان " ص: 0217

 3  -     دكتر ظاهر طنين: " افغانستان در قرن بيستم " ص: 200

 4  -     دكتر محمد حليم تنوير: "تاريخ و روزنامه‏نگارى افغانستان " صص:0214 - 213

 5  -     روزنامه‏ى «نواى وقت» كابل / 23 حوت 01370

 6  -     محمد نبى عظيمى : " اردو و سياست در سه دهه‏ى اخير افغانستان " پيشاور، ص: 77 ×××  

برچسب‌ها: چهره منطقه دیگرگون می شود

بخش سوم = سید حیدر محمودی بامیانی (سید جمال الدین ثانی)

    بخش  سوم

 ===============

  خط    سوم

 ------------------------

 در روز 25  ماه حوت سال  1357  براى نخستين بار شمارى از طلاب افغانستانى مقيم «قم» جلسه‏ى باشكوه به‏منظور گرامى‏داشت ياد و خاطره‏ى علامه سيّد اسماعيل بلخى برگزار كردند. يك سال قبل از آن نيز ، جلسه‏ى مشابه در مشهد برگزار شده بود .

 داستان از اين‏جا شروع مى‏شود كه ما يك روز يك نسخه بروشور 12 صفحه‏اى خيلى قشنگ و مزين به‏عكس علامه بلخى دريافت كرديم تحت عنوان «شب ديجور» كه دوازده‏همين سالگرد درگذشت علامه بلخى در آن گرامى داشته شده بود. فصل‏الخطاب مطالب آن بروشور اين گزاره بود: »12 سال پيش در چنين روزهاى ، زندانى تنها مشغول سرودن شعرى است.» عنوان «شب ديجور» نيز عنايت داشت به‏آن قصيده‏ى طويل و معروفى كه بلخى در يكى از شب‏هاى سرد زمستان «كابل» در زندان دهمزنگ سروده و آخر هر فرد شعر كلمه‏ى  «امشب» دارد .

 آن  بروشور  به‏قدرى  بديع  و زيبا  تحرير ،  تنظيم و  طراحى شده بود  كه  به‏تنهايى  حكايت از آغاز  يك  راه‏نو  مى‏نمود.  كاغذى  به‏رنگ  «ماشى» داشت كه از  كيفيتى  فوق‏العاده  بالا و مدرن  برخوردار بود.  به‏همراه  آن بروشور  يك  كارت  دعوت  هم  برايم آمده بود كه طى آن براى   شركت  در يك  جلسه دعوت شده بودم.  يك طرف آن  كارت با  ستاره‏ى  نسبتاً  ساده مزين شده بود  كه روى نقشه‏ى  افغانستان  درخشيده بود.  در وسط آن ستاره ، آيه‏ى  قرآنى «النّجم‏الثّاقب»  به‏چشم  مى‏خورد.  براى  نخستين  بار  بود  كه  يك  چنين  چيزى  از افغانستانى‏ها مى‏ديدم  ،  جالب  و هيجان‏انگيز  بود .

 در همان بعد از ظهر روز موعود به‏آدرس  مندرج در آن كارت  رفتم كه  به‏منزل نيمه تمام آقاى سيّد محمد على جاويد ،  واقع  در محله‏ى  فقيرنشين و مهاجرنشين  موسوم  به «شهرك قايم» رسيدم.  منزل  سقف  نداشت  و روى آن  را  پلاستيك  كشيده  بودند.  ديدم  جمعيتى  زياد حدود 90  -  80  نفر از  طلبه‏هاى  افغانستانى در آن‏جا  اجتماع  كرده‏اند. در  صدر مجلس  ميز و چوكى قرار داشت ،  عكس  بزرگى از علامه  بلخى روى ميز  جلب توجه مى‏كرد (همان عكس معروفى كه عمامه‏ى سفيد  به‏سر دارد) يك  سبد گُل در  كنار آن عكس  نهاده شده بود .

  دقايقى بعد ، جلسه رسماً با قرائت يك چند آيه از قرآن مجيد شروع شد ، به‏دنبال آن آقاى سلمان رنجبر درحالى كه يك قره‏كُل خرمايى رنگ به‏سر داشت ، پشت ميز قرار گرفته و با حالت ايستاده از حضار تشكر نموده ، به‏آن‏ها خير مقدم گفت. سپس بدون مقدمه‏بافى زياد ، مستقيماً سراغ اصل موضوع رفت و متن همان بروشور را با رِتم مخصوص و صداى كَرَپ و گرفته‏ى خود شروع به‏خواندن كرد و تا آخر خواند. صحنه خيلى در خاطرم زنده است ، گويا همين اكنون مى‏شنوم كه او با صداى دو رگه و بغض آلودش دَم به‏دَم مى‏گويد: «دوازده سال پيش در چنين روزهاى زندانى تنها مشغول سرودن شعرى است.» او به‏زودى ، مرد شماره 2 كانون مهاجر شد .

 در ادامه‏ى جلسه ، سخنرانى‏هاى كوتاه و چند دقيقه‏ى انجام شد كه بوى خون داشت و گويا خبر از وقوع تحولات بزرگ در آينده‏ى كشور مى‏داد. (تا آن موقع حدود 7 - 6 ماه از وقوع كودتاى هفت ثور سپرى مى‏شد  ؛  لكن تا هنوز آشوب‏هاى بزرگ در كشور راه نيافتاده بود ؛ كشور در آرامش قبل از توفان به‏سر مى‏برد.) در همين  جلسه يك نسخه از همان بروشور «شب ديجور» و نسخه‏ى ديگر از يادواره‏ى علامه بلخى كه در قطع و شباهت يك نشريه ، در چهار صفحه چاپ شده بود و عكس بزرگى از بلخى ، شامل تمام صفحه‏ى آخر خود داشت ، توزيع شد. در قسمت بالاى صفحه‏ى اول آن يادواره چنين آمده بود: «ماه حوت  1357   دومين يادواره ، افغانستانى‏هاى خارج از كشور.» بازهم در وسط  صفحه‏ى سوم ، در داخل يك كادر مربع 4 * 3 خود را چنين معرفى كرده و اين‏گونه آدرس داده بود : «كانون مهاجر  1356  افغانستانى‏هاى خارج از كشور ، نشانى: ايران ، قم ، كتاب سحر ، بهاء پنج افغانى.»

 مى‏توان گفت آن زندگى‏نامه در حقيقت پيش شماره‏ى نشريه‏ى  «پيام مهاجر» بود كه به‏زودى در همان قطع و فرم منتشر گرديد و بسيار صدا كرد .

 مى‏خواهم  خاطرنشان  نمايم كه كارهاى  فرهنگى و اجتماعى در گذر تاريخ ، دقيقاً مانند يك كوله‏پشتى سنگين مى‏مانند كه در هر برهه‏ى ، فردى آن را پشت مى‏نمايد ، تا قسمتى از راه مى‏برد سرانجام ، از پا مى‏افتد  ؛  گروهاى ديگر از راه مى‏رسند و آن كوله‏پشتى را بر مى‏دارند و حركت مى‏كنند ... اين تسلسل ادامه مى‏يابد و جريان تاريخ شكل مى‏گيرد. بدين‏قرار ، كانون مهاجر نخستين گروه روشن‏فكرى بود كه يك سال بعد از فروپاشى حلقه‏ى سيّد حيدر محمودى {و متأثر از افكار او} در مشهد و قم بين طلاب جوان افغانستانى تشكيل مى‏شد. و خود پيش از تمام گروه‏بندى‏هاى مسلح افغانستانى ظاهر شد. هدف اين گروه دقيقاً مانند حلقه‏ى محمودى ، صرفاً كار فكرى و فرهنگى بود. اعتقادى به‏اقدامات مسلحانه و خشونت‏آميز نداشت. حتى سياسى به‏مفهوم مصطلح هم نبود. در مورد روابط اعضاى موأثر «كانون مهاجر» با سيّد حيدر محمودى، يك عضو  «كانون مهاجر»  چنين مى‏گويد :

 «ما سيّد حيدر محمودى را خوب مى‏شناختيم ، من سال‏ها قبل در قندهار او را ديده بودم ، در آن موقع من در مدرسه‏ى آيةاللّه محسنى درس مى‏خواندم ، محمودى در هرات درس مى‏خواند ، گاهى به‏آن‏جا مى‏آمد ، يك روز هردوتامان در قندهار سخنرانى كرديم ، ابتدا من منبر رفتم ، چون مطالبى از مجله‏ى مكتب اسلام حفظ كرده بودم ، آن را خيلى داغ و آتشين ، و كوبنده و شلاقى روى منبر بازگو نمودم ، بعد از من سيّد حيدر محمودى روى منبر رفت و درباره‏ى «مفهوم رزق» صحبت كرد. ايشان ضمن صحبت‏هاى خود ، گوشه‏ى هم به‏من زد و گفت: «بايد درخور فهم مردم صحبت كنيد.»

 «هنگامى كه محمودى در هرات درس مى‏خواند ، من چندين بار به‏ديدن او رفتم ، بعداً وقتى كه من در قم و او در مشهد درس مى‏خوانديم ، چندين مرتبه در مدرسه‏ى مؤمنيه (قم) به‏ديدنم آمد و صحبت‏هاى زيادى بين ما انجام گرفت .

  از هر زاويه  كه  بنگريم  «جنبش روشن‏فكرى ملى -  مستقل»  معاصر كشور  بدون  هيچ ابهامى  با نام سيّد حيدر محمودى  عطف  مى‏شود. به‏جرأت مى‏توان او را  " سيّد جمال‏الدّين ثانى" لقب داد.  استارت  نوانديشى  در ميان جوانان  مذهبى وابسته  به‏جامعه‏ى تشيع افغانى را او زده است. دو سال  بعد از او كانون مهاجر آغاز به‏كار نمود. در مورد چند و چون تشكيل و ادامه‏ى كار «كانون مهاجر»  گفت و شنود مفصلى با همان عضو كانون داشتم كه محتوى آن از كست استخراج شده و پس از انجام ويرايش و ترتيبات لازم ، در اين‏جا درج گرديده است:

 «در سال  1357  در جريان انقلاب ايران ، رژيم شاه متزلزل شده بود و يك رشته آزادى‏هاى سياسى به‏وجود آمده بود. فصل پاييز بود و ما يك عده‏ى همفكر در يك منزلى واقع در كوچه‏ى مدرسه‏ى حجتيه دور هم گرد مى‏آمديم  ؛  در رأس ما سيّد عسكر موسوى بود ، هرگاه او حضور نداشت ، رنجبر محور جلسه قرار مى‏گرفت. بنا بود يك رشته كارهاى فرهنگى بكنيم ، مخصوصاً مقاله بنويسيم. هركسى چيزى مى‏نوشت و در جلسات بعدى مطرح مى‏كرد. سطوح و محتويات مقالات افراد ، بسيار متفاوت بود ، يكى خيلى قوى و ديگرى خيلى ضعيف بود.»

 «مدتى اين چنين ادامه داديم ، تا اين‏كه همين جلسه منتقل شد به‏منزلى واقع در محله‏ى «جوب شور» پس از مدتى كار به‏همان روش سابق ، تصميم گرفتيم گروهى تشكيل بدهيم تا كارهاى سياسى ، اجتماعى و فرهنگى نمايد. طى جلسه‏ى ، چند نام پيش‏نهاد شد ، كه همان عنوان «كانون مهاجر» به‏تصويب رسيد  ؛  متعاقب آن يك آرم درست كرديم كه شامل نقشه‏ى افغانستان بود ، يك ستاره‏ى بزرگ روى نقشه‏ى افغانستان و آيه‏ى قرآنى «النّجم‏الثّاقب» هم در جوف ستاره جا داده شده بود.»

 «در اواخر زمستان سال 1357 تصميم گرفتيم كه يك جلسه‏ى علنى برگزار نماييم كه همان جلسه‏ى منزل آقاى جاويد در حقيقت به‏منزله‏ى اعلام موجوديت «كانون مهاجر» بود. در آن جلسه ، يك نشريه‏ى چهار صفحه‏اى ، كه به‏تيراژ ده هزار نسخه چاپ كرده بوديم ، توزيع شد. يكى از مقالات مندرج در آن ، نوشته‏ى آقاى موسوى بود تحت عنوان «از هابيل تا خمينى»  ؛  كه بسيار عالى بود .

  مقاله‏ى ديگر به‏قلم آقاى رنجبر بود تحت عنوان «گل سرخ محمدى» كه درباره‏ى بلخى بود. اين اولين نشريه‏ى بود كه «كانون مهاجر» منتشر كرد.»

 «همانطورى كه خود شما هم در آن جلسه بوديد و ديديد ، تعدادى از رفقا مقاله خواندند ، قرآن خوانديم و ترجمه كرديم ، عده‏ى سخنرانى كردند ، عده‏ى هم شعر و دكلمه خواندند  ؛  اين كارها كلاً تازگى داشت كه قبل از آن نمى‏شد.»

 «نمى‏دانم چه مدتى گذشت ، انقلاب اسلامى ايران هم پيروز شده بود و فضاى مناسبى جهت انجام فعاليت‏هاى سياسى و فرهنگى به‏وجود آمده بود. در اين مرحله ، عده‏ى از علماء و طلاب جمع شدند در يك مسجد ، در آن جلسه سخن از اين بود كه برويم تهران ، جلو سفارت افغانستان راهپيمايى كنيم و كودتاى خلقى‏ها را محكوم نماييم  ؛  منتهى در نحوه‏ى سازمان‏دهى كار بين هم جور نمى‏آمدند. هركس يك چيزى مى‏گفت ، سخن‏ها و طرح‏ها هيچ باهم تطابق نمى‏كرد. در آن جلسه سيزده نفر ، يكى پشت سرهم ، بلند شدند و سخنرانى كردند و راهكار ارائه نمودند. هركسى كه سخن مى‏گفت ، صحبت‏هاى نفر قبلى را باطل مى‏كرد ، همه‏ى حضار هم حرف همان را تأييد مى‏كردند  ؛  نفربعدى كه شروع به‏صحبت مى‏كرد ، همين طور. اين نشان مى‏داد كه افراد چقدر خام و بى‏تحربه بودند. هيچ‏كس حرفى براى گفتن نداشت .

  سيزدهمين نفر من بودم ، من تا آن موقع ساكت نشسته بودم ، آيةاللّه صالحى تركمنى و مرحوم محمد كاظم افكارى شهرستانى هم در جلسه حضور داشتند ، آن‏ها رو به‏من كردند و گفتند: «تو هيچ چيز نمى‏گويى.»

 «بالاخره طبق روال جلسه ، صحبت‏هاى من مورد تأييد قرار گرفت و متعاقب آن رفتيم تهران ، جلو سفارت دولت كابل مظاهره كرديم. در آن‏جا بيانيه‏ى را رنجبر قرأت كرد كه در آخرش آمده بود: «كانون مهاجر - افغانستانى‏هاى خارج از كشور»

  متن آن بيانيه در پايان برنامه بين شركت كننده‏گان توزيع شد.»

 «بعد از ختم برنامه ، همه پراكنده شدند ، من به‏اتفاق مرحوم شهيد ضامن على واحدى {كه خيلى باهم دوست صميمى بوديم} رفتيم طرف حسينيه‏ى ارشاد. واحدى كه فهميده بود " من هم در اين جمع  هستم " سخن را كشانيد روى آرم «كانون مهاجر» و گفت: «اين ستاره خوب نيست ، چون آرم دولت اسرائيل را در ذهن تداعى مى‏كند ، اگرچه ستاره‏ى اسرائيل داراى شش پر مى‏باشد و ستاره‏ى شما پنج گوشه دارد ، با اين هم خالى از نسبت نيست.»

  «من دفاعياتى كردم و گفتم: «كار ، كارى فرهنگى است.»

 «وقتى او متوجه شد من خيلى جدى هستم ، گفت: «خوب ، حالاً كه هستى ، باش.»

 «كارها قوت و شتاب بيش‏تر گرفت ، ما منزلى را در محله‏ى نيروگاه قم اجاره نموديم و آن را دفتر خود قرار داديم. با آيةاللّه ميشكينى {كه در آن موقع شخص اول حوزه علميه قم محسوب مى‏شد} ملاقات كرديم ، ايشان مارا تشويق كردند ، قول هرنوع همكارى و حمايت دادند  ؛  لكن در آن مرحله خودشان كمك مادى به‏ما نكردند  ؛ امّا ، ما را به‏يكى از ارگان‏هاى انقلاب اسلامى در اصفهان معرفى نمودند .

 من به‏اتفاق آقاى نوروزعلى حميدى رفتيم به‏اصفهان ، مقدارى امكانات شامل يك دستگاه ماشين پلى‏كپى ، مقدارى رنگ ، جوهر و مبلغى وجه نقد از آن ارگان گرفتيم و به‏قم آورديم.»

 «بدين‏ترتيب ، دفتر ما تجهيز شد و ما با شور و شوق توصيف‏ناپذير دست اندركار نشريه‏ى «پيام مهاجر» شديم. تا شماره‏ى چهارم - پنجم چنان صدا كرد كه همه‏ى نگاه‏ها را متوجه خود نمود. چون فضاى سياسى - فرهنگى خالى بود ، عطش آگاهى طلبى در نسل جوان كشور به‏وجود آمده بود ، غير از ما كسى ديگر هم نمى‏توانست آن را پاسخ گويد. ماهم جوان بوديم و پر شور ، هيچ رقيبى نداشتيم و هيچ مانعى سر راه ما نبود. به‏قول طلبه‏ها: «مقتضى موجود ، مانع مفقود.»

 «تا نفس داشتيم ، تاختيم.»

 «استقبال از نشريه‏ى «پيام مهاجر» چنان شد كه هرشماره ، با تيراژ پنج هزار نسخه ، وقتى از چاپ خارج مى‏شد به‏هفته نمى‏كشيد كه تمام مى‏گشت. يكى از اعضاى ما شخصى به‏نام سيّد هدايت بود كه آدمى صادق و پرتلاش بود  ؛  او حجم عظيمى از هرشماره نشريه را كه از چاپ خارج مى‏شد ، جلو دانشگاه تهران مى‏برد ، همه را سه - چهار روزه مى‏فروخت ، همه‏اش پول نقد مى‏شد. بسته ، بسته نشريه را به‏شهرهاى مشهد ، اصفهان و ديگر شهرها مى‏فرستاديم ، از دم فروش مى‏رفت»

 «قم كه جاى خود داشت.»

 «به همين صورت تا شماره‏هاى چهارم - پنجم نشريه ، خيلى موفق بوديم ، مخارج نشريه و دفتر از محل فروش «پيام مهاجر» تأمين مى‏شد و ما هيچ مشكل مالى نداشتيم. به‏همين سبب پيش هيچ‏كس دست كمك دراز نمى‏كرديم. آزاد و خودكفا به‏راه خود ادامه مى‏داديم. همه‏ى اعضاى كانون يك چنان اخلاص و ايمانى داشتند كه اصلاً در فكر پول ، زندگى شخصى ، يا در فكر اين‏كه مردم به‏ما چه مى‏گويند نبودند.»

  مى‏گفتيم: «اين راه ما است ، و برحق هم هستيم.»

 «از شماره‏ى پنجم به‏بعد يك عده گروهاى در عرصه‏ى سياسى ظهور كردند كه در نشرات خود مواضع مارا به‏چالش گرفتند  ؛ به‏خصوص كسانى در سازمان نصر به‏طور جدى با «كانون مهاجر» به‏مقابله برخاستند. ماهم كتمان نمى‏كنيم كه تند روى‏ها و حتى اشتباهاتى داشتيم  ؛  امّا ، مواضع ما پيوسته شفاف ، صريح و عدول‏ناپذير  بود. ما همواره روى دو اصل «آگاهى» و «استقلال» تأكيد شديد داشتيم. پافشارى روى اين دواصل ، گاه ناگزير ما را به‏مواضع تندروانه و افراطى مى‏كشانيد. «روى اصل «آگاهى» از آن بابت تأكيد خدشه‏ناپذير داشتيم كه معتقد بوده و هستيم: «وقتى توده‏ها آگاه شدند ، خودشان راه خود را پيدا خواهند كرد.»

 «ماروى اصل «استقلال» آن قدر تأكيد داشتيم كه از هيچ مرجعى پول قبول نمى‏كرديم  ؛  زيرا معتقد بوديم كه وقتى از كسى پول بگيريم ، ديگر آن پول ما را جهت خواهد داد. در آن صورت دست‏هاى ما بسته و زبان ما بريده خواهد شد. ديگر نمى‏توانيم آزادانه بنويسيم و حرف دل خود را بزنيم. بايد براى كسانى حرف بزنيم كه از آن‏ها پول گرفته‏ايم.»

 «با اين‏كه در آن زمان روابط ما با اعضاى دفتر آيةاللّه منتظرى و به‏ويژه شخص ايشان خيلى گرم و صميمى بود. حتى يك بار منشى مخصوص آيةاللّه منتظرى به‏دفتر ما آمد ، ما نماز جماعت داشتيم ، او هم اقتداء كرد. سپس گفت: «شما فكر نكنيد كه ما به‏شما عقيده نداريم.» چون تبليغات عليه ما زياد شده بود ، منشى آيةاللّه منتظرى مى‏خواست بفرمايد كه: «اين حرف‏ها به‏ما تأثيرى نداشته است.»

 «بايد بگويم كه به‏رغم اتهاماتى كه به‏ما مى‏زدند ، ما در دفتر خود نماز جماعت داشتيم ، دعاى كميل مى‏خوانديم ، دعاهاى متعلق به‏ماه مبارك رمضان را مى‏خوانديم ، گاه  شب تا صبح مى‏نشستيم و كار ، مطالعه و مباحثه مى‏كرديم.»

 «در مجموع ، همه‏ى افراد وابسته به«كانون مهاجر» آدم‏هاى مسلمان و معتقد بودند ، اكثريت شان را همين طلبه‏هاى حوزه تشكيل مى‏دادند ، از آن‏جا كه زبان و قلم شان تند بود ، به‏همه كس و همه جا برمى‏خورد.»

 «ما در آن موقع كل تنظيم‏ها را دكان‏دار حساب مى‏كرديم و معتقد بوديم كه آن‏ها از اعتقادات ناب مردم ، از سادگى مردم سوء استفاده مى‏كنند و از آن‏ها اخاذى مى‏نمايند. به‏خود شان هم مى‏گفتيم كه شما هيچى نيستيد ، هيچى نمى‏فهميد ، هيچ‏كاره هم هستيد ، از امور سياست و نظام اطلاع نداريد ، تازه از كنج مدارس و مساجد و مكتب خانه‏ها و تكيه خانه‏ها خارج شده‏ايد ، بى‏جهت مدعى رهبرى سياسى جامعه هستيد ، به‏اين وسيله زندگى و امنيت و سلامت جامعه را با مخاطرات جدى مواجه ساخته‏ايد ...»

  «آن‏ها به‏همين دلايل از ما خوش شان نمى‏آمد ، تا مى‏توانستند عليه ما سنگ اندازى مى‏كردند.»

 «در همين مواقع كانون نشريه ديگرى هم انتشار مى‏داد تحت عنوان «جوالى» كه آن هم جايگاه رفيعى در بين خوانندگان كسب نمود  ؛  حتى نامه‏هاى زيادى از جانب برادران پشتون و تاجيك به‏دفتر كانون مواصلت كرد كه ضمن آن از مجموع كار كانون و به‏ويژه «جوالى» تمجيد شده بود. آن‏ها مى‏گفتند كه شما مطالبى خوبى مى‏نويسيد  ؛ امّا ، بيش‏تر از امام باقر و امام صادق روايت نقل مى‏كنيد ، كسانى كه به‏آن‏ها عقيده ندارند چكار كنند؟»

 «بهتر است از كسانى روايت نقل كنيد كه مورد توافق همه باشند.»

 «در شماره‏ى ششم پيام مهاجر ستونى چاپ شد تحت عنوان «نيم نگاهى به‏وضعيت مهاجرين افغانى در ايران» كه طى آن وضعيت مهاجرين افغانى و نحوه‏ى برخورد مقامات ايرانى با آن‏ها ، مورد انتقاد قرار گرفته بود. مثل اين‏كه اشاراتى به‏وضعيت اسف‏بار مهاجرين افغانى در اردوگاه «جهرم××× )1( جهرم» بروزن «گندم» نام شهرى است در استان فارس كه به‏فاصله‏ى 170 كيلومترى جنوب شرق شيراز موقعيت دارد . ×××» هم داشت. و از سوء رفتار مديرت اردوگاه انتقاد شده بود ، علاوه برآن ، مطلب ديگرى هم به‏قلم فاضل درى (فاضل سانچاركى) بود كه به‏طور مستقل توسط ماشين پلى‏كپى تكثير كرده بوديم.»

 «دونفر از اعضاى ما به‏نام‏هاى سيّد كاظمى (كه فعلاً مقيم فرانسه است) و شريفى بايك از جاغورى (كه تاهنوز در قم ساكن است) نشريه را براى توزيع به‏جهرم بردند و در نواحى شهر و اطراف اردوگاه پخش كردند.»

 «در همان حول و حوش ، يك روز دم دم غروب بود ، من در دفتر بودم كه يك نامه‏ى خيلى مختصر {كه معلوم بود با عجله هم نوشته شده بود} از آن آقايان به‏دستم رسيد كه طى آن نوشته بودند: «ما توسط نيروهاى امنيتى دستگير شديم ، و ما را به‏طرف تهران بردند.» گويا موقعى كه آن‏ها را از شيراز به‏طرف تهران مى‏بردند ، اتوبوس در محدوده‏ى پل آهنچى قم توقفى داشته و آن‏ها هم با استفاده از اين فرصت نامه‏ى براى ما مى‏نويسند و از پنجره‏ى اتوبوس به‏سمت بيرون پرتاب مى‏كنند ، به‏طور شانسى اين نامه به‏دست كسى مى‏افتد ، كه طبق آدرس به‏دفتر ما مى‏آورد.»

 «از فرداى آن روز من شخصاً به‏دنبال آن‏ها گشتم ، دو ماه و دو روز طول كشيد تا توانستم رد شان را پيدا كنم و بفهمم كه در كجا هستند.»

 «در جانب ديگر ، حملات تنظيم‏ها از هرطرف عليه ما شدت گرفت و ما كم كم منزوى شده و به‏حاشيه رانده شديم. اين وضع تأثير آشكارى در درون «كانون مهاجر» گذاشت ، از جمله اين‏كه اكثريت اعضاى «كانون مهاجر»  سيد عسكر موسوى را مسئول تندروى‏ها دانستند. چون اكثريت اعضاء را طلبه‏ها تشكيل مى‏دادند ، كه با افراطى‏گرى مخالف بودند  ؛  اعتراضات نسبت به‏مواضع موسوى ادامه يافت تا اين‏كه در حدود شماره‏ى هفتم ، يا هشتم ، يك جلسه‏ى با حضور موسوى تشكيل شد. طى آن صريحاً به‏موسوى گفتيم كه: «امير صاحب ، تو ديگر نيستى.»

 او هم گفت: «خوب است. هيچ اشكالى ندارد. شما كار كنيد ، من اخراج.»

 «بعد از آن هم به‏دفتر مى‏آمد ، رفاقت‏ها كماكان برقرار بود ، مطالبش هم چاپ مى‏شد  ؛  ولى كارهاى اجرايى نمى‏كرد.»

 اتحاد با جنبش عاقلى 

 «موضوعى ديگر اتحاد «كانون مهاجر» با «جنبش اسلامى مستضعفين» تحت رهبرى عبدالحسين عاقلى بود كه نام هردو گروه به«جنبش مقاومت اسلامى» تغيير كرد. اين اتحاد بيش از چند ماه طول نكشيد ، كه بى‏سر و صدا ، به‏مرور سست شد. آن‏ها يك دفتر در مجموعه‏ى كاخ نياوران داشتند كه ما گاهى به‏آن‏جا مى‏رفتيم و جلساتى مشترك تشكيل مى‏داديم. از جمله: طرح اشغال سفارت افغانستان در همان‏جا ريخته شد. در روز موعود همه آمدند  ؛  لكن عاقلى خودش را گم‏زد و نيامد. رنجبر بود ، همه بودند امّا ، عاقلى نامردى كرد و در عمليات شركت نكرد.»

 «حين درگيرى براى تسخير سفارت ، ناگهان يك موتر گشت پليس آمد  ؛  امّا ، هيچ مداخله نكرد ، فقط تماشا مى‏كرد. پشت سر آن بلا فاصله يك موتر پر از خبرنگار آمد ، خبرنگاران شروع كردند به‏تهيه‏ى اخبار و عكس. اين موضوع بيش‏تر موجب هيجان بچه‏ها شد ، يكى از بچه‏ها تكه سنگى را برداشت و زد به‏در شيشه‏اى سفارت كه يك گوشه‏ى آن شكست ، سپس من بالكد به‏در زدم همه‏اش فرو ريخت. وارد ساختمان سفارت شديم ، يكى يكى تمام اتاق‏ها و داخل كشوها را گشتيم تا اسنادى پيدا كنيم ؛ هيچ چيز به‏دست نيامد. زن‏ها در يك اتاق جمع شده بودند و روزنامه بالاى سر خود گرفته بودند. مردان هم در اتاق جداگانه جمع شده بودند و هيچ چيز نمى‏گفتند. ما به‏آن‏ها پرخاش مى‏كرديم كه شما خاك وطن را فروختيد ! امّا ، آن‏ها موش شده بودند.»

 «دسته جمعى وضوء گرفتيم و در سالن زير زمينى سفارت نماز جماعت خوانديم.  پليس‏هاى نگهبان سفارت به‏ما مى‏گفتند : شما به‏زور اين‏جا وارد شده‏ايد ، نمازتان باطل است ، ما گفتيم اين‏جا خانه‏ى ما است.»

 «پس از ساعتى آقاى خرازى {معاون وزير خارجه‏ى ايران آمد} و از ما تقاضا نمود كه ساختمان سفارت را ترك كنيم. ما سماجت مى‏كرديم. آقاى خرازى گفت:

 «بالاخره امام راضى نيست. و فرموده كه ما در حال حاضر با آمريكا مشكل داريم ، با شوروى هم درگير شويم درست نيست.»

 «ما ديگر حرفى نزديم. گفتيم امام كه راضى نباشد ، ماهم به‏اين كار ادامه نمى‏دهيم. دم غروب بود سفارت را تخليه كرديم. اخبار به‏سراسر دنيا گزارش شده بود. آن شب و صبح روز بعد راديوها و روزنامه‏ها موضوع را در حد گسترده منعكس نمودند.»

 روابط با مجاهدين مستضعفين  

  «موسوى كه عضو كانون بود ؛ على‏پور غفورى هم گاهى به‏دفتر ما مى‏آمد. موسوى گاه مى‏گفت  «صفى‏ها» گروه على‏پوراند. نشريه‏ى «صف» كه از آلمان منتشر مى‏شد منظماً و در حد انبوه به‏دفتر كانون مى‏آمد ، و نزد ما منزلت رفيع داشت، حتى ما از باب همكارى آن را توزيع هم مى‏كرديم ، آن‏ها هم نشريات ما را توزيع مى‏كردند .

 موسوى و على‏پور {علاوه به، برادرى }هرچه در بين خود داشتند ، بماند  ؛ امّا ، هيچ وقت علنى گفته نمى‏توانستند كه بياييد عضو مجاهدين شويم ، چرا كه اكثريت اعضاى كانون را طلبه‏ها تشكيل مى‏دادند و طلبه‏ها هيچ وقت از مجاهدين خلق خوش شان نمى‏آمدند. نشريات ايشان را مى‏خوانديم ، تحليل‏هاى شان به‏نظر ما سُست و بى‏پايه و شعارى مى‏نمود.»

  «ما مى‏دانستيم كه مجاهدين خلق افغانستان به‏لحاظ تئوريك تحت تأثير مجاهدين خلق ايران است. وجه افتراق ديگر اين بود كه اعضاى مجاهدين بيش‏تر بچه مكتبى‏ها بودند ، حال آن‏كه ما طلبه‏ى حوزه بوديم. افزون براين‏كه روحيات ما باهم نمى‏خورد ، مى‏دانستيم كه آن‏ها از لحاظ مبانى اعتقادى ضعيف هستند. هرچند كه تلاش داشتند تا خود را يك گروه اعتقادى جلوه دهند ، جزوه‏هاى كوچك كوچك منتشر مى‏كردند كه طى آن مباحثات اعتقادى را پيش مى‏كشيدند  ؛  ولى از عهده‏ى طرح و استدلال و استنتاج آن برنمى آمدند ، حتى نمى‏توانستند آيات قرآن را ترجمه‏ى صحيح كنند. وقتى به‏ايشان گوش زد مى‏كرديم مى‏گفتند: ما طلبه نيستيم ، عربى نخوانده‏ايم ، شما هم كه با ما همكارى نمى‏كنيد.»

 «به هرترتيب ما باهم روابط گرم داشتيم ، همچنان‏كه با ديگر تنظيم‏ها و حلقات همسو خوب بوديم. فقط با گروهاى بسيار مذهبى و ملاّيى ميانه‏ى نداشتيم ، آن‏ها از ما خوش شان نمى‏آمد ، ما هم از آن‏ها خوش مان نمى‏آمد.»

 «يك وقت كم‏پول شديم. نه تنها هيچى در بساط نداشتيم ، كه بدهكار هم شديم. چنان‏كه حتى نتوانستيم كرايه‏ى دفتر خود را بپردازيم. چاپ نشريه هم سه - چهار ماه به‏تأخير افتاد. چهار - پنج نفر از اعضاء در كوره‏پز خانه‏ها رفتند و خشت زدند ، مزد كارشان را به‏دفتر كانون دادند تا بتواند بدهى‏هاى خود را بپردازد.»

    «پايان گفت و شنود»××× )1( در اين مورد نظر سلمان على رنجبر ، ديگر عضو رده اول كانون مهاجر را نيز گرفته‏ايم كه در پايان كتاب مندرج است . ×××

 تا جاى كه به‏خاطر دارم ، نشريه‏ى  «پيام مهاجر»  نخستين جريده حاوى پيام «ديگرانديشى» در ميان بخش ملى و مستقل «جنبش روشن‏فكرى افغانى»  بود. آن نشريه با موضع‏گيرى‏هاى صريح ، فرم و ديزاين جذاب ، عناوين و سوژه‏هاى ناب و دل‏چسپ و بسيارى جهات  ديگر كه مهم‏ترين آن «قطع چشم‏داشت از خارج»  ،  «بازگشت به‏خويش»  و  «ايمان به‏ارزش‏هاى ملى» بود ، در تاريخ مطبوعات كشور بى‏سابقه بود. آن نشريه  مدام اين بيت از علامه بلخى را به‏خط جلى در بالاى صفحه‏ى خود چاپ مى‏كرد و عملاً ثابت كرد كه  تا آخر به‏مفاهيم آن  وفادار است:

          لعن ارباب قلم برآن كسى كو با قلم

          بهر نفع خويش از بيدادگر تمجيد داشت

 «پيام مهاجر» با حلول سال  1358  با قطع  03  ×  04  ) ( A 3 در هشت صفحه آغاز به‏كار كرد. نخستين شماره مصادف بود با ماه حمل  1358  در مطلبى تحت عنوان «نخستين پيام» كه حكم سرمقاله‏ى نخستين شماره ، و هم اعلام پلاتفرم كانون را داشت ، خود را چنين معرفى نمود:

 «... چنين بود ، كه در  28  حوت  1356  نخستين " يادواره‏ى شهيد بلخى» را كه شهادت‏نامه‏ى ما نيز هست ، منتشر كرديم. يادواره ، در نخست ، غرولندهاى بسيارى به همراه داشت و آن‏هاى كه نه كارى مى‏كنند ، و نه كارى را كه ديگران مى‏آفرينند ، مى‏پذيرند. آن‏ها ، و آن ديگران كم‏بخت كه با توطئه‏ى سكوت ، به‏جنگ هر خلاقيت و ابتكارى مى‏روند ، آن‏ها كه از جهل و نادانى مردم تغذيه مى‏كنند ، و از مردمى كه دوست خدايند ، و وارث خدا ، " عوام‏كالانعام " مى‏سازند ، تا با تحميق‏ها و تزريق‏ها هرچه بيش‏تر آن‏ها را بمكند ، و با همتاى چاپنده‏ى ديگر خود ، "جور " جاى پاى شيطان را هرچه بازتر كنند ، و آن‏ها و آن‏ها ، به‏تحريم و تكفير و تهديدمان گرفتند ، چنان‏كه گويى كارمان ، خدنگى بر قلب سياه‏شان بوده است ، و شرنگى بر كام ناكام‏شان ...»

 «تا آن‏كه ، آب‏ها از آسياب افتاد ، و جاى آب گل‏آلود را زلال پاك حقيقت گرفت ، و چه دست‏هاى كه براى يارى مان دراز نشد ، و چه تشويق‏ها و يارى‏هاى كه فراراه مان نيامد ، و در يك كلمه: "چه يارى‏ء بهتر از اين‏كه همچنان‏كه ما با هيچ شروع كرده بوديم، از آن‏هاى كه هيچى هم ندارند ، همه چيز براى مان رسيد " همه چيز ... كه خجسته باد كلام ربّ‏المستضعفين كه فرمود: ان تنصراللّه ينصركم و يثبّت اقدامكم.»

 «از همان تاريخ انتشار نخستين يادواره بود كه برادران ما كارهاى شان را فشرده‏تر كردند و علاوه بر قم در مشهد نيز كانون‏هاى ادبى گسترش يافت ، چنان‏كه برادران ما در مشهد به‏كارهاى دست يازيدند ، كه هرچند ابتدايى بود ، ولى سرشا از اخلاص و ايمان ، و آبستن آينده‏ى روشن و پيروزمند...»

 «تا آن‏كه در نخستين نشستى كه در تاريخ  25  حوت  1357 از سوى برادران ما در كانون‏هاى ادبى انجام شد ، ضمن يادبود شهيد بلخى ، موجوديت كانون مهاجر به‏گونه‏ى تشكيلاتى ، آزاد و فعال نيز اعلام گرديد.»

 كانون مهاجر:

  « «كانون مهاجر» كانونى است فرهنگى ، كه تلاش آن درراه باز شناسايى فرهنگ اصيل اسلامى و ملى در ميان مردم افغانستان مى‏باشد و آرمان نهايى كانون تحقق جامعه‏ى جهانى "امت " است.»

 «و در واقع «كانون مهاجر» فشرده شده‏ى همان كانون‏هاى ادبى است كه در گذشته به‏صورت‏هاى پراكنده ، ولى فعال كار مى‏كرد.»

 « «كانون مهاجر» فراگيرنده‏ى همه‏ى افغانستانى‏هاى خارج از كشور مى‏باشد ، چه كارگر و دانشجو ، چه عالم و طالب ، چه تبعيدى و سياسى ، چه فرارى و مهجور ، همه و همه در كانون سهيم مى‏باشند. «كانون مهاجر» به‏هيچ گروه و دار و دسته‏ى بخصوصى وابسته نيست ، و متعلق به‏همه‏ى كسانى است كه به‏خاطر خدا و خلق مستضعف افغانستان در ستيزند ، هرچند موضع مرحله‏اى كانون ، ملى است ، و لى موضع عقيدتى و نهايى آن ، موضعى است  "امتى".»

   پيام مهاجر:

  «پيام مهاجر» تنها نشريه‏ى رسمى و ارگان نشراتى و منعكس كننده‏ى خواست‏ها و آرمان‏هاى كانون مى‏باشد كه هرماه يك‏بار پخش مى‏شود. پيام مهاجر ، از منظر درج مقالات و نظرات با حفظ اصول بنيادى كانون آزاد است و بيش‏تر مقالاتى را مى‏تواند بپذيرد كه دربردارنده‏ى روشنگرى عقيدتى ، و يا ملى باشد. پيام مهاجر در منعكس كردن اوضاع افغانستان ، تنها و تنها كل جنبش اسلامى و مردمى افغانستان را در نظر دارد و به‏هيچ حزب و جرگه‏اى ، چه به‏نام اسلامى يا غير آن وابسته نيست. اميد ما براين است تا بتوانيم از اين طريق هم كارى در اداى دين دينى خويش كرده باشيم و هم با اين اولين گام ، گام‏هاى بلندترى در احياى فكر دينى ، حس ملى و در نتيجه انديشه‏ى مكتبى اسلامى داشته باشيم.»  

برچسب‌ها: بخش سوم, سید حیدر محمودی بامیانی, سید جمال الدین ثانی, هسته ی اولیه کانون مهاجر

افغانستان در سياه‏ترين دوران تاريخ

 افغانستان  در سياه‏ترين  دوران  تاريخ

 مطلب  ديگرى در اين شماره چاپ شد تحت عنوان : «افغانستان بين محروميت‏هاى گذشته و دشوارى‏هاى آينده»  (عنايت داريد كه عنوان چقدر زنده است.)  در آن زمان  اوضاع  كشور به‏سرعت  به‏هم مى‏ريخت. اين  نشريه از سراسر كشور  گزارش‏هاى دقيق  و تحليل‏هاى  روشن و مصور  ارايه مى‏داد.  چنين  كارى در آن  زمان  پتانسيل  بسيار  بالا  مى‏طلبيد  ؛   زيرا مانند  امروز وسايل  ارتباط  جمعى  گسترده  از  قبيل  موبايل ،  ماهواره و  انترنت وجود نداشت .

 به‏دنبال  آغاز  به‏كار كانون  مهاجر ، تابستان  سال  1358  فصل  رويش يك‏باره‏ى  گروهاى جهادى  افغانى  شامل هردو بخش  سنى و  شيعه در ايران  و پاكستان نيز بود. در اين موقع  اوضاع داخلى  افغانستان  بهم  خورده بود  و جنگ‏هاى  شديد  در مناطق  كوهستانى  بين  ساكنين  محلى و قواى دولتى  تازه  به‏قدرت  رسيده  جريان  داشت.  بسيارى  از مناطق  كوهستانى  از كنترل دولت  كودتايى  خارج  شده  و  توسط  كميته‏هاى  محلى  اداره مى‏شد هرروز  گروه‏بندى‏هاى مسلح  جديد  پا  به‏ميدان  مى‏نهاد. در طرف  ديگر گسل‏هاى  عميق ميان احزاب  خلق و  پرچم نيز روز  به‏روز  عميق‏تر مى‏شد كه اتوريته‏ى  دولتى را  از درون تضعيف مى‏كرد :

 -   «اولين درگيرى‏هاى نظامى بين دولت و مخالفين به‏تاريخ 12 ميزان سال 1357 در دره‏ى كامديش نورستان شرقى روى داد كه رهبرى آن را لطيف خان مهرديش ، ملاّ حضرت على و رحمت نبى به‏عهده داشتند ، اين حمله بالاى كاروان تداركاتى و اكمالاتى قول‏اردوى يك كه از كامديش به‏بريكوت باز مى‏گشت صورت گرفت.»××× )1( پيام زن» نشريه‏ى جمعيت انقلابى زنان افغانستان، شماره 37 سال 1994 ص: 89  ×××

 -    «اولين درگيرى نظامى بين دولت و مخالفين در دره‏ى‏پيچ و به‏قوماندانى انور امين واقع شد كه در آن برخورد در حدود دو هزار مردم نورستانى پايگاه نظامى دولت را تصرف كرده و مدت سه روز حوزه‏ى نظامى دولت را در اختيار داشتند.»××× )2( مير محمد صديق فرهنگ : «افغانستان در پنج قرن اخير» ص: 15 ×××

  براى گذراندن  تعطيلات  تابستانى ، از قم به‏مشهد رفتم. در همان مدرسه‏ى  عباسقلى‏خان ، مأوا گرفتم.  بيش از 5  - 4  ماه از پيروزى انقلاب ايران نمى‏گذشت. در آن فصل گرما ، تب جنبش روشن‏فكرى {به‏ويژه چپى} ايران نيز خيلى بالا بود  9  - 8  جريان عمده‏ى  چپ  و التقاطى شامل حزب توده ايران ،  سازمان مجاهدين خلق ايران ، جنبش مسلمانان مبارز ، حزب رنجبران ايران ، حزب توفان {جانب‏دار مشى‏ء انور خوجه  =  رييس جمهور وقت آلبانى }استالينيست‏ها، رويزيونيست‏ها (تجديد نظر طلبان) ... و در كنار آن‏ها تشكل‏هاى  خرده‏پاى مانند كانون ابلاغ انديشه‏هاى شريعتى ، گروه فرقان  و سازمان  مجاهدين انقلاب اسلامى ... در فضاى آشفته‏ى سياست  و فرهنگ  و انديشه  پهلو مى‏زدند. حزب (حاكم) و جديدالتأسيس جمهورى اسلامى هم كه جاى خود را داشت.  سراسر ايران  آكنده از پوسترها ، عكس‏ها ، بيانيه‏ها و نشريات هريك از آن گروها بود. بعدها اين دوره  معروف به «ترميدور» ايران شد (ماه‏هاى گرم)××× )1( اين عبارت  در جريان انقلاب‏كبير فرانسه وارد ادبيات سياسى گرديد ، «لئو تروتسكى» در كتاب  «تاريخ انقلاب بلشويك»  و مهندس مهدى بازرگان در كتاب  " انقلاب ايران در دو حركت " آن را به‏كار برده‏اند . ×××  از ميان آن همه جريان  سازمان مجاهدين انقلاب اسلامى  جانبدار مشى رهبرى انقلاب بود كه به‏مرور در اركان نظام ، خاصه سپاه پاسداران جذب شد و اعضاى آن  قريب به‏دو دهه سمت‏هاى  مهمى را احراز كردند. اين سازمان در آن موقع  دو شعار برجسته داشت :

 1   -      «ولايت  فقيه استمرار حركت انبياء است.»

 2   -      «پيش بسوى تشكيل اتحاد جماهير اسلامى.» 

    مشهد يكى از سه شهر بزرگ و فرهنگى ايران است ، تمام جريان‏هاى فوق در آن‏جا فعاليت داشتند. در يك ارزيابى بنيادى ، ميان بسيارى آن گروها وجه تمايز اساسى وجود نداشت  ؛ لكن از آن‏جا كه  «عصر مكاتب بود»  و جدال بر سر الفاظ و مفاهيم جوهره‏ى اصلى كارها را تشكيل مى‏داد ، هريك از آنان ميان خود  و ساير  رقبا ديوارى  بلند  قايل  بودند. بحث‏هاى سياسى - ايديولوژيك  سخت داغ  بود و  جريان‏ها حملات تند مطبوعاتى عليه يكديگر  سامان  مى‏دادند. سراسر شهر آكنده از پوسترها ، عكس‏ها ، بيانيه‏ها و نشرات هريك از آن گروها بود. هريك كلاس‏هاى  مختلف در زمينه‏ى آموزش‏هاى سياسى - ايديولوژيك در سطح شهر برگزار مى‏كردند.

 من در يكى از كلاس‏هاى آموزشى وابسته به  «جنبش مسلمانان مبارز»  ثبت نام كردم كه تحت عنوان  «بررسى مكاتب فلسفى»  تشكيل مى‏شد. جوانان  زياد در آن اشتراك داشتند. شور و  جذبه‏ى  جوانى  اعضاء كلاس از يك سو  و حرارت بالاى  فضاى سياسى از سوى ديگر موجب مى‏شد  كه در كلاس  ما از همه  چيز  سخن رود  ؛ جز فلسفه.  مباحثات منوط  به‏سياست روز همواره  برمقولات  فلسفى سايه مى‏انداخت . گو اين‏كه فلسفه به‏محيطِ آرام  و عقلانى  نياز دارد ، چون  خود  محصول  دقت  عقلى است.  درحالى‏كه التهابات سياسى  اساساً مبتنى براحساسات تهييج  شده مى‏باشد كه مخصوصاً در جوامع رو به‏رشد  لزوماً با عقلانيت توأم نيست.

 در مسير رفت و آمدم ، تيترهاى روزنامه‏ها و نشريات  وابسته به‏جريان‏هاى چپ و راست را كه مانند برگ خزان  فضاى شهر را پوشانيده بود ، مرور مى‏كردم ، كتاب‏هاى تازه را مد نظر داشتم. يك روز يك نسخه كتابى حدوداً 80  صفحه‏اى در قطع بزرگ وزيرى توجه مرا جلب نمود كه عنوانش چنين بود:  «افغانستان آغاز زندگى نوين»  محتوى آن ، گزارش‏گونه‏ى بود كه به‏شيوه‏ى تحليلى از اهداف و دست‏آوردهاى دولت 14  ماهه‏ى نور محمد تره‏كى ارايه شده بود. چيز خيلى زيادى نداشت  ؛  لكن اهمّيت قضيه در اين نكته نهفته بود كه براى نخستين‏بار وقايع جارى كشور ما تحت عنوان مستقلى در عرصه‏ى مطبوعات ايران جلوه مى‏كرد .

  درحالى كه نسبت آن كتاب با هيچ  جريان سياسى ايرانى داده نشده بود  ؛  امّا ، معلوم بود كه كارى از حزب توده ايران است. آن حزب به‏مسأله‏ى افغانستان اهتمام جدى به‏خرج مى‏داد. اندكى بعد از آن  «محمود به‏آذين» شخصيت فرهنگى و عضو كميته‏ى مركزى حزب به‏افغانستان سفر كرد و در برگشت به‏ايران ، كتاب  «گواهى چشم و گوش» را به‏دفاع  از دولت كودتايى نوشت سپس كتاب  «دوستى از بوته‏ى آزمايش درآمده»  بقلم  «بوريس پتكف»  (بلغارى)  را ترجمه و نشر نمود كه در موضوع كمك‏هاى اتحاد شوروى به‏دولت افغانستان نگاشته شده بود و هكذا...

 كتاب  «افغانستان آغاز زندگى نوين»  را خريدم ، باولع زياد خواندم ، از محتوى و موضع‏گيرى‏هاى آن خوشم نيامد. عواطف و احساساتم تحريك شد ، تصميم گرفتم  يك كتابى در ردّ  مندرجات  آن بنويسم ، همين كار را كردم. از آن‏جا كه كار من يك اقدام منفعلانه بود ، بناءاً نام آن را «افغانستان در سياه‏ترين دوران تاريخ» گذاردم تا خوب بتواند با عنوان «افغانستان آغاز زندگى نوين» مقابله كند !

  بايد  اعتراف كنم كه اين  اقدام من با  توجه به‏پتانسيل  حزب توده ايران ،  شبيهه كار مورچه‏ى بود كه  به‏جنگ  فيل رود.  من  بعدها  از زبان اشخاص  ديگر  نيز  شنيدم كه  مى‏گفتند:  «نخستين اثر  يك نويسنده ، سند جنايت  او است.»  يك  چنان سند  جنايت را  من  در تابستان سال 1358 برجاى  نهادم. بعضى  از  صفحات آن  سخت  احساساتى است و بعضى  ريشخندآميز  و  همراه  با اظهار  بدبينى‏ها و  خوش‏بينى‏هاى  موهوم ... با كمال تأسف ، گذشت زمان نشان  داد كه نويدهاى رنگين  كتاب  متعلق  به‏حزب  توده در افغانستان  محقق نشد  ؛  ولى فال بد  من دقيق تعبير شد. چنان‏كه كشورم در سه دهه‏ى آخر قرن بيستم  از مسير زندگى نوين و رو به‏كمال منحرف شد و به‏سياه‏ترين دوران  تاريخ خود  گرفتار آمد.  جهل و تاريكى  برهمه اركان  زندگى مستولى  شد .

 اى‏كاش  من اشتباه  گفته بودم  و فال نيك  حزب  توده به‏ظهور  مى‏رسيد .

  در همان  فصل گرم بود كه  هيأت‏هاى  از سوى دو جريان عمده‏ى اهل سنت  شامل  جمعيت اسلامى  و حزب اسلامى  جهت افتتاح  دفاتر نمايندگى تنظيم‏هاى  مربوطه ، از پيشاور به‏ايران آمدند.  همچنين آقاى عبدالعلى مزارى به‏اتفاق مير حسين صادقى پروانى ، از طريق پاكستان به‏مشهد آمدند. گويا آن‏ها يك‏ديگر را در پاكستان ديده و با هم قول و قرار كارى گذاشته بودند. طبق توصيف صادقى پروانى ، آقاى مزارى ابتدا قصد آمدن به‏ايران  را نداشته ، او در پيشاور دنبال اسلحه آمده  بوده و در آن‏جا باحزب اسلامى به‏رهبرى گلب‏الدّين حكمتيار قرار همكارى نهاده و ضمن پذيرش عضويت آن حزب ، پذيرفته بود كه من‏حيث نماينده و قوماندان آن حزب در سمت شمال عمل كند. اين گزارشى بود كه صادقى پروانى از وضعيت كشور ، در جمع طلاب افغانى مدرسه‏ى عباسقلى‏خان ارايه داد. خود آقاى مزارى بعدها اشاراتى به‏اين موضوع دارد:

 «در آن وقت در پيشاور عده‏ى دور هم جمع مى‏شدند، دفتركى بازكرده بودند ... من مدتى در آن‏جا بودم و تمام اين دفاترى كه به‏وجود آمده بودند، رفتم، ديدم و با برادران صحبت نمودم و در همان‏جا بود كه احوال آمد شمال سربلند حركت و قيام نموده»××× )1( احياى هويت  ؛  چاپ اول ، زمستان 1374 ص: 16. انتشارات سراج - قم ×××

 آن‏ها مدتى در مدرسه‏ى عباسقلى‏خان  بيتوته كردند ، و سراغ نيروهاى فعال را گرفتند.  در ميان طلاب افغانستانى مقيم مشهد هم تعدادى از شاگردان سيّد حيدر محمودى ، اغلب شامل طلاب مناطق مركزى به‏ويژه دايكندى كتابخانه‏ى موسوم به «رسالت» را داير نموده و خود را «گروه مستضعفين»  مى‏خواندند. پس از چندى آقايان مزارى  و صادقى به‏قم عزيمت كردند ، با شمارى ديگر از طلاب افغانستانى كه قبلاً  از نجف آمده و ساكن  قم شده بودند ، مانند آقايان سيد حسين حسينى دره‏صوفى  و قربان على عرفانى يكاولنگى ملاقات و گفت و گو نمودند .

  حاصل مجموعه‏ى تلاش‏هاى داخل ، مشهد و قم منتج به‏پيدايش حلقه‏ى موسوم به  «گروه نصر»  شد كه در همان اوايل تابستان سال  1358  با صدور اعلاميه‏ى در قم اعلام موجوديت نمود. و يك آرم  لوزى شكل هم براى خود رسم كرد .

  گروه نصر خيلى زود موفق شد با گروه «مستضعفين» كه همان شاگردان سيّد حيدر محمودى و اعضاى كتابخانه‏ى رسالت بودند و در مشهد فعاليت داشتند ، به‏وحدت برسد. در اين موقع سركردگان گروه  «مستضعفين» عبارت بودند از على اكبر مهدوى ، امان اللّه موحدى ، مصطفى اعتمادى  ، سيد عبداللّه موسوى (مشهور به‏موسوى سفيد) از اين پس نام  «گروه نصر» به«سازمان نصر» ارتقاء يافت و به‏همان دليل قرار شد نام نشريه‏ى سازمان «پيام مستضعفين» گذاشته شود. حتى شكل آرم هم تغيير نموده و حالت دايره‏ى كامل به‏خود گرفت كه متكى به‏نوك قلم بود. بازهم به‏همان سبب ، مركز فرهنگى سازمان و محل نشر «پيام مستضعفين» شهر مشهد مقرر گرديد. تفصيل اين مطلب در شماره‏ى نخست پيام مستضعفين آمده است .

 در آن موقع  هرسازمان و گروهى كه تشكيل مى‏شد ، سعى داشت سابقه‏ى تاريخى خود را يك چند سال  بيش‏تر وانمود سازد  و خود را به‏يكى -  دو سه  شخص ، ياروى‏داد مهم منتسب نمايد ؛  ولى حقيقت  اين بود كه اين گروها قبل از سال  1358 تشكيل نشده بودند. اشخاص به‏نحو انفرادى ، يا محفلى و حلقه‏اى كار مى‏كردند ؛ امّا، گروه منظم سياسى به‏مفهوم واقعى كلمه نبودند .

  بنابراين سال  1358  يك  سرفصل  تاريخى  براى اكثريت  گروهاى  شيعى  افغانستانى است كه  بعدها  عنوان  «گروهاى جهادى»  «هشتگانه» يا «نه‏گانه»  به‏خود  گرفتند . 

برچسب‌ها: افغانستان در سياه‏ترين دوران تاريخ

سید اسماعیل بلخى و داعیه ی بازگشت به‏خويش

 بلخى  و  بازگشت به‏خويش 

 براى چندين سال  ميان  «كانون مهاجر»  و سازمان نصر پيرامون تصاحب انحصارى نام سيّد اسماعيل بلخى رقابت تنگاتنگ جريان داشت ، هريك از آن دو گروه تلاش داشت تا بلخى را پدرخوانده  يا پير  و پيشواى منحصر به‏خود قلم‏داد نمايد و از اين طريق وجهه  و  اعتبار كمايى كند. شماره‏هاى نشريات پيام مهاجر ، پيام مستضعفين و جرايد ساير تنظيم‏ها آكنده از تصاوير و اشعار بلخى  و مقالات اندر وصف او است. در حقيقت نام بلخى توانست مدت بيش از يك دهه گروهاى شيعى افغانى را چارج  كند. پيام مهاجر او را  «امام انقلاب افغانستان»  مى‏خواند  و بخش‏هاى از سخنرانى‏هاى او را در خود  چاپ  مى‏نمود .

 چنان‏كه  سازمان نصر نام انتشاراتى خود را «انتشارات شهيد بلخى»  نهاد ، با انتشار كتاب‏ها و جزوات زياد در وصف بلخى، او را به‏معراج رسانيد. از جمله كتاب‏هاى منتشره از سوى اين سازمان درباره‏ى بلخى عناوين ذيل‏اند :××× )1( در آن زمان‏ها (شايد) بنا به‏ملاحظات امنيتى ، يا تأسى از گروهاى انقلابى نيم‏قرن اخير منطقه ، اسامى هيچ‏يك از نويسندگان آن كتاب‏ها درج نشده و امتياز آن به‏سازمان مربوطه نسبت داده شده است. در آن زمان همه‏ى تنظيم‏ها همين‏طور بودند. هيچ‏يك از مقالات 27 شماره «پيام مهاجر» و كتاب‏هاى منتشره از سوى كانون مهاجر به‏نام كسى به‏ثبت نرسيده است. اوضاع در حركت اسلامى و ديگر گروها نيز چنين بود  ؛  واقعاً چه فداكارى‏هاى بزرگى از ناحيه‏ى اعضاء و پرسنل به‏ظهور مى‏رسيد و چه تجارتى بى‏درد سر و پرسود براى رهبران عيار مى‏شد!  ثبت  مطالب به‏نام  اشخاص  ،  از اوايل  دهه‏ى  1370  رواج  يافت . ×××

 «چكامه‏هاى علامه‏ى شهيد بلخى»  ،  «خروش آزادى»  ،  «يادواره‏ى علامه‏ى شهيد بلخى» «فريادهاى جاويدان»  و جلد اول ديوان علامه بلخى.  فريادهاى جاويدان ، كتابى داراى 300 صفحه‏ى رقعى است كه محتوى بخش‏هاى متعددى تحت عناوين : بلخى فريادگر مظلوميت افغانستان ، بلخى آغازگر جنبش اسلامى افغانستان ، نسل جوان  و ضرورت  شناخت بلخى ، نسل جوان در پرتو انديشه‏هاى بلخى ، آگاهى و عرفان  در انديشه‏ى بلخى  ... مى‏باشد .

 در اين ميان ، حركت اسلامى  و آيةاللّه محسنى از بلخى خوش شان نمى‏آمد ؛ به‏همين نمط ، سادات بهسودى از خاندان  آقاى  سيد سرور واعظ كه در آن زمان در چارت تشكيلات حركت اسلامى قدرتى زياد داشتند ، از بلخى خوب  نمى‏گفتند ؛ گواين‏كه در گذشته روابط  ميان آقايان واعظ  و بلخى ، حسنه نبوده و جناب واعظ ، بلخى را به‏دليل رفت و آمد به‏دانشگاه و  سلام و عليك با دختران و زنان  سرلُچ  تفسيق مى‏كرده است .

  به‏خاطر دارم  در سال  1364 در يك مورد ، سيّد عبدالحميد ناصرى مقاله‏ى بلندبالا در مورد توصيف و تشريح قيام بلخى نوشته بود ؛  قرار بود آن مقاله در يكى از شماره‏هاى مجله‏ى «استقامت»  چاپ شود. در آن موقع من ويراستار و سردبير مجله‏ى مذكور بودم ؛  مقاله  آماده شد به‏عنوان مطلب دوم  (بعد از سرمقاله كه همه‏گاه اختصاص به‏خود آيةاللّه محسنى داشت) درج گرديد ؛  طبق معمول ، به‏منظور بررسى نهايى حضور آيةاللّه تقديم شد ؛ او مقاله‏ى ناصرى را پس كرد ، ما مجبور شديم به‏جاى آن مطلب ديگرى بگنجانيم. شخصاً از  آيةاللّه محسنى شنيدم كه :

 «بلخى را كسى نكشته است ، او در اثر پرخورى جان خود را از دست داد. بعد از آزادى از زندان با ظاهرشاه آشتى كرد ، اغلب اوقات در مهمانى‏هاى ظاهرشاه همراه او بود ، خيلى چاق شده بود ، غذاى شاهانه چرب و لذيذ بود ، بلخى هم نتوانسته بود خود را كنترل نمايد ، زياد خورد و مرد! ... بلخى پلو را با ظاهر شاه مى‏خورد ، خنده و عشق‏اش  با تاجيك‏ها بود و گريه‏اش با هزاره‏ها.»

  بلخى  به‏حيث  «يك مكتب»

 واقع  اين است كه بلخى بسا بزرگ‏تر از اين حرف‏ها بوده است.  در تاريخ  معاصر كشور  ما نام  «علامه سيد اسماعيل بلخى»  بر ستيغ  قله‏ى مبارزات  ضد استبدادى  مى‏درخشد.  بدون شك بلخى  پرچم‏دار  جنبش «عدالت‏خواهى» ،  «بازگشت به‏خويش»  و آرمان  ديگرگونى و پيش‏رفت در قرن اخير است. ديوان  او  را تورق مى‏كنيم  و درمى‏يابيم  كه بلخى يك  شورشى و انقلابى  {به‏معنى محدود كلمه} نبوده است  ؛ بلكه رهبر بزرگ ملى بوده كه  فلسفه‏ى روشن ، ايده‏آل‏هاى بلند ، اهداف معين ، بينش عميق و چشم‏انداز وسيع  و برنامه‏ى جامع در ميدان‏هاى تئورى و عمل داشته است. بدين‏قرار ، بلخى يك «مكتب» است ، نه يك فرد. آثار او نشان مى‏دهد كه براى  همه قشر اجتماعى برنامه داشته است .

 بسيار ناصواب خواهد بود اگر بلخى در قالب يك فرد مورد مطالعه قرار گيرد. چنان رويكردى نسبت به‏مقوله‏ى  «بلخى‏شناسى»  نه تنها راه به‏جاى  نمى‏برد كه ما را در يك ، يا چند زاويه محدود مى‏كند و به‏درك ناقص مى‏كشاند  ؛  كه نتايج آن نخواهد توانست راهنماى آزادى‏خواهان  و عدالت‏جويان در وادى  عمل گردد.  پژوهش  و مطالعه‏ى  سيستماتيك پيرامون ابعاد شخصيتى بلخى به‏حيث يك  «مكتب»  پيوسته مى‏تواند به‏مثابه يك الگو و نيروى محركه جهت استمرار مبارزات آزادى‏خواهانه  منشاء توجه و عمل قرار گيرد .

 حتماً لازم است كه يك مصلح اجتماعى حايز تيورى‏هاى مدون و منبعث از مغز خويش باشد تا اولاً بدان‏وسيله  شناخته گردد ، به‏قول فلاسفه «بايد از اثر پى به‏موأثر برده شود.»  و همگان بدانند كه او داراى چه نوع شخصيت و كاراكتر است ، به‏دنبال چيست ، چه مى‏خواهد و چگونه مى‏خواهد ...؟  ثانياً كنش و منش او با استناد به‏همان تيورى‏هاى خود در كشاكش زمان مورد ارزيابى و قضاوت  جامعه  و تاريخ قرار گيرد ؛ در غير اين صورت ، سخن گفتن از هرنوع حركت اجتماعى ، سياسى و اصلاحى  لاجرم به‏لومپنيسم و فساد و اوباشگرى و بدمعاشى منتهى مى‏شود ...  آخر ، مگر مى‏شود  يك حركت  اجتماعى در فضاى  عارى از تحليل و تيورى  و چشم‏انداز آغاز كردد ، به‏راه درست ادامه دهد  و به‏نتايج مطلوب  و اهداف معين هم برسد ؟!

  بلخى  و  «عرفان گرم»

                آتشى كاندر درون ما فتاد

                گرچه ما را سوخت ؛ امّا زنده باد

 تلفيق  «حماسه»  و  «عرفان»  از مختصات  برجسته‏ى  مكتب بلخى است. در ادبيات عرفانى بلخى كلمات و عبارات  چون : مستى ، خمارى ، نترسى ، غمزه ، جانان ، خرابات ، خراباتى ، پير ، مراد ، مريد ، مَى ، ساقى ، باده ، عشق ، جنون ، نى ، نواختن ، طرب ، تمكين ، زلف، ابرو ، شيخ ، زاهد ، رياء ، تزوير ، طعن ، بهتان ، هوس ، مشرب ، مشروب ... بار همان  معانى را دارد كه در منظومه‏ى  مكتب  «عرفان محض»  مولانا جلال‏الدّين محمد بلخى ، مكتب  حافظ و ديگر بزرگان اين عرصه به‏كار رفته است.  معانى نيز همان است كه شيخ‏الاشراق شهاب‏الدّين سهروردى  مى‏آموزد ؛ لكن ، ادبيات  «حماسى»  بلخى خشن است كه در پى ملاحظه خواهد شد.

 مضافاً براين‏كه مكتب بلخى در جنب حيات معنوى انسان ، زندگى روزمره‏ى جامعه‏ى انسانى را نيز  عميقاً تحت نظر دارد و به‏حيث يك نقاد و اصلاحگر چيره دست ظاهر مى‏شود :

 كجى‏ء  شيخ اگر راست نشد علت داشت

 «قاف» قاضى‏گرى و «فاى»  فضايل همراه

 هردو تركيب شد و «قِف» شد و معنى اين شد :

 كه توقف كن و مگذر ز سر منصب و جاه

 اُف براين طايفه‏ى رهزن و اسلام فروش

 زحمت خلق خريدند به‏خود ، بار گناه

 بلخيا خصم اگر جيش و سپاهى دارد

 جيش ما را است مدد در دل شب لشكر آه

 مى‏گويند : «يك انقلابى مى‏تواند دوستان شخصى داشته باشد ؛ امّا دشمنان شخصى ؛ هرگز» دشمنان يك رهبر انقلابى ، همان دشمنان هدف‏هاى عالى او است. چنين گفته ، در مورد بلخى قابل‏الصدق است و گزارشات فراوان در اين زمينه موجود مى‏باشد. هم‏چنين است وقتى بلخى در اشعار و آثارش طيف‏ها و طبقات معين جامعه (مثلاً شيخ و زاهد) را زير ضربات انتقاد مى‏گيرد با آنان  خصومت شخصى ندارد ، چه بلخى خود در هر موقعيتى قرار داشته باشد ، در جايگاهى به‏مراتب بالاتر از آن‏ها ايستاده است. بنابراين دليل معقول وجود ندارد تا بلخى با آنان از در خصومت شخصى در آيد ، بلكه از غايت دلسوزى  برمبناى  بينش  مكتبى است  و مرتبط با آن توقعاتى مى‏باشد كه براساس  وظايف  محوله از آنان  داشته است. همان وظايفى كه على‏الظاهر خود آنان نيز  مدعى عهده‏دارى  آن بودند  ؛  امّا در عمل  قصور داشتند ، يا خطا مى‏زدند :

                شيخ يك نكته نياموخت ز قرآن مجيد

                گرچه با ورد زبان سوره ياسين آموخت

 لحن  انتقادى  بلخى از كسانى  كه انتظار  خير از آن‏ها دارد   ؛  امّا خلاف آن را مى‏بيند ، دقيقاً منطبق  با لحن  قرآن  كريم است كه اصطلاحاً به‏آن «عتاب»  گفته  مى‏شود:

 1    -        «ولقد عهدنا الى آدم من قبل فنسى ولم نجد له عزماً ، 115:20.«

   -:          ]و به‏تحقيق، پيشاپيش از آدم پيمان گرفتيم؛ امّا دراو اراده‏ى استوار نيافتيم[

 2    -        «الم اعهد اليكم يا بنى‏آدم ان‏لا تعبدوا الشّيطان انّه لكم عدو مّبين ، 60 :36.«

  - :          ] آيا پيمان نبستم با تو ، اى پسر آدم! اين‏كه  شيطان را پرستش مكنيد  ؛ به‏تحقيق كه او دشمن آشكار شما است.[

 3    -        «قُتل الانسان ما اكفره» )18:80(

   -:          ]مرگ برانسان ! چه چيزى او را به‏كفر كشيده است ؟![

                   اين  " عتاب "  است ، نه  " خصومت " . قرآن كه با كسى خصومت، يا اخوت ندارد. از اين نوع  عتاب‏ها در قرآن  مجيد زياد  آمده. واضح  است كه  همه‏ى آن‏ها از غايت لطف و  مرحمت خدايى نسبت به‏بشر  مى‏باشد. عتاب بلخى نيز از همين سنخ است. او به‏حيث يك رهبرِ جامع‏نگر خير و  صلاح جامعه را  مى‏خواهد. و  عارى از  هرنوع  ملاحظات شخصى  سخن  مى‏گويد به‏اين مى‏گوييم :  «برخورد مكتبى»  و «سيستماتيك»  كه با ملاحظات شخصى تفاوتى بسيار دارد. بلخى با شخص كار ندارد. نه دشمنى دارد ،  نه ترس  و نه تعارف بى‏جا مى‏كند. او با سيستم كار دارد. او منافع علياى همگانى در سطوح كلان را در نظر مى‏گيرد. چه او حقيقةً بنيانگذار يك مكتب مى‏باشد. چنان مكتبى كه حايز نظرگاه سياسى ، اجتماعى و عرفانى رفيع است. و من دوست دارم آن را «عرفان گرم» بنامم. زيرا چنان حماسى و داغ است كه بلادرنگ درون را به‏آتش مى‏كشد و مخاطب را به‏جنبش و اقدام عملى وامى‏دارد .

برچسب‌ها: سید اسماعیل بلخى و داعیه ی بازگشت به‏خويش

سید اسماعیل بلخی منادی وطن دوستی و ناسیونالیسم افغانی

 بلخى  و  «وطن»

 جاى هيچ بحث و استدلال نيست كه  «وطن»  يك شخص ، يا ملت ، همه چيز او است. اين مطلبى است كه همه كس در همه جا روى آن اجماع دارند ؛  مگر كسى كه مريض  باشد .

 «بلخى»  ثابت كرد كه يك وطن‏دوست  واقعى است ، وطن او  (چون  سقراط  و افلاطون و مولوى)  در لاهوت  و ملكوت نيست ، كه همين محدوده‏ى  «آب و خاكى»  است كه براى هر قطعه‏ى آن ابراز عشق و وفادارى نموده است : براى هرات ، براى قندهار ، كابل ، زابل ، گرديز ، لوگر ... و هم‏زمان تأكيد مى‏كند كه مردم دوست و ديگرگون‏طلب آتشين‏مزاج نيز است :

 اى هموطنان ! هموطنان !  هموطنان  كو؟

 اى اهل دلان ! اهل دلان ! اهل دلان كو؟

 از بس كه فزون گشت به‏ما ، درد نهانى

 در سينه نفس تنگ شده ،  همنفسان كو؟

 شد بلبل دل ، خسته ز پرواز و چنين گفت :

 آثار چمن هست ، ولى سرو روان كو؟

 اى مادر ما ! اى وطن ! آيا كه عقيمى ؟

 آن روز كه ميزادى تو  شيران ژيان  كو؟

 اولاد تو امروز  چرا بزدل و ترسو است ؟

 اى زابل من ! رستم و آن گرز گران كو؟

 گفتم به‏رفيقى كه بود باغ  وطن   سبز

 گفتا كه بلى  هست ، ولى حاصل آن كو؟

 از حالت اين ملت افسرده چه گويم ؟

 جز خواب گران ، خواب گران ، خواب گران  كو؟

 بلخى شده كو كوى تو بسيار ، ز خود گو

 جز گوشه‏ى محبس ، ز تو هم نام و نشان  كو؟

 بلخى سمبل وحدت ملى

 همه مى‏دانند كه  «افغانستان كشورى بدون ملت است» در آن‏جا تا هنوز ملت تشكيل نشده و تعهدات بيش‏تر قومى است ، نه ملى و نه آبى و خاكى  ؛  اين وضعيت به‏زيان همه است  زيرا در شرايط  از هم‏پاشيدگى ، دلالان و كلاه‏برداران هرقوم به‏آسانى مى‏توانند مردم را فريب دهند ، در جهت منافع شخصى  به‏كار گيرند و اوضاع را وخيم‏تر كنند ، تا زمانى‏كه در اين سرزمين ملت تشكيل نشود ، هيچ مشكلى حل نخواهد شد. تا هنوز هويت جامعه‏ى افغانى {مانند زرافه}  شتر گاو پلنگ است ، زمانى اين هويت قابل تعريف خواهد شد كه ملت تشكيل شود و ملت زمانى تشكيل خواهد شد كه اقوام افغانى به‏همديگر اعتماد كنند ، اين راهى بسيار دراز و  دشوار است .

  به‏همين ترتيب در تاريخ  افغانستان  به‏ندرت اتفاق  افتاده كه  رهبرى مورد  اجماع و مقبوليت همه‏ى قبايل و  اقوام افغانى  قرار  گيرد. اگر دو نفر با اين  ويژه‏گى  ظهور كرده  باشند ، يكى  از آن‏ها بلخى است  و اگر يك  نفر با اين صفت پيدا شود ، همان  خود بلخى است .

 مى‏گويند  «مقايسه»  دروازه‏ى  همه‏ى دانش‏ها و مفتاح علوم است ، در يك مقايسه‏ى ساده به‏اين حقيقت پى مى‏بريم كه وقتى بلخى لب به‏سخن مى‏گشايد ، در مقياس كل كشور و همه‏ى مردم افغانستان حرف مى‏زند ؛ در حالى‏كه برخى تنها در سطح محدود قوميت خويش گپ مى‏زنند و فراتر از آن ، همه را آشكارا دشمن مى‏خوانند!

  در جانب ديگر «جنبش آزادانديشى و برابرى طلبى»  افغانستان در دو سوم عمر خود (دهه‏ى 1320 به‏بعد) به‏طور انكارناپذير وام‏دار علامه بلخى است. دهه‏ى 1320  از تاريخ كشور اوج شكوفايى  جنبش ديگرگون‏خواهى را به‏نمايش مى‏گذارد كه با تشكيل حزب سياسى «ارشاد» به‏رهبرى  علامه بلخى در پى تخسير قدرت از طريق انجام كودتا عليه  سلطنت خاندان نادرى و اعلام نظام جمهورى در كشور برآمد. نقشه‏ى كودتا در روز اول حمل 1329 افشاء گرديد ، برنامه با شكست  مواجه شد و تعداد سيصد و چهارده نفر به‏زندان افتادند. سيصد نفر از آن‏ها پس از شش -  هفت ماه آزاد شدند ؛ امّا 14 نفر به‏اسامى ذيل مدت  14  سال در زندان ماندند:

 1   -   سيد اسماعيل بلخى فرزند سيد محمد از بلخاب ، ساكن  چنداول ، پارسى زبان .

 2   -   وكيل  سيد مير على‏گوهر  غوربندى  فرزند  سيد جوهرشاه {كه در زمان مشروطه‏ى اول در زمان امير  حبيب‏اللّه‏خان  اعدام  شد} زبان پارسى درى .

 3   -   سيد اسماعيل سرورى  فرزند  سيد سرور لولنجى ، ساكن  چنداول ، وكيل  سرخ  و پارسا، زبان  پارسى  درى .

 4   -   غلام حيدرخان  مولايى فرزند  مسجدى‏خان مولايى  غزنوى ، قوماندان فابريكه‏ى حربى ، زبان پارسى ،  قوم بيات .

 5   -   محمد حسن‏خان مولايى  فرزند مسجدى‏خان  غزنوى ، وكيل مجلس ؛ زبان پارسى درى ، قوم بيات .

 6   -   محمد صفرخان مولايى فرزند مسجدى‏خان غزنوى ، وكيل مجلس ؛ زبان پارسى درى ، قوم  بيات .

 7   -   محمد ابراهيم‏خان  گاوسوار  شهرستانى ،  زبان پارسى درى ، قوم هزاره .

 8   -   فرقه مشر محمد  فتيح‏خان بهسودى ،  زبان پارسى درى ،  قوم هزاره .

 9   -   وكيل  محمد اسلم‏خان  شريفى از جغتوى  غزنى ، زبان پارسى درى ، قوم هزاره .

 10  -   وكيل  عبدالطيف‏خان ،  سرباز هروى ، افسر پليس  ؛  زبان پارسى ، قوم  قزلباش.

 11  -   خواجه  محمد نعيم‏خان  قوماندان  امنية ولايت كابل  ؛  افسر عالى رتبه ، زبان پشتون ، قوم  پشتون .

 12  -   قربان  نظرخان  تركمن ، از اندخوى ، وكيل مجلس شوراى ملى  ؛ زبان ازبكى (تركمنى) قوم  تركمن .

 13  -   عبدالقدوس‏خان  تركمنى  از اندخوى ، وكيل  مجلس شوراى ملى  ؛ زبان ازبكى (تركمنى) قوم تركمن .

 14  -  عبدالغياث خان كوهستانى (پروانى) كندك‏مشر نظامى ، زبان  درى ، قوم ، تاجيك××× )1( دكتر سيد مير محمد حسين رياضى (هدى) : بلخى‏شناسى «ستاره‏ى شب ديجور» صص: 197 - 195    (منبع: سيد اسداللّه نكته‏دان.)

 مير غلام محمد غبار: افغانستان در مسير تاريخ ، جلد دوم ، نشر خصوصى (طبع غير انبوه) ×××

 امروزه ايجاد يك چنان اجماع ملى نخستين آرزوى هرافغان وطن دوست است. اى كاش اقوام افغانى مى‏توانستند بازهم  به‏يكديگر اعتماد نموده و اين‏گونه دور هم گرد مى‏آمدند .

 گفتيم كه در جنگ مردم افغانستان عليه تجاوز خارجى در دهه‏ى 1360  تعاليم ، تجربيات ، انديشه‏ها و حتى نام بلخى الهام‏بخش مبارزان ملى {به‏ويژه در بخش شيعى} بود.  در آن موقع خود بلخى در قيد حيات نبود  ؛  امّا آموزه‏ها و ياد او حبل‏المتين وحدت ملى بوده و محور تجمع نيروهاى آزادانديش  قرار گرفت و نقش  بزرگى در آزادى ميهن از اشغال خارجى ايفاء نمود .

 بلخى و خدمات به‏فرهنگ كشور

 هرگاه آمار  و ارقامى  كه طرفداران  بلخى ارايه  داده‏اند  مقرون به‏صحت باشد : تعداد 2500 جلسه  سخنرانى ××× )2( آواى  بلخى   -   سيد محمد حسينى» ××× تعداد  75/000  بيت شعر××× )3( نخستين سطر از پيشگفتار  «ديوان  علامه‏ى شهيد سيد اسماعيل بلخى ره» به‏اهتمام «مركز تحقيقات و مطالعات علامه‏ى  شهيد بلخى.» ××× (كه  5/000  بيت آن هم‏اكنون در دسترس عموم قرار دارد××× )4( آواى  بلخى   -   سيد محمد حسينى» ×××) كار بزرگ فرهنگى و ادبى است ، آن هم در دورانى كه  تلاش‏هاى آشكار به‏عمل مى‏آمد تا استوانه‏هاى  تاريخى  زبان  پارسى درى  را نابود سازند.  خوب است در  مقام مقايسه  بگوييم :  مثنوى معنوى  مولوى  حاوى  30/000  بيت است ، كليات شمس  40/000 بيت ؛  شاهنامه‏ى فردوسى كه مبناى ايديولوژى سپاه فاتح  سلطان  محمود غزنوى  را تشكيل داده و براى غزنويان قدرت و عظمت بى‏مانند به‏ارمغان آورد ،  همه‏اش حاوى 30/000 بيت است××× )5( به‏گواهى " احمد كريمى حكاك "  شاهنامه‏ى موجود داراى حشو و زواييد است:

 در فضاى شووينيستى عصر پهلوى  شخصى  به‏نام  "ابراهيم پورداوود"  تعداد زيادى اشعار حماسى به‏سبك و سياق شاهنامه سروده و وارد آن كتاب عظيم نموده است. كريمى حكاك گفت : از جمله عبارت «چو ايران نباشد، تن من مباد» از فردوسى نيست و در شاهنامه‏ى اصلى وجود ندارد. (احمد كريمى حكاك : گفتگو با على‏زاده طوسى، سلسله گفتار درباره‏ى زندگى و آثار صادق هدايت به‏مناسبت صدمين سال تولد هدايت. راديو بى بى سى  شامگاه 1387/7/6.(

 به‏گفته‏ى " جواهر لعل نهرو " عنوان ايران براى اين‏كشور در سال 1314 (هش) توسط رضا شاه پهلوى رسميت يافت، قبل از آن به " فارس " يا " پرشيا " معروف بود .

    (نگاهى به‏تاريخ جهان نامه 125( ××× معتبرترين نسخه‏ى ديوان  خواجه حافظ  (نسخه‏هاى موسوم به‏خلخالى و قزوينى)  495  غزل است ، رباعيات حكيم عمر خيام جمعاً  178  عدد رباعى است ... امّا ، سروده‏هاى  بلخى 75/000 بيت! ... در نظام‏هاى سركوب‏گر و فاشيستى ، چه جرمى بزرگ‏تر از آن‏كه كسى بگويد :

 به آزادى جوانا فديه بايست

 چو اين نعمت كسى را رايگان نيست

 بگو حق و به‏هر ديوار بنويس

 چو نامردان و بى‏دردان نترسى

 فرهنگى  كه  بلخى در كشور  ترويج  و نهادينه كرد ، همانا فرهنگ آزاده‏گى و آزادى‏خواهى در سطوح كلان ملى بود. كه البته همراه با نتايج فعاليت خستگى‏ناپذير ديگر مبارزان راه آزادى ، بالمئال به‏تدوين و انفاذ قانون اساسى جديد ، تشكيل مجلس شوراى ملى و برقرارى دموكراسى هدايت شده در كشور گرديد ، تعاليم و انديشه‏هاى بلخى در تحقق همه‏ى آن موارد سهم برجسته داشت. بلخى هم آزاده بود ، هم آزادى‏خواه. او  به‏درستى فهميده بود كه آزاده‏گى اصل و اساس آزادى‏خواهى  است. مادامى  كه شخص خود  به‏آزاده‏گى  نرسيده است ، نمى‏تواند  منادى  آزادى باشد  و آن را به‏ديگران  ببخشد ، چه  بقول فلاسفه:  «فاقد شى‏ء معطى شى‏ء نتواند شد» چنان‏كه باباطاهر عريان  گفته  باشد:  «شعله از تنور سرد نايد»

                هان اى‏جوان بكوش ، بيابى رهى درست

                گم كرده ره به‏مردم ره‏گم چه مى‏كند؟

 بلخى فرهنگ تملق ، كرنشگرى ، چاكرمنشى ، پابوسى و ثناخوانى دربار استبداد را كه متأسفانه طريق  معيشت و حفظ  موقعيت رجال مملكت شده بود و به‏صورت امر معمول روزمره درآمده بود ، زير ضربات انتقاد مى‏گيرد و اصحاب آن را سخت تحقير مى‏كند:

 دست برسينه كج و هم سر و گردن شده كج

 كج سرايد كه همين بنده غلام درگاه

 گاه گويد كه قدر قدرت و كيوان رفعت

 گه نويسد به‏جرايد: شه اسلام پناه

 گاه از شرك خفى تكيه كنند بر كرمش

 گاه از شرك جلى نام دهند : ظل‏اللّه !

 سم اسبش به‏سر ماهى‏ء موهوم بنهند

 وزدُمش گرد بزدايند همى از رخ ماه

 ز غرورش به‏ره و كوچه‏ى غفلت ببرند

 كه تو را ريگ بيابان نجومند و سپاه

                    بلخى متعاقباً اذعان مى‏كند كه همين چاپلوسى‏هاى رجال كشور موجب مى‏شود تا حكام مستبد اغواى به‏جهل شوند و به‏طور يك‏جانبه ميدان‏دارى نمايند، از آن طريق احساس توان‏مندى كنند ، اشتباهات و خطاهاى خويش را نبينند و به‏اين احساس رسند كه خطاءناپذيراند ! در چنين شرايط است كه مدّاح پرورى ، فضيلت تراشى و كاربرد القاب و عناوين بلندبالا مد روز مى‏شود. مداحان در مقابل دريافت ثمنى بخس ، فضايل و صفاتى براى آنان مى‏تراشند كه در حقيقت فاقدش هستند. بالمقابل : آزادى‏خواهان  مبغوض واقع مى‏شوند :

 بود از جور همين نفس پرستان دغل

 كه گروهى شده زندانى و افتاده به‏چاه

 صادقان را همه در جرم خيانت بندند

 كه فلان گفت ، فلان روز ، زغال است سياه

 هست اين عادت ديرينه ز بسيار زمان

 شير در دام بسى رفته ز مكر روباه

  بلخى  و  خشونت  ادبى

 مى‏دانيم كه جامعه‏ى افغانى از هرسو قربانى خشونت افسارگسيخته است.  و باز مى‏توانيم بفهميم كه توسل به‏خشونت  بدترين خطاى است كه ممكن است  عناصر و نيروهاى مبارز مرتكب آن شوند. تجربه ثابت كرده  كه خشونت  همواره  نتيجه‏ى  عكس داشته  و به‏سود جبهه‏ى مقابل مى‏انجامد. توسل به‏خشونت از ناحيه‏ى  هرسو كه  صورت گيرد  نتيجه‏ى مستقيم ضعف و عقب‏ماندگى است. چنان كه  مولانا جلال‏الدّين محمد بلخى فرمايد :

 سخت‏گيرى و تعصب خامى است

تا جنينى كار خون آشامى است

                لذا در جامعه‏ى بسته انواع  مختلفى از شيوه‏هاى  خشونت‏آميز  در روابط آدميان  به‏ظهور مى‏رسد كه تمام  جوانب آن را تحت تأثير قرار  مى‏دهد : خشونت  حاكمان با شهروندان و مخالفان سياسى ، خشونت  سازمان‏ها و  دستجات سياسى در پى‏گيرى مطالبات ، خشونت در خانواده ، خشونت در برابر كودكان از آن  جمله  است .

 متأسفانه ، ادبيات  «حماسى»  بلخى نيز بسيار خشن است  و سراسر سخن از خون مى‏زند :

 ز خون بنويس بر ديوار ظالم

كه آخر سيل اين بنياد خون است»

 «تا خون نداد قومى ، هرگز نگشت آزاد»  ،  «عاشورا جشن خون» ...  و هكذا در عمل ، هرگاه طرح كودتاى اول حمل  1329 موفق مى‏شد ، قطعاً خون‏هاى زيادى به‏زمين مى‏ريخت ...

 پدران عقده به‏دل رفتند كه شايد ز قفا

نسل آينده‏ى ما عقده‏گشا برخيزند

    جناب  «زكى كريمى»  معتقد است : «بخش اعظم خشونت و پرخاشگرى در جامعه‏ى تشيع افغانستان براى دو دهه‏ى 1360  و  1370  منبعث  از افكار و ادبيات بلخى است و دراين مورد سازمان نصر از آن بابت كه خود را پيرو بلخى مى‏خواند ، در ابتداى  فهرست قرار مى‏گيرد.»

 با همه‏ى اوصاف ، درك  ما اين است كه روش كار بلخى  مانند  سيّد  جمال‏الدّين افغانى  و اقبال لاهورى به‏صورت  «اصلاحات از بالا»  بوده است. به‏همين  منظور حتى به‏تسخير  قدرت از طريق  كودتا مبادرت  ورزيد.  همين اقدام  به‏كودتا ، به‏اضافه‏ى ادبيات خشن ، بلخى را از اقبال و سيّد جمال متمايز مى‏كند و نشان مى‏دهد كه بلخى خشونت را موجه مى‏دانسته ، و خون دادن  و خون ريختن را راه نجات مى‏پنداشته است ...

 ديگر واقعيت آن‏كه:  در طول زمان ، يك بلخى ، با دو روش متفاوت وجود داشته :

 1    -    بلخى‏ء قبل از زندان در پى تسخير قدرت ، حتى از طريق توسل به‏كودتا است .

 2    -    همان بلخى بعد از زندان مى‏خواسته بين طبقات حاكم و محكوم نوعى مصالحه برقرار كند. او در اين مرحله بادستى در دست توده‏ها ، و دستى در دست حاكميت ، مى‏خواسته خطالرّأس حقوق هردو جانب را به‏روشنى ترسيم نمايد و رفتار هردو طرف را دموكراتيك و قانون‏مند سازد. فعاليت بلخى در اين دوره در قالب نوعى جنبش نرم مدنى ادامه پيدا كرد. در اين موقع يك تفاوت عمده‏ى ديگر در سطح ملى پديدآمده كه همانا تدوين و تنفيذ قانون اساسى (جديد) تشكيل مجلس شوراى ملى و اعطاى آزادى‏هاى محدود است  (دهه‏ى  1340( كه بعداً موسوم به‏دهه‏ى دموكراسى شد و تا حدى  قدرت  سلطنت مطلقه‏ى خاندان نادرى را محدود كرد.

 البته ، به‏رغم  خصلت‏هاى  «پوپوليستى»  بلخى ، تعريف  «اصلاحات از بالا»  وجه  مشترك هردو مرحله است.»  به‏ويژه كه در  دوره‏ى اول (مرحله‏ى اقدام به‏كودتا)  نيز اصحاب بلخى تماماً از ميان خوانين و متنفذين محلى ، فرماندهان اردو ، و كارگزاران سطوح بالاى ادارى برگزيده  شده بودند.  صرفاً بدان  دليل كه در آن دوره  نوعى  سيستم  قبيله‏اى  و  ملوك‏الطّوايفى بركشور  حكم‏فرما بود ، هنوز  جامعه‏ى  شهرى مبتنى بر روابط و مناسبات بورژوايى تشكيل نشده بود. دانشگاها و مراكز آموزش عالى توسعه نيافته بود  ؛  بنابراين  قشرى مركب از جوانان تحصيل‏كرده  و دانشجو در مملكت  پا نگرفته بود ، تا از چندان كميت و كيفتى برخوردار باشد كه بلخى  بتواند جنبش خود را به‏آنان  متكى نمايد.  چنان‏كه  خود مى‏گويد :

 دركشور ماهم سخن از نسل جوان است

 علم و هنر و عزم جوان جاى توخالى

 بيداد مستبد دل آزادگان  فسرد

 روح جوان ز فتنه و تزوير شيخ مرد

 ريش زاهد قلم منشى و فرم افسر

 حلقه‏ى حزب جوان‏ها همه دام است اين‏جا 

برچسب‌ها: سید اسماعیل بلخی منادی وطن دوستی و ناسیونالیس

جوان را نزیبد خمودی و خواری

 بلخى و جوانان

 گويا در كشور ما تمام بافت‏ها و سازوكار مديريت  جامعه دست به‏دست هم داده و تعمداً نمى‏گذارند نسل  جوان  اين  مملكت  رشد كند  و به‏علم و آگاهى رسد.  بلخى  من حيث پيشواى عشق و آزادى ، پرده از اين  راز عقب مى‏زند و  به‏جوانان وطن  چنين  هشدار  مى‏دهد :

 اى جوان هشدار ! كه اين‏جا رشد فكر آزاد نيست

 تيغ جوهردار ما خوابيده در زنگ است و بس

 سخت ، خصم عشق و آزادى است  شيخ  و  مستبد

 زين سبب  ما را بديشان دائماً  جنگ است  و بس

                اى جوان ! مركز شياد بود كوچه‏ى عمر

                بر سر راه تو صدها گذر صياد است

 بلخى  اصلاً  تعريف  ديگر براى  مقوله‏ى «جوان» قايل  است و آن را ملازم  و مساوى با رشد علم و هنر ، دانش ، روحيه‏ى آزادگى و آزادانديشى مى‏داند :

 گفتم كه بيا تا ره چاره بسنجيم

 گفتا كه در اين راه دسپلين و پلان كو؟

 گفتم كه دسپلين و پلان نزد جوانان

 گفتا كه جوان هست ولى فكر جوان كو؟

 آن جمع كه امروز جوان جلوه نمايند

 درفكرتشان جز هوس گودى پران كو؟

 اطلاق جوان بهر چنين قوم نشايد

 برگو چو زنان ، پودر و سرخاب زنان كو؟

                   از منظر بلخى تا هنوز نسل  «جوان»  مطابق باتعريف دقيق كلمه در كشور شكل نگرفته است : «اطلاق  جوان  بهر چنين قوم نشايد»

  چرا كه :  «آن جمع كه امروز  جوان جلوه نمايند»  داراى صفات و  ويژه‏گى‏هاى  جوانى نيستند :  «فكر جوان كو ؟»    از ديد  بلخى «جوانى» صرفاً يك برهه‏ى خاص از عمر آدميان نيست ، بلكه «جوانى» همان مرحله‏ى ظهور و پرورش فضايل و كمالات  و صفات پسنديده ، سازنده  و سازندگى  است كه بايد در آن مقطع از بهار عمر افراد آدمى محقق شود ؛ در غير  اين صورت نمى‏توان عنوان «جوان» برآنان اطلاق كرد. بايد نام ديگرى براى آن جستجو نمود :

 آن‏كس كه از خود نگذرد نام جوان بر وى منه

 شرم است هر بى‏درد را برخود نهد نام جوان

  در مكتب بلخى جوان اين‏گونه است      :

 الف     -         جوان  و  آزادگى  :   

           آرى جوان كسى است كه وقت صلاة عشق

                 جز پير مى‏فروش به‏كس اقتدا نكرد

 چو خوش آن‏كه باشد دل مهربانش

 مخالف نباشد دلش با زبانش

 فريبنده ، مكار و خودخواه نباشد

 تملق نيايد ز طرز بيانش

 جز آزادگى راه ديگر نپويد

 مصفا بود  آشكار و نهانش

 چو خاشاك از باد تندى نجنبد

 نگيرد هوا و هوس‏ها عنانش

 نزيبد جز اين شيوه از راد مردان

 وگرنه به‏اوصاف مردى نخوانش

 به‏لاف و گزاف كسان دل نبندد

 به‏معيار سختى نما امتحانش

 مگو يار ، آن زشت پيرايه گر را

 ز خون كسان سرخ باشد لبانش

 كسى كو به‏هر سفله تعظيم آرد

 نخانيم مردش ، ندانيم جوانش

 جوان جز خيانت ز چيزى نترسد

 اگر خرد گردد همه استخوانش

 به‏موى نيرزد نويسندگانى

 كه سير بنان است برنقش نانش

                بلخى جوانى پاك و پيراسته ، آزاده و سرمست مى‏خواهد ؛ از ديد او ضعف و سستى ، چاپلوسى ، ريا و تظاهر دون شأن و كرامت هرانسان ، خاصه جوانان است :

                   برنسل جوان حيف است چون شيخ تظاهرها

                   اصلاح وطن خواهى اصلاح بطون بايد

 بلخى به‏حيث يك آموزگار بزرگ ، به‏جوانان وطن درس كَر شو ، كور شو نمى‏دهد ، به‏آنان نمى‏گويد :  «بچه‏ها آرام و موأدب بنشينيد و فضولى نكنيد» ! برعكس : به‏آنان  درس مستى و سرمستى مى‏دهد و مى‏گويد: اگر به‏راستى جوان  هستى ؛  خطر بپذير و سرت را با فولاد بجنگان!

 اگر از غمزه‏ى جانان نترسى

 در اول بايدت كز جان نترسى

 خراباتى شدن خواهى؟ ببايد

 ز طعن شيخ و از بهتان نترسى

 به كوى مى‏فروشان گر زنى گام

 ز اتلاف سر و سامان نترسى

 رفاقت گر كنى با باده خوران

 ز غرش  غرش مستان نترسى

 نمى‏گويم مده دل را به‏خوبان

 به شرطى كز غم هجران نترسى

 به دريا غوص كن اى بحر پيما

 ز شور و فتنه‏ى طوفان نترسى

 ز چشمت پرده‏ى موهوم بردار

 زجن و ديو ، اى انسان! نترسى

 به خود گر مى‏نهى فخر سخاوت

 زآمد آمد مهمان نترسى

 مده خوف و خلل در استقامت

 ز هر تاريكى دالان نترسى

 ثبات از كف مده در هرطريقى

 شب مهتاب در پغمان نترسى

 جوانا باد آزادى حلالت

 ولى از دار و از زندان نترسى

 تورا هم ديدم اى‏شيخ رياكار

 جَوى از دين و از ايمان نترسى

 چراغت بركف اى دزد دلاور

 ز دشمن دارى‏ء قرآن نترسى

  ب    -     جوان  و  انضباط  شخصى   :

 مى‏دانيم  كه  جوانان داراى احساسات سرشاراند ، قدرت خيال در آن‏ها قوى‏تر از واقع‏نگرى است ، اصولاً مقطع جوانى دوره‏ى پرورش ايده‏آل‏ها و آرزوهاى بزرگ عملى و غير عملى است. بلخى تلاش دارد جوانان را به‏واقع‏نگرى و درست ديدن و درست فهميدن واقعيت‏ها دعوت كند. به‏آن‏ها مى‏گويد همواره سعى كنند واقعيت‏ها را آن‏چنان‏كه هست ، ببينند. پيوسته دريافت‏هاى خود را محك زنند تا از صحت ادراك خود مطمئن شوند ، مسؤليت‏پذير باشند  و بدانند  تنها از رهگذر  ادراك  و  عمل واقع‏بينانه و انضباط  شخصى به‏هدف‏هاى  خود مى‏رسند. نفس داشتن آرزوهاى طلايى نمى‏تواند آنان را به‏منزلت رفيع رساند. جوانى كه بلخى مى‏خواهد  خردمند ، منظم ، دقيق ، با انضباط  و پرتلاش است :

 اى‏جوان راست برو راست بنه طرفه كلاه

 راست شو دلبر آزادى و جمهورى خواه

 گر رهى راست روى عمر درازت بادا

 ورنه فرقى نكند عمر دراز و كوتاه

 راست بين شو تو رخ يار به‏پاكى بنگر

 همچو احول منما هرزه به‏سو نگاه

 تو كج و چرخ كج و زلف كج و ابرو كج

 زين همه كج كجكى كار جهان گشت تباه

 ج    -     جوان  و  انضباط اخلاقى   :

 بلخى به‏حيث يك  رهبر  جامع‏نگر ،  هرگز منادى  پوچى ، لودگى ، بى‏مسئوليتى ، بيعارى و فروپاشى ارزش‏هاى  اخلاقى در بين  جوانان  نيست. برعكس : سخت جانب‏دار نظم و انضباط اخلاقى جوانان است. آن‏ها را از هرنوع لغزش اخلاقى شديداً برحذر مى‏دارد و نهيب مى‏زند:

                اى پسر امروز از بند هوس آزاد باش

                تا به‏روز واپسين كم‏تر كشى جنجال مرگ

 در مكتب بلخى  برقرارى  موازنه‏ى  مثبت  بين ارزش‏هاى مادى  و معنوى ، يك ركن اساسى است. او نمى‏پسندد تا جوان  از يك سو فرار كند و به‏يك جهت روى آورد. آخرت‏گراى مطلق ، يا دنياطلب  صرف باشد. مكتب بلخى دنيا و آخرت را به‏نحو يكسان به‏جوان پيش‏كش مى‏كند :

                   نه جوان مدعى شو ، نه جناب شيخ باش

                   كين قد و بالا فروشد ، آن ديگر مولا فروش

  د    -     جوان  و  مسؤليت‏پذيرى  : 

 علامه  بلخى  در عين  كه  از وضعيت  اسف‏بار جوانان وطن ، و دام‏ها و دانه‏هاى موجود بر سر راه آنان به‏روشنى آگاه است و پيوسته  به‏جوانان بيدارباش مى‏دهد  ؛  در همان‏حال از همت فاخر و استعداد ذاتى جوانان وطن مأيوس نيست.  و معتقد است  هرگاه نسل جوان  وطن به‏خود آيد ، مسؤليت‏پذير باشد  و متكى برهمت  خويش  قدم بردارد ،  مى‏تواند  برعقب  ماندگى‏هاى موجوده فايق آمده ،  هم خود به‏شكوفايى رسد ،  هم سرزمين  اجدادى  و مخروبه  را آباد سازد و آن را به‏كاروان  تمدن جهانى  ملحق نمايد.  لذا با آگاهى  و اطمينان اذعان مى‏كند  كه  هرچند به‏دليل عقب ماندگى‏هاى  مفرط و همه جانبه ،  راه پيش‏رفت و توسعه‏ى  وطن بسيار طولانى  و ناهموار است   ؛ امّا ، اين مسافت دور  باهمت عالى جوانان وطن ، طى شدنى است :

 از دورى منزل مرا واعظ مترسان آن‏قدر

 صدساله ره طى مى‏كند باعزم ، يك كام جوان

 اى نى نواز از حال من ، برگو به‏ابناى وطن

 دارد نواى بوالعجب گفتار سرسام جوان

 بلخى ز زندان هر نفس تلقين همت مى‏دهد

 هان اى  جوانان ! همتى ، اين است پيغام جوان

 بلخى در اظهار اميد از جوانان  وطن  تا آن‏حد جلو  مى‏رود كه رهبرى  آنان  را  هم  باور مى‏كند  و مى‏گويد اگر  جوانان درست گام  بردارند ، مى‏توانند  به‏پيران هم حركت و اميد دهند:

                بنيان وحدتى بنه ، اى جوان قدم

                تا شيخ هم ببندد به‏خود خضاب نو

  ه   -        جوان  ،   هدفمندى   و  خطرپذيرى  :

                اى كمال زندگانى ، اى خطر !

                اى حيات جاودانى ، اى خطر !

 نكته‏ى حكمت‏آميزى وجود دارد مبنى براين‏كه : «جوانى فرصتى است براى درس خواندن و چيزى شدن»  به‏همين روال ، بلخى نيز جوانى فرهيخته ، با تحصيلات ، همت عالى و هدفمند مى‏خواهد. به‏جوانان توصيه مى‏كند رنج و حرمان كسب فضايل و كمالات  را به‏جان بخرند و راه دشوار موفقيت را برخود هموار كنند. بدانند كه هيچ چيز با تن‏آسايى و تنبلى به‏دست نمى‏آيد ، انسان  هركارى خواهد در زندگى انجام دهد ، بايد اسباب و مقدمات آن را در جوانى فراهم آورد

 بى‏رنج و محنت نگذرد يك‏دم ز ايام جوان

 زهر جفاى زندگى شهد است در كام جوان

 در تنگ‏ناى امتحان مغلوب ظلمت كى شود؟

 انوار صبح معرفت صبح است از شام جوان

 چون بوالهوس كى مى‏رود در بند زلف هر صنم

 آزادى مشرب بود سرو گل اندام جوان

 جز گم‏رهى حاصل نشد از درس ما اين شيخ را

 از قصر وحدت مى‏رسد هرلحظه الهام جوان

  و     -     جوان  و  برخورد عالمانه با مدرنيته  :  

 از  ديگر ويژه‏گى‏هاى برجسته‏ى بلخى آگاهى عميق از شرايط جهانى در عصر خود است. او تمدن  جديد و پيش‏رفت‏هاى دنياى  غرب  را  خوب مى‏شناسد و دست‏آوردهاى آن را آلات و ابزار شيطانى نمى‏شمارد ؛ در عين حال ، تقليد كورانه از مظاهر غربى را نمى‏پسندد و افغانستان  را به‏گورستانى تشبيه مى‏كند  كه در آن هر نوع حركت  و نوآورى  مرده است  ؛ توصيه‏ى  او به جوانان وطن در برخورد با مدرنيسم  چنين است :

 شرقى‏جوان كه‏وضع‏اروپايت آرزوست

 سرخوش از آن‏شدى كه سراپايت آرزوست

 سوداى بس عجيب به‏سر پروريده‏اى

 درزير قبر رونق دنيايت آرزوست

 بيرون نجسته‏اى تو زدام هوس هنوز

 اى‏مرغ پر شكسته! ثريايت آرزوست

 با مُد خشك خويش شبيهى به‏زاهدى

 طاعت ريا نموده و عقبايت آرزوست

 بى‏عشق به‏از آن‏كه زنى لاف عشق خام

 مجنون نگشته طره‏ى ليلايت آرزوست

 صيد خدنگ فتنه‏ى نفسى و بازهم

 موهوم آشيانه‏ى عنقايت آرزوست

 در حوض و جوى غوطه زدن را نديده‏اى

 نا آشنا شنا ته دريايت آرزوست

 مقصودت از يروپ اگر وضع ظاهر است

 از جام زهر شهد مصفايت آرزوست

 گرنيستى ز اهل تظاهر به‏راستى

 بگذر ز شرح لفظ چو معنايت آرزوست

 دلداده گر به‏نقطه‏ى فرهنگ و دانشى

 بادت نصيب نيك معمايت آرزوست

 لكن بدون سعى و عمل كى رسى به‏وصل

 بيدار شو چو خلوت شبهايت آرزوست

 نابرده رنج گنج ميسر نمى‏شود

 نشنيده‏اى كه مفت تمنايت آرزوست

 شرطه نخست دادن جان در طريق عشق

 بسپار جان كه شاهد زيبايت آرزوست  

برچسب‌ها: جوان را نزیبد خمودی و خواری

کانون مهاجر و کارنامه ی سه ساله

   كارنامه  «كانون مهاجر» 

 در آغاز سال تحصيلى  59  -  1358  مجدداً به‏قم برگشتم. در آن موقع گروه فرهنگى ادبى «كانون مهاجر»  دفترى در قم داير  كرده بود كه نشريه‏ى «پيام مهاجر»  را از آن‏جا  منتشر مى‏نمود.  در آن هنگام يك  چند گروه‏بندى ديگر نيز در آن  شهر اعلام  موجوديت  كرده  و دفاترى  به‏نام  خود گشوده بودند  ؛  امّا ، فرق همه‏ى آن‏ها با «كانون مهاجر» مانند «زين حسن تا آن حسن صد گز رسن» بود. تعجبى ندارد اگر همواره تأكيد نمايم كه نمى‏شد وجه مشتركى ميان دفتر «كانون مهاجر» و بسيارى دفاتر گروه‏بندى‏هاى افغانى مستقر در شهر قم قايل شد  ؛  دفتر كانون سراسر مشغول كار ، تلاش ، آموزش و انتشارات بود ، حال آن‏كه دفاتر ديگر تنظيم‏ها فقط بنگاهى جهت پول‏سازى و باشگاهى براى استراحت و تفريح رهبران و اشخاص پيرامون بودند .

 به‏راستى اگر قرار بود  روزى آن‏ها  به‏مردم خود  گزارش  دهند  ؛   چه مى‏گفتند ؟!

 نشريه‏ى  «پيام مهاجر»  با زيباترين  قطع و ديزاين و حاوى  تازه‏ترين و مهيج‏ترين اخبار و مطالب  به‏طور  منظم  سر هرماه  منتشر مى‏گرديد. مانند آن بود گاهنامه‏ى  فرهنگى تحت عنوان «جيحون»  و نشريه‏ى  كارگرى «جُوالى» ؛ در شماره دوم  «جوالى»  «دكلمه‏ى» طولانى  بر وزن شعر سپيد چاپ شده كه چند  صفحه‏ى آن  را در بر مى‏گيرد.  فرازهاى  نخستين آن  چنين است :

 من يك جُوالى هستم ،

 خانه‏ام در انبار منزل يك امير است ،

 من ، هم خودم كار مى‏كنم ،

 و هم زنم.

 زنم از آغاز زندگى ،

 هنوز نوعروسى بود كه ، به‏نوكريى خانه‏ها رفت .

 «لباس شست» ، «بچه‏هاى ديگران را نگهدارى كرد»

 و «مزدورى» نيز...

 اولين فرزند ما ،

  در يك «گاراژ» تولد يافت .

 او را ، بالقمه‏هاى مزدورى بزرگ كرديم .

 هنوز صاحب كمايى نشده بود ،

 كه از افغانستان فرار كرد .

 - شنيديم كه به ايران رفته است.

   - شنيديم كه «كارگرى» مى‏كند.

 و باز شنيديم ، كه «چريك» شده است .

 ×××

 من يك جوالى هستم ،

 من ، از تمامى زندگى ،

 يك «ريسمان» دارم .

 بايك «پالان» شبيهه به‏كرتى

 حتى اسمم را نيز ، كه گذاشتند ،

                            - گفتند:

                            - "جُوالى "

 چون جُوال ، از " ارباب " و "ملك " بود

 و من نيز منسوب به‏جوال "ملك " و "ارباب ".

 اين اسم را ، سال‏هاى سال و نسل‏هاى نسل دارم .

 من ، اسمم و زندگى‏ام از همين جوال‏ها ،

 و صاحب جوال‏ها است .

 در زندگى هيچى ندارم

 خانه‏ام "گاراژ" "موتر" هاست ،

 اين نوع خانه‏ها ، زياد نيستند ،

 هر اربابى ، چندتا گاراژ ، دارد 

 هر گاراژى ، متعلق به‏يك "موتر" است .

 گاهى هم ، به‏جاى موتر ،

 امثال مرا ،

              - يعنى يك "جوالى" را

 در آن ، جا مى‏دهند.

 خب ، قيمت اين خانه‏ها هم معلوم است:

 نوكرى و مزدورى زن هر جوالى   ...

    جمع‏آورى ، چاپ و انتشار قسمت‏هاى مهمى از اشعار علامه بلخى ، برگردان ، چاپ و انتشار كتاب افغانستان نوشته‏ى محمود شاكر  -  نويسنده‏ى مشهور لبنانى  -   چاپ و انتشار كتاب «ديروز و امروز افغانستان ، نوشته‏ى طالب حسين قندهارى ، و از همه مهم‏تر : ويرايش و چاپ كتاب فوق‏العاده مهم «افغانستان در مسير تاريخ»  و انتشار چندين بولتن ، بيانيه و اعلاميه از جمله كنش‏هاى بود كه «كانون مهاجر» طى نخستين سال فعاليت خود به‏انجام رسانيد .

 برگزارى  مداوم  كلاس‏هاى  ادبى كمپلكس  شامل  مقاله‏نويسى ، اصلاحات  املايى  و انشايى مقالات  ، نقد و  بازبينى  مفاهيم ادبى ،  تدريس دستور  زبان  پارسى و  حتى  تصحيح و تدقيق واژگان آن  ، مانند اين‏كه  مثلاً «اسب»  درست است ،  يا «اسپ» ؟ «بزرگان»  يا «بزركان» ... آموزش شيوه‏هاى  تحليل  مسايل  سياسى از آن  جمله  بود .

  من  به‏عضويت  جلسه‏ى  ادبى  درآمدم ،  هرهفته  يك مقاله مى‏نوشتم ، آن‏را طبق نوبت در جمع اعضاء مى‏خواندم. رئيس جلسه همواره «سلمان رنجبر» بود. او درباره‏ى  مفاهيم و محتوى مقالات  نظر مى‏داد  و روى‏كردها را نقد مى‏زد. هم اغلاط املايى - انشايى را مى‏گرفت ، هم درباره‏ى مفاهيم ادبى بحث مى‏شد. جلسات  بسيار  پر بار بود. آخرين  مفاهيم و  دست‏آوردهاى ادبى  جهان مورد  بررسى  قرار  مى‏گرفت. از  مفاهيم  نوين ادبى  استفاده مى‏شد. در يك جلسه رنجبر از  يك  نويسنده‏ى  روسى  نقل  كرد كه  «برخلاف تعابير رايج «عقاب»  مظهر  قدرت و شجاعت  نيست  ، بلكه  سمبل  ستم‏گرى ،  زورگويى ،  خشونت و  حتى  هم‏نوع  خوارى  است ؛ هم چنان‏كه «جُغد»  نيز  بايد  جايگاه ادبى خود را از منفى به‏مثبت تغيير دهد ، چون در هنگامه‏هاى شب تار ، موقعى كه همه خوابند ، او بيدار است !...

 به‏ذهنم  رسيد كه  بگويم : محتملاً آن  نوسينده‏ى روسى بيش از حد  كمونيست بوده  و  از عُقاب بدان  دليل كه  آرم  پرچم  امپرياليسم آمريكا است ، خوشش نيامده است ؛

  امّا ، از ترس سخن كلفت و گزنده‏ى رنجبر زبان در دهان قفل كردم .

 به‏خاطر  دارم  كه در  نخستين  جلسه  دست  خالى  شركت  كرده  بودم ، هريك از اعضاء چيزى داشت  و خواند ،  نوبت كه  به‏من  رسيد  هيچ  چيز نداشتم .

  رنجبر به‏من  گفت : «برو در آن اتاق بغلى ، در فضاى خلوت و آرام يك چيزى بنويس ، براى ما بياور تاببينيم تو در چه حدى هستى.» سپس صرفاً براى راهنمايى گفت : «اصلاً جريان آمدن از اتاق خودت تا اين‏جا را براى ما بنويس ، آن‏چه در طول مسير برايت جالب بوده است ، تعريف كن.» من فوراً به‏اتاق مجاور رفتم ، شروع به‏نوشتن مشاهداتم از لحظه‏ى خروج از اتاق تا دم دفتر كانون نمودم ، آن را به‏نحوى گزارش‏گونه در يك صفحه نوشتم ، خيلى طول نكشيد كه درجلسه آورده و به‏دست رنجبر دادم. با صداى بلند خواند ، اعضاى جلسه گوش مى‏دادند ، در مورد برخى‏تعابير و تشبيهات مى‏خنديدند. احساس كردم كه رنجبر خوشش آمده است .

  در جلسه‏ى  بعد كه  موضوع  مقاله را  خودم  انتخاب  كرده  بودم ،  گويا  محتوى  آن براى رنجبر  گيج  كننده بود و  نمى‏توانست  تعريف  روشنى از مكنونات  درونى‏ام  ارايه دهد ، لذا از من پرسيد :  «اصلاً تو بگو مى‏خواهى چكاره بشوى  ؛  مثلاً مى‏خواهى  چه كسى  بشوى  تا ما هم بفهميم  چگونه  با تو  كار  كنيم ؟»

 هريك از اعضاى حاضر در جلسه در آن لحظه خود را به‏دليل داشتن سوابق شركت در اين جلسه ، يك سر و گردن بالاتر از من مى‏ديدند. در آن موقع هيچ‏يك از آنان نمى‏دانستند كه من به‏تازگى كتاب «افغانستان در سياه‏ترين دوران تاريخ» را در مشهد منتشر كرده‏ام. بعدها رنجبر اين كتاب را ديد  ؛  لكن درباره‏ى محتويات آن هيچ اظهار نظر نكرد. من هيچ وقت آن را زير بغلم نگرفته ، به‏دفتر كانون نبردم. گرچه سطح آن كتاب نسبت به‏كار كانون نازل‏تر بود  ؛  امّا ، آن‏ها يك جمع بودند و من يك فرد. در اين موقع  «كانون مهاجر» داراى 18  - 17 نفر عضو اصلى بود كه همه‏ى آنان از ميان طلبه‏هاى  جوان و  خوش  استعداد  «حوزه علميه»  گلچين  شده  بودند .

  همه‏ى  افراد  و  تنظيم‏ها  از  آنان  حساب  مى‏بردند  و  هراس  داشتند .

 فضاء  مسموم مى‏شود                                        ماشين دروغ‏پردازى به‏كار افتاد ، به‏موازات شدت يافتن  درگيرى‏هاى داخلى ، طبق معمول از جانب اشخاص و محافل منحط زمزمه‏هاى بلند شد كه  «گويا بچه‏هاى كانون به‏اندازه‏ى كافى متدين نيستند ! به‏نظر مى‏رسد همگى دچار انحرافات اخلاقى هستند ... !» بالمقابل ، كانونى‏ها در نشرات ، بيانيه‏ها و اعلاميه‏هاى خود برچهره‏هاى شاخص مذهبى تاختند. آن‏ها را وامانده ، واپسگرا ، رياكار  و آدم‏فروش  معرفى نمودند. از شماره سوم به‏بعد ، اين شعارهاى رِيتميك  با خط  جلى در زير صفحه‏هاى «پيام‏مهاجر»  ظاهر شد كه در هر شماره تكرار مى‏گرديد : «تقوى تنها سلاح مجاهد است.» «وتهمت تنها سلاح منافق است.» در  حاشيه‏ى تحتاتى شماره‏هاى مشترك چهارم  و پنجم خود اين شعار را نيز اضافه كرد : «آگاهى انقلابى تنها راهى رسيدن به‏هدف انقلابى است»

  در همين شماره ناگهان و بى‏بهانه  سر از لاك در آورده و به‏سيم آخر زد. با درج  مقاله‏ى تحت عنوان : «با مارهاى درون آستين چه بايد كرد؟»  كليه گروهاى گذشته‏گرا را به‏چالش فراخواند. در اين مقاله تعبير «انگيزيسيون روحانى»  =  (تفتيش عقاييد) را  به‏كار برده و ضمن اظهار ترس از آن ، رهبران گروهاى سنتى را به‏جهل سياسى ، حقه‏بازى و اخاذى  متهم كرد و گفت :

  «با دشمن تا دندان مسلح ، با فن و فوت ملاّيى مى‏جنگند ، نه با تز انقلابى و كارمايه‏ى روشن ايديولوژيكى ...»

 در ادامه افزود  :               «اگر به‏جزئيات مسئله ، به‏خاطر حفظ اسرار درون‏گروهى نپردازيم ، اين حقيقت را بايد بگوييم كه بيش از اين به‏مصلحت قشر و دسته‏ى خاص نبايد سكوت كرد ، بلكه به خاطر منافع 22 ميليون جمعيت مظلوم و تحت ستم ، به‏افشاگرى اين همه «اولوالعزمان معجزه‏گر» بپردازيم. و اين همه رهبران تا ديروز دعاگوى سر خان و خاقان و امروز ، خيلى انقلابى را رسوا كنيم ... برخيزيم و رسواگر اين همه آيه‏ها و سايه‏هاى خدايان زمينى شويم ، اين كاسبان دزد ، اين راهبان خايين و اين احبار حمار، همين‏ها كه تا ديروز سرى در آخور شاه و دولت داشتند و دستى در جيب جوالى‏ها. اين فراريان ترسو ، اين مدعيان راهبرى قوم ، همين‏ها كه جنگ ايديولوژيكى مردم مارا به سود شخصى شان به‏جنگ مرحله‏اى زودرس و آلتى تبديل كردند ، همين‏ها كه از آب گل آلود ماهى دل‏خواه مى‏گيرند ...»

 «آرى ، اين‏ها را و همين‏ها را مى‏گوييم ، كه يك عمر به‏نام دين چريدند و شكم‏ها انداختند ، و ترك‏تازى‏ها كردند ، كافر كردند ، مسلمان كردند ، بهشت و دوزخ را قباله دادند ، و در نتيجه هم مغز مردم را و هم جيب‏شان را خالى نمودند.»

 «...با مارهاى درون آستين چه بايد كرد ؟ اين شايد مهم‏ترين و حساس‏ترين سئوالى باشد كه بيش‏تر احزاب خيلى انقلابى افغانستان را دربر مى‏گيرد: با مارهاى درون آستين چه بايد كرد ؟ با ارتجاع سياه كه امروز در لباس چريك‏گير خيلى مسلمان و انقلابى در آمده است ، چه بايد كرد ؟»

 ما از موضعى كه داريم ، به‏طور افشاگرانه‏ى حاد ، در اين امر سهم‏مان را خواهيم پرداخت ، و معتقديم اين بار پيش از آن‏كه استعمارچى را از مرزها بيرون برانيم ، گور ارتجاع را بايد كنده باشيم. ارتجاع تنها موريانه‏ى است كه با رخنه كردن در درون كادرهاى انقلابى ، هستى آن‏را از هم مى‏پاشد و قدرت كوبنده‏ى آن‏را درهم مى‏كوبد. ارتجاع  هيچ‏گاهى به‏انقلاب و به‏قدرت لايزال مردم مؤمن نبوده و تجسم نهايى و عينى اپورتونيسم در جوامع بشرى است. از اين‏جا است كه ما فرياد مى‏كشيم: ارتجاع را ريشه‏كن كنيد ، استعمار نيز ريشه‏كن خواهد شد ...»

 در شماره  شش  به‏تحليل  بازتاب  مقاله‏ى  «مارهاى درون آستين»  پرداخته  و ضمن درج نظرات موافقان  و مخالفان  چنين برخوردها گفت :

  «ما از انتقادهاى خوب تجربه مى‏گيريم ، از فحش و تهديد و ارعاب درجه‏ى كار خود را مى‏سنجيم ، كه نيش قلم ما تا چه اندازه به‏بيخ ريش مكاره‏ها خورده است.»

  در پايان  گفت   :            «ارتجاع خطرى است كه خبر نمى‏كند ، هم پيش از استعمار وجود دارد ، هم بعد از آن.»

  شماره هفتم پيام مهاجر آرام است ، و در شماره هشت مقاله‏ى را مى‏آورد كه خبر از اتحاد با «جنبش اسلامى مستضعفين» به‏رهبرى عبدالحسين عاقلى مى‏دهد. در شماره 9  كه مصادف است با ماه جدى  1358  اين وصلت انجام يافته و از اين پس تا آخر ، عنوان : «كانون مهاجر» از بين رفت  و «پيام مهاجر»  با تعريف :  «ماهنامه‏ى جنبش مقاومت اسلامى»  منتشر شد. پس از آن اتحاد ، در تاريخ  1358  / 10 / 11  سفارت  افغانستان در تهران را به‏اشغال درآوردند كه مشروح  اخبار آن در شماره دهم آمده است . 

 در شماره‏ى مشترك  12  -  11  ضمن مطلبى تحت عنوان : «نگاهى به‏گذشته»  به‏ارايه‏ى بيلان كارى  يك ساله‏ى  خويش  پرداخته و تأكيد نمود : «كانون مهاجر ، همان  " كانون مهاجر" است ، به‏هيچ حزب و گروه  وابسته نشده است ...»  و به‏تكرار  شعارهاى  خود  پرداخت .

 «پيام مهاجر» به‏ويژه با آيةاللّه محسنى  قندهارى  از رهبران اهل تشيع ، و گلب‏الدّين حكمتيار از رهبران اهل سنت ، جدال‏هاى ممتد راه انداخت. اين دو نفر در آن زمان از موقعيت ممتاز مردمى و توان مالى‏ء بالا برخوردار بودند.  بچه‏هاى كانون  مخصوصاً  شيفته‏ى  اين عبارت بودند كه :  «نوك قلم ما ، بيخ ريش  فلانى اصابت كرد.»  اين گزاره را  به‏كرات در اعلاميه‏ها و مقالات مندرج  در «پيام مهاجر»  در مورد  هركسى كه او  را زير حمله گرفته بودند ،  به‏كار مى‏بردند.  و از اين  تعبير كيف  مى‏كردند.  شايد نتوان  هيچ  شماره  از پيام  مهاجر را  سراغ  كرد كه عارى از حملات  تند عليه آيةاللّه  محسنى  باشد .

 در ادامه‏ى  مناقشات  «پيام مهاجر»  با حزب اسلامى  گُلبُ‏الدّين حكمتيار ، در تابستان سال 1359  يكى از اعضاى دون‏پايه‏ى  «كانون مهاجر» (محمد نبى صادقى دره‏صوفى كه از ناحيه‏ى گوش تكليف داشت) در يكى از خيابان‏هاى مشهد مشغول فروش پيام مهاجر بوده ، توسط افراد آن حزب ربوده شده و براى چند روزى در زير زمين دفتر حزب حبس و شكنجه شده بود ؛ افراد حزب از او اعترافات گرفته و صدايش را ضبط نموده بودند ، سپس با اخذ تعهدات سنگين كتبى و امضاء و انگشت متهم ، مبنى بر ترك فورى عضويت كانون مهاجر و عدم فروش ديگربار پيام مهاجر ، آزادش كرده بودند.  شبيهه اين عمل در اصفهان و جاهاى ديگر نيز اتفاق افتاده بود. پيام مهاجر در شماره  17  مطابق باماه اسد سال  1359  ضمن شرح واقعه‏ى فوق چنين نوشت :

 «چند بار ديگر نيز برادران مارا در اصفهان و تهران و جاهاى ديگر گرفته به‏دفتر حزب برده و در گوشه و كنار تهديد كرده است و به‏يكى از آنانى كه در اصفهان به‏دفتر حزب برده شده بود ، چنين گفته‏اند: " چرا بدون اجازه‏ى حزب نشرياتى را منتشر مى‏سازيد. در افغانستان تنها حزب ، حزب اسلامى است و بس ، و باز گفته بوده كه چرا به‏امير (حكمتيار) توهين مى‏كنيد...»

  شماره‏هاى  17  و  18  پيام مهاجر ،  متعلق  به‏ماه‏هاى  اسد و  سنبله‏ى  سال  1359 اوج تقابل با حزب اسلامى به‏رهبرى  گُلبُ‏الدّين  حكمتيار را به‏نمايش  مى‏گذارد.  به‏دنبال  وقوع جريان مشهد  «پيام مهاجر» بيش  از نيمى محتويات  آن دو شماره‏ى  خود را به شرح جزئيات اين ماجرا و چاپ مقالاتى  تحت عناوين :  «حزب اسلامى را بهتر بشناسيم» ،  «باز هم صداى فاشيسم» ، «واكنش طلاب»  اختصاص  داده  و ضمن  ترتيب  مصاحبه با آن شخص ربوده  شده ،  ماجرا را بيش  از حد آب  و تاب داد. آن  شخص ماجراى  ربوده شدن و  حبس و  شكنجه‏ى  چند  روزه و تهديد  شدن خود به‏مرگ  را به‏طور  مشروح  بيان  كرده  است .

 در شماره 17  متن تلگراف به‏گُلبُ‏الدّين  حكمتيار را به‏چاپ رسانيد كه گويا پس از واقعه‏ى مشهد خطاب به‏ايشان مخابره شده و بلاجواب مانده بود. در همين شماره نيم‏نگاهى هم به‏وضعيت رقت‏بار مهاجرين افغانى در «تايباد» دارد. مهم‏تر از آن اين‏كه «پيام مهاجر» در شماره‏هاى 17 و 18 گزارش مفصل و مستند چند صفحه‏اى ، به‏قلم  «دگرمن عبدالرئوف احمد صافى» قوماندان لواى كوهى  "اسمار" را چاپ نمود كه ضمن آن سراسر از خيانت‏هاى اعضاى حزب اسلامى گلب‏الدّين حكمتيار در جريان «تصرف آن لواى كوهى»  سخن رفته بود . (حادثه‏ى كه جنرال محمد نبى عظيمى در صفحه‏ى 211 از كتاب  «اردو و سياست»  آن  را مهم‏ترين روى‏داد نظامى در دوران حفيظاللّه امين مى‏شمارد.)  در شماره 18 با درج مقاله‏ى استراتژيك تحت عنوان  «ما و دشمنان ما»  و مقاله‏ى ديگر با عنوان «نقش ارتجاع در تاريخ وطن ما» تمامى نيروهاى سياسى موجود كشور را زير ضربات گرفت .

 پس از شماره  18  تا شماره‏هاى  مشترك  24  -  23  متعلق  به‏ماه‏هاى  دلو و حوت سال 1359  فضا آرام است ، و نوك تيز حملات پيام مهاجر بيش‏تر متوجه روس‏ها و دولت دست نشانده‏ى آن‏ها در كابل مى‏باشد  ؛  امّا ، در شماره‏هاى  24  -  23 ناگهان  پلنگى  مى‏شود و با درج سر مقاله‏ى با عنوان  «ارتجاع و استعمار» و شعرنو از موسوى {با عنوان «خواستگاه خورشيد» }كه در دهلى نو  عليه ارتجاع  سروده بود ، موج جديدى از حملات عليه جريان‏ها و تيپ‏هاى گذشته‏گرا و سنتى را سامان مى‏دهد .

  اين شماره  كه مصادف با  دومين  سالگشت آغاز به‏كار كانون مهاجر  مى‏باشد ، مقاله‏ى مفصلى درباره‏ى  علامه بلخى دارد.  افزون  برآن ، متن كامل يكى از  سخنرانى‏هاى  بلخى را چاپ  نمود كه  حدود 10  صفحه  را در بر مى‏گيرد.  بدين‏ترتيب ، حجم  نشريه تا 20   صفحه افزايش  يافت. در همين  شماره طى  مطلبى  با عنوان  «نگاهى به‏آن‏چه گذشت»  بيلان دوساله  از كار  خود عرضه نموده و پس  از حملات  تند  عليه  حزب حاكم  خلق ، ارتجاع سياه را به‏سنگ‏اندازى  عليه  خود متهم  مى‏كند  و  مى‏گويد :

 «... دسته‏ى ديگر آن كوربينان و كج انديشانى‏اند كه به‏فرموده‏ى امام على: ... (وراى نظريه و مذهب خود ، عقيده و نظريه‏ى را نمى‏بينند.) اين دگم‏انديشى و خودبينى وقتى با غرض‏ها و مرض‏ها و منافع ديگر يك‏جا مى‏شود ، جهنم‏وار زبانه مى‏كشد و به‏هرسو هجوم مى‏آورد. و اين است كه چون ، چو اينان نمى‏انديشيم و برضد منافع خودپرستانه شان قدم مى‏زنيم و قلم ، همواره مورد حمله‏ى اينان واقع مى‏شويم ، در محافل و منابر رياء و تزويرشان ، هَى بر ضد ما سخن پراكنى مى‏كنند و روضه‏خوانى مى‏فرمايند ، و از متن قرآن دليل كفريت مان را استخراج مى‏كنند و در اغوى نامه‏هاى شان مقاله‏ها مى‏نويسند و با چوب ناحق اتهام بر سر ما مى‏كوبند و «ضد روحانيت» ،  «منافق» ، «التقاطى» ، «مائوئيست» و «ماركسيست» مان مى‏خوانند . و در همين حال كه از سوى اين واپسگرايان و باند و اداره‏ى «اِخوان××× )1( منظور تنظيم‏هاى اهل سنت مستقر در پيشاور است . ×××» اين اتهامات به‏مازده مى‏شود ، چپ‏هاى ارتجاعى و مدعيان راست و دروغ جريان «دموكراتيك نوين××× )2( منظور جريانات موسوم به«شعله‏اى» است . ×××» ما را دگماتيست‏هاى مذهبى و قشون مذهبى و ... مى‏خوانند!!»

 در شماره  25  كه  براى  ماه  ثور  1360  تنظيم  شده بود ، مقاله‏ى طولانى و مفصل استراتژيك تحت عنوان  «بازهم تب ارتجاع بالا گرفته و دم از وحدت مى‏زند»  چاپ شد ، كه شش  صفحه از آن نشريه‏ى هشت  صفحه‏اى را دربر گرفت .

   جالب  اين‏كه :  اين  مقاله ، هرنوع مفسده‏جويى ،  ديگرستيزى  و تمايلات  سكتاريستى را خطرى  براى  وحدت ملى  و آرمان عدالت‏خواهى دانسته  و عواقب  فاجعه‏بار  شعارهاى تجزيه‏طلبانه  را عيناً  پيش‏بينى مى‏نمايد ، همان  عواقبى  كه در نتيجه‏ى  جهل  سياسى  و سوء مديرت  رهبران قبايلى  در جريان جنگ‏هاى گروهى  و قبايلى  ، در  دهه‏ى  1370  اتفاق  افتاد .

  من در اين‏جا  با تمام وجود  گواهى مى‏كنم  كه همه‏ى  عناصر و حلقات  جنبش  آزادانديشى و روشن‏فكرى  به‏درستى مى‏دانستند كه افغانستان كشورى  كثيرالملة است  و هركس به‏نام آن سرزمين  سخن گويد لاجرم تمام اقوام ساكن در آن را در نظر گيرد. نيز ناگزير است  حساسيت اوضاع  و روابط شكننده‏ى اقوام  در افغانستان  را به‏روشنى  درك كند.  شك ندارم  چنانچه حلقات وابسته به‏جنبش روشن‏فكرى مى‏توانستند اتوريته‏ى جنبش سراسرى  را به‏دست  گيرند ، قطعاً  از بروز منازعات  قومى جلوگيرى  كرده  و فرمول همكارى برادرانه  ميان  تمام  اقوام  ساكن در كشور را كشف و عملى مى‏نمودند. اين مطلب  از پيام مهاجر ،  سند زنده‏ى ما است :

 «... اين جريان كه با پيوند نا مقدس "مَلاء" و "مُترف" و اتحاد "مَلِك" و "ملاّ" در مناطق آزاد شده‏ى افغانستان به‏وجود آمده و اينك طرح جديدى براى چگونگى اتحاد ارايه نموده ، در حقيقت خود ماهيت نفاق افگنانه و ضد انقلابى دارد و نماينده‏ى ارتجاعى‏ترين جريان فكرى فيودالى در افغانستان است ... گرايش‏هاى بسيار عفن منطقوى و نژادى را دامن مى‏زنند ، و مبلغ تشيع نفاق‏انگيز صفوى شده و خود را مدافع حقوق مردم هزاره و پاسدار مذهب شيعه جار مى‏زنند ، تا اختلافات ريشه‏دار و قديمى را كه كم ، كم رو به‏فراموشى نهاده بود ، به‏ياد مردم آورند. اختلافاتى كه در طول تاريخ افغانستان دشمن از آن بهره‏بردارى كرده و با دامن زدن به‏آن ، پيكر وطن را پاره ، پاره ساخته و خلق ما را به‏سياه روزى نشانده است ، فاشيست‏هاى بى‏خرد پشتون كه سال‏هاى سال با ناديده گرفتن وجود و حقوق مليت‏هاى ديگر ، با سلاح زور و فريب بر مردم ما حكومت كرده و افغانستان را به‏مسند جهل و جايگاه فقر و كشتارگاه انديشه و علم تبديل كرده‏اند ، اينك بازهم به‏فكر همان خواب و خيال افتاده و از مليت پشتون و مذهب حنفى سخن مى‏گويند و در پى ايجاد نظام قبيلوى ديگر برآمده‏اند.  و اينان هم به‏عنوان عكس‏العمل در برابر آن‏ها ، هزاره پرستى و شيعه‏گرى را پيشه كرده‏اند (...) و مگر كوشش‏هاى عملى اين‏ها منجر به‏جدا سازى هزاره‏جات از پيكر مام وطن نيست ؟ و آيا اينان چنين نيت شومى ندارند كه با دامن زدن به‏مسايل فاشيستى و قومى و منطقه‏اى نظام قبايلى ديگرى در افغانستان به وجو بياورند ، تا سران پر نفوذ قبيله و فيودالان كله پوك و مقتدر قوم بتوانند به‏نام نمايندگى مردم در آن نظام به‏حكومت برسند ؟! اگر نه اين پندار احمقانه را كه «كشورهاى در دنيا هست كه كم‏تر از سه ميليون نفوس دارد ، پس هزاره‏جات و مردم شيعه كه جمعيت آن بيش‏تر از پنج ميليون است ، بايد كشورى مستقلى داشته باشند!» چه كسى در بين عوام تبليغ و ترويج مى‏كند ؟ و جز اينان (قوم پرستان كوربين هزاره و پشتون و تاجيك (...) چه كسى باندهاى مسلح قومى و قبيلوى تيار كرده و درحالى كه مردم ما در يك جنگ بزرگ ملى و اسلامى براى استرداد استقلال وطن ، با دشمنان خارج از مرز مى‏جنگند ، سنگرهاى جهاد را تقسيم بندى قومى و قبيلوى مى‏كنند و خود را مسئول تنها اطراف خانه و دره‏ى تنگ خود مى‏دانند و بس! و هرروز با رو در رو قراردادن داره‏هاى قومى و تحريك عصبيت‏هاى جاهلانه‏ى منطقوى ، جنگ‏هاى انحرافى و غايله‏هاى وحشت‏ناك درون خلقى ايجاد مى‏كنند و زمينه را براى رويا رويى اقوام بزرگ كشور و تكرار تراژدى غم‏انگيز دوران عبدالرّحمن خان خبيث آماده مى‏كنند ؟» ××× )1( جات بر مى‏گشتيم...» (اظهارات عبدالكريم خليلى ، پس از تحمل شكست در جنگ‏هاى گروهى غرب كابل ؛ " صفحه‏ى نو " / 5(

 «...به‏راستى ، تاريخ پر فراز و نشيب افغانستان سردمداران احمق‏تر ، نادان‏تر ، خودخواه‏تر و كودن‏تر از اين مدعيان رهبرى به‏خود نديده است! بدون تعارف اين‏ها چه دست‏آوردى در رابطه با مصالح ملى و آرمان‏هاى مكتبى داشته‏اند؟ ظاهرشاه فاسد و مفسد بود؛ امّا ، اين دست آورد را داشت كه در بين ملت‏هاى ساكن در كشور ، الفت و سازگارى ايجاد نمايد ، قسمى كه يك نفر هزاره مى‏توانست از شمال كشور حركت نموده ، تا جنوبى‏ترين نقطه‏ى كشور برود بدون اين‏كه جان خويش را از دست بدهد. و همين‏طور يك نفر پشتون مى‏توانست با كمال امنيت جانى و مالى در همه نقاط كشور سفر نمايد ، ولى اكنون ... پشتون تحمل حضور هزاره را در كابل ندارد و بعد ازبك و تاجيك ...»(ع - افسرده خاطر، نبرد هزاره‏ها در كابل صص: 36 35.( ×××

 1  -    الف  -  يازده  سال  بعد  از  آن  تاريخ   =   1371  :

 «... جنگ اخير در كابل ، ارچند عنوان نبرد در بين دو گروه حزب وحدت اسلامى و اتحاد اسلامى را داشت  ؛  امّا ، واقعيت امر غير از اين بود. حقيقت اين بود كه جنگ اخير يك جنگ تمام عيار در بين نيروهاى پشتون و نيروهاى هزاره بود ، همه‏ى نيروهاى پشتون در اين جنگ سهم گرفتند و حتى نيروهاى پشتون كه در جمعيت اسلامى عضويت داشتند ، بى‏طرف نمانده وارد معركه شدند... نيروهاى پشتون در زير ضربات خرد كننده‏ى هزاره قرار گرفته خانه‏ها ، كوچه‏ها ، خيابان‏ها... شهر كابل را با سر افكندگى و خفت تمام ، درحالى ترك مى‏كردند كه به‏شدت تمام تحت تعقيب نيروهاى تحقير شده‏ى هزاره بسوى كوها فرار مى‏كردند! آرى ، كينه‏ها ، نفرت‏ها ، توهين‏ها ، تحقيرها ، تكبر به‏خرج دادن‏ها و... چون آتش‏فشان بعد از قرن دهن گشوده بود!! زن‏ها با بچه‏هاى خرد سال و پيرمردان از خانه‏هاى شان فرار كرده بودند ، وقتى كه چشم شان به بچه‏هاى مجاهد مى‏افتاد مى‏گفتند اونَه هزاره‏ها آمد ، از ديدن ما وحشت مى‏كردند.»   (ع - افسرده خاطر = عليجان زاهدى ، نبرد هزاره‏ها در كابل صص: 26  25.(

 ب  -   سيزده  سال  بعد  =  1373    :

 «هيچ جريانى در افغانستان وجود نداشت كه با ما و شما جنگ نكرده باشد ، بعد سنگرهاى ما و شما هم در همين غرب كابل خانه به‏خانه بود ، ولى وقتى شما خواستيد ، خدا شما را يارى كرد و همه‏ى مناطق پاك شد و از قندهار ، از هرات ، از تخار ، از بدخشان ، از هلمند و از همه جا آمدند مرده بردند. اين تجربه شده است.» ××× )1( اسى در خلاء قابل تحليل نيستند  ؛  لذا من تاريخ افغانستان را برمبناى تفكرى كه شخصاً به‏آن مؤمن هستم ، نوشته‏ام. از آن‏جا كه ايمان از هرنوعى باشد ، داراى ريشه‏هاى مشترك است ، مؤمنين به‏هرمكتب نيز به‏راحتى مى‏توانند با هم افهام و تفهيم داشته باشند. بنابراين من هرمؤمن صادق را دوست دارم.» ××× سخنرانى‏هاى آقاى مزارى - ص: 1) ***.218( از سروده‏هاى سيد عسكر موسوى در سال 1352  مندرج در پيام مهاجر 22 / دلو 1359

  ××××ج  -  چهارده  سال  بعد  =   1375   :

 «... در قندهار و هرات جا نداشتيم ، در مشرقى نمى‏شد ، كابل از دست ما گرفته شده بود ، در مزار هم مناسب نبود و نمى توانستيم  ؛  اين بود كه آمديم اين پرچم را در " يكاولنگ " ، در اين محل پر افتخار بلند كرديم ، بايد در هزاره «... بنا براين دشمن درون خانه‏ى ما آن هزاره‏ها و آن‏هاى هستند كه اين حقايق را نمى‏دانند و يا نمى‏خواهند بدانند ، و شرانگيزانه مى‏نويسند:

  " تاريخشان (تاريخ شيعه‏ها ، هزاره‏ها) را رهبانيت تشكيل داده است ."

 و يا كج‏انديشانه و جاهلانه به‏نام طرف‏دارى از هزاره‏ها ، طرح جداسازى هزاره‏جات را از پيكر مام وطن در سردارند ...»

  در پانويس اين مقاله نكاتى را مى‏آورد كه گويا اشاره به‏طرز نگرش «كويته» دارد :

 »1  -  اين‏كه از اين داعيان وحدت به‏عنوان " يك جريان " ياد كرده‏ايم ، به‏خاطر اين است كه دست‏ها و دسته‏هاى گوناگونى در جهت تكوين و كارگردانى اين سناريو شركت دارند و " شوراى اتفاق " تنها علم بردار و بلندگوى دعوت است ، نه اين‏كه مثلاً از اظهار صريح مطلب كدام اباى داشته و حقايق را در لفافه بيان كنيم...»

 »2  -  منظور از جداسازى هزاره‏جات تشكيل كشور مستقلى به‏اين نام نيست ، يعنى از مقامات رسمى اين جريان چنين چيزى شنيده نشده است ، بلكه هدف جدا ساختن مردم هزاره‏جات است ، در برابر قبايل ديگر ، و اراجيفى كه به‏نام استقلال و... اين سو و آن سو در رابطه با اين جريان پخش مى‏شود ، تماماً در رابطه با هدف بالا و آماده‏سازى زمينه براى تشكيل يك حكومت قبايلى است...»

  اين  شماره نكته‏ى از سيّد  جمال‏الدّين افغان  و مطلبى  با عنوان «اقبال  نواى شاعر  فردا» در خود دارد  ؛  در شماره‏هاى پيشين مطالب و اشعار مفصل درباره‏ى انديشه‏هاى دكتر على شريعتى نيز به‏نشر  رسانيده و او را  «شمع شهيد»  لقب داده بود. بدين‏ترتيب ، توجه پيام مهاجر به‏اين سه امام «اسلام منهاى روحانيت»  پيوسته  برقرار  بود .

  مغز بچه‏هاى كانون  انباشته  از ايده‏هاى  ملى در سطوح كلان بود. به‏طور كلى مى‏توان گفت : پس از آن سه نفر ، پيشواى  فكرى  تمام حلقات «جنبش روشن‏فكرى ملى -  مستقل» ميرغلام محمد غبار بود.  اعضاى اين جنبش ، آثار فكرى و تحريرى  غبار ،  خاصه كتاب «افغانستان در مسير تاريخ»  را مانند  صُحُف  مقدس  گرامى مى‏داشتند.  همه به‏اين باور بودند كه آثار غبار ، بسا فراتر از  واقعه‏نگارى است ، آن يك مكتب است ، يك فلسفه است ، ايديولوژى است كه مى‏تواند در فرايند «گفتمان ملت‏سازى» و «پيدايش و شكوفايى وجدان مشترك ملى - افغانى» به‏مثابه يك «مانيفيست» مورد توجه و عمل قرار گيرد و هويت‏بخش باشد.»

 به‏خاطرم است كه در سال  1359  يك روز ، وقتى به‏دفتر «كانون مهاجر»  وارد شدم ، كتاب «افغانستان در مسير تاريخ»  تازه از چاپ خارج شده بود ، چند نسخه از آن روى ميز بود ، يكى از اعضاى كانون كه پشت ميز نشسته بود ، كتاب را روى ميز به‏گردش درآورده و با لحنى غرورآميز و كشيده صداى خود را كلفت كرد و گفت   :   «اينه كتاب» .

  متعاقباً  حزب اسلامى  به‏رهبرى  حكمتيار  هواداران  خود را  از خواندن  آن  كتاب  منع كرد. حتى گفته شد  نسخه‏هاى  زيادى  از آن كتاب  را سوزانيد.  يا حد اقل طى اقدام  سمبليك نسخه‏هاى  از آن  را  آتش  زدند. نشريه‏ى «راه حق»  كه از دفتر تهران نشر مى‏شد در يكى از شماره‏هاى خود مطلبى در رد اين كتاب نوشت. كتاب  هم در پيشاور  و هم در  كابل  قاچاق شد. با اين حال ،  هيچ  چيز  نمى‏توانست  مانع گسترش  انديشه‏هاى  ملى غبار  در ميان جوانان  گردد. در  حقيقت بخش  بزرگى  از انگيزه‏هاى جنگ  رهايى‏بخش  برضد  تجاوز  خارجى ، از انديشه‏هاى  ملى غبار  الهام مى‏گرفت. اين آثار غبار بود كه براى جوانان غرور ملى ، اميد و نيرو مى‏بخشيد. ××× )1( اردو و سياست در سه دهه‏ى اخير افغانستان» چاپ سوم / ص: 0583 ×××  

 - جناب «سيّد غلام حسين موسوى» طى مكتوبى به‏نويسنده ، خاطره‏ى ملاقات خود با «ميرغلام محمد غبار» را اين‏گونه تحرير نموده است:

 «در نخستين سفر به‏زادگاهم ، در كابل به‏اتفاق مرحوم مبلغ ، به‏ديدار دانشمند ، محقق و مورخ معروف افغانستان «مير غلام محمد غبار» رفتم ، كه دوران غربت ، مظلوميت و گوشه‏نشينى خود را مى‏گذرانيد. ايشان تا آن موقع بهترين و عالى‏ترين اثر خود را به‏تحقيق پيرامون تاريخ افغانستان اختصاص داده بود: «افغانستان در مسير تاريخ» كتاب او جالب ، تحقيقى و عميق است. من تا آن موقع نسخه‏هاى كپى شده‏ى آن را خوانده بودم.»

 «پس از سلام و عليك و احوال‏پرسى ، بسيار اظهار خوشحالى و هم اظهار تعجب نمود از اين‏كه: «يك روحانى به‏ديدار و ملاقات يك شخصى به‏ظاهر ملحد و محكوم به‏كفر و زندقه آمده است.» ضمن گفت و گو به‏ايشان گفتم: «كتاب‏تان بى‏نظير است. عالى و محققانه نوشته شده  ؛ امّا ، يك سويه رفته و برمبناى بينش و تفكر مادى تحرير شده  ؛  يعنى تاريخ افغانستان برمبناى تفكر ديالكتيكى تدوين شده است ، و اين حقيقتى غير قابل انكار است.»

 مرحوم غبار حقيقتاً يك پاسخ عالمانه داد  ؛  و گفت:

 «هيچ پديده‏ى تاريخى ، اجتماعى ، اقتصادى و سياسى را نمى توان بدون انديشه ، تفكر و ايمان و اعتقاد مكتبى تحليل و تفسيركرد  ؛  منتهى ممكن است آن مكتب ماركسيسم باشد ، يا اسلام ، يا هر مكتبى ديگر. انسان نمى‏تواند بدون انديشه و بدون اعتقاد به‏يك مكتب زندگى كند ، انسانى بدون مكتب در خلاء به‏سر مى‏برد و قادر به‏بيان تحليلى و تفسيرى پديده‏ها نخواهد بود ، زيرا پديده‏هاى تاريخى ، اجتماعى ، اقتصادى و سياسی در خلاء قابل تحلیل نیست>

اين‏كه آن جنبش  نتوانست  رهبرى  شايسته‏ى  خود را بپروراند و در قدم‏هاى بعدى  به‏ابتذال ، قهقرا ، لومپنيسم  و  گنگستريسم  گراييد ، تحليل  ديگرى  دارد  كه اساس آن از يكسو منوط به‏شرايط تاريخى جامعه‏ى افغانى است ،  و از ديگرسو در اثر شدت دخالت بى‏مهاباى  خارجى تا سرحد  هژمونى ارتجاع منطقه بر اركان  جنگ بود ،  چنان‏كه رهبران فاسد و بى‏كفايت گروهاى قومى تنها آلات بى‏اراده در دست  اين و آن  بودند .

برچسب‌ها: کانون مهاجر و کارنامه ی سه ساله

کانون مهاجر و خیالبافی های کودکانه

 " كانون مهاجر "  و  سانتيمانتاليسم

  امروزه  چقدر  مضحك  و مسخره  مى‏نمايد  اگر  كسى  بگويد :

 من نه ز كابل ،

                            نه ز تهرانم ؛

                                                   نه ز كشمير ،

                                                                           نه ز هندوستانم ؛

                                                                                                            بلكه انسانم ،

                                                           و مسلمانم !

××× )2( پيام مهاجر ، نخستين شماره ، حمل 1358 ، قم .  ×××

 كانون مهاجر  «جامعه‏ى جهانى " امت "»  مى‏خواست  ؛  در حالى كه شرايط عينى كه در آن به‏سر مى‏برد اين گونه بود :  پيام مهاجر ،  شماره سيزده :  «در حاشيه‏ى منع تظاهرات» :

 «در حديث است كه در زمان‏هاى نه چندان قديم كه مردم هزاره با امير كله منارساز عبدالرّحمن جنگ داشتند ، مردم يك منطقه كه از لشكر امير شكست خورده و به‏قلعه‏ى خود پناه برده بودند ، طى نامه‏ى به‏امير نوشتند كه توهم مردى و از خود ناموس دارى ، حالاً كه ما در جنگ شكست خورده‏ايم ، تسليم شما مى‏شويم و تمام زمين‏ها و املاك ما از شما ، به‏شرطى كه همين قلعه را از ما نگيرى تا بتوانيم زن و بچه‏هاى‏مان را در اين‏جا حفظ كنيم.»

 «بابا كله منازساز در جواب گفته بود كه عجب گپى! من مى‏خواهم نسل تان را نابود كنم ، شما هنوز به‏فكر زن و بچه‏ايد ...»

 «... چندى پيش از سوى جبهه‏ى آزادى‏بخش انقلاب اسلامى افغانستان - كه ساخت كارخانه‏ى صنعت مونتاژ همين منطقه هست - و بعضى ديگر از احزاب ، اعلام شد كه در سالگشت كودتاى هفتم ثور نوكران روسى در افغانستان ، به‏منظور اعتراض به‏تهاجم ارتش سرخ در افغانستان ، در تهران و نمى‏دانم كجاى ديگر ايران راهپيمايى برگزار مى‏شود و مهاجران افغانستانى بايد در اين مراسم شركت كنند ، روز موعود كه فرارسيد و مردم در محل جمع شدند ، مقامات ايران اعلام كردند كه چون امپرياليسم آمريكا در ايران مداخله‏ى نظامى نافرجام كرده‏اند ، لذا افغانستانى‏ها نبايد به خاطر محكوم نمودن تجاوز بد فرجام امپرياليسم روس ، در ايران تظاهرات كنند ، و آرامش خوب اطراف سفارت روسيه را به‏هم بزنند. ما هرچه كوشيديم تا كاشف به عمل آوريم كه تجاوز آمريكا به‏ايران چه ربطى به‏منع تظاهرات ضد روسى افغانستانى‏ها دارد ، چيزى گيرمان نيامد ، و فقط به‏ياد حرف مرحوم كله منارساز خود افتاديم كه گويا مقامات ايرانى هم همان را مى‏گويند كه: ما از وجودتان با اين همه حزب و مزب و دم و دستگاه‏تان بيزاريم ، شما به‏فكر ايجاد درد سر ديگر هم هستيد ، اگر فرصت باشد و شرم زمانه جلوگير ما نشود ، ايران اسلامى را از وجود شما مهمان‏هاى ناخوانده و پاچه ورماليده‏هاى زيردار گريخته پاك مى‏كنيم. برادر ، برادر گفتيم حالا شما هم ايران را وطن خودتان فرض كرده‏ايد ...»

 «به راستى كه حق مطلب هم همين است ، افغانستانى‏ها ايران را خانه‏ى خود خيال كرده و از حزب سازى و اين چيزها هم پارا فراتر گذاشته‏اند ، چنان‏كه در همان روز ديده شد كه چند رأس مولوى ريش دراز پفيوز مى‏خواستند از پخش اعلاميه‏ى ديگران جلوگيرى كنند ، چرا كه در آن به‏جناب كل پسر كور ظاهرشاه‏خان حمله شده است ، و نيش قلم نويسنده‏ى كج‏قلم آن اعلاميه به‏بيخ ريش مجددى‏ها رسيده است ... بدبخت‏ها خيال كرده بودند اين‏جا سرچوك كابل است و يا مسجد پل‏خشتى ، و جناب ظاهرخان هم بر سرير سلطنت پادشاهى...»

 «وطن‏داران مهاجر! به‏گفته‏ى يك آفريقايى ، وطن هركس ، هرچه باشد - گذشته از سخاوت و مهمان‏نوازى كه ممكن است در كشورهاى ديگر با آن رو به‏رو شود - خيلى بيش‏تر از يك تكه زمين ارزش دارد ، چه رسد اگر آدم با نارضايتى و سرزنش ديگران رو به‏رو گردد ، بهتر اين است كه از اين امنيت ، ذلت چشم بپوشيم و به‏وطن خويش باز گرديم و در كنار غازى برادران مان در سنگر باشيم ، يا شرافتمندانه بميريم ، يا اشغالگران را از وطن خود بيرون كرده و خود و ديگران را از اين همه بدبختى و گرفتارى برهانيم.»

  در همين شماره متن كامل آن اعلاميه را نيز درج نموده كه در مجموع از زهرمار هم تلخ‏تر است.  بى‏مهابا به‏هر طرف حمله مى‏برد و به‏هيچ‏كس امان نمى‏دهد. از  جمله ، نيش قلم‏شان اين‏گونه بيخ ريش مجددى‏ها اصابت كرده است :

 «... از سوى ديگر دشمنان ديرينه‏ى خلق ما كه امروز در لباس دوست ظاهر شده‏اند: دلالان تقاعدى (بازنشسته) سياسى ، مداحان در و دربار ظاهرخان خبيث، جاسوسان پليد   C . I . A در افغانستان ، مجددى‏ها و حضرت‏هاى مزدور خانان و اميران خيانت پيشه و حجةالمفلسين‏هاى فرارى از جبهه‏ى جهاد ، در هر گوشه‏ى كمين كرده و هريك نغمه‏هاى ناموزونى را ساز كرده و منتظر فرصت نشسته‏اند ، تا از خون خلق ما به‏نفع خود و اربابان خود بهره‏بردارى كنند.»

 چنان‏كه مى‏بينيم گروهى به‏نام «جبهه‏ى ملى نجات افغانستان» به‏سردمدارى مجددى‏ها ، با علم كردن آرم و نشان ظاهر شاهى كه سمبل جنايت و آدم‏كشى و بى‏ناموسى ، و مظهر استبداد نظام قبيلوى در افغانستان است ، داعيه‏ى رهبرى خلق ما را دارد و براى رسيدن به‏قدرت ، خود را به‏دامن آمريكا انداخته و امپرياليسم خونخوار غرب را چنين مى‏ستايد: ... و شرم آورتر اين‏كه مجددى‏خان خود را مسلمان جازده و نگهبانان لوله‏ى نفت عربستان سعودى را به‏عنوان رهبر عالم اسلام قلم‏داد كرده و خواهان اسلام‏يارى او گشته است ...»

  دو شماره‏ى متوالى 26  و 27  سرطان  و اسد  سال  1360  مطالب مفصل  باعناوين «آوارگان افغانى و  مشكل بى‏پناهى»  و  «آوارگان افغانستان و معماى  سياسى آن» به‏نشر رسانيد كه بخش اعظم از حجم نشريه را احتوى مى‏كند و نگاهى انتقادى نسبت به‏برخورد ميزبانان با مهاجران افغان دارد. اين‏جا ديگر نقطه‏ى پايان بر فعاليت  «پيام مهاجر»  نهاده مى‏شود ؛  تمام  و  «چُب»!

  يك سال بعد رنجبر از افغانستان آمد و در كويته بلوچستان مستقر شد ، سه شماره‏ى ديگر از «پيام مهاجر» را يكه و تنها با دست‏خط خود در همان قطع و اندازه‏ى سابق منتشر نمود ، در صفحه‏ى نخست ، اين شعر مثنوى معنوى مولوى ، و در صفحه‏ى آخر شعرى از سيّد اسماعيل بلخى را به‏اين ترتيب درج كرده بود :

 مدتى اين مثنوى  تأخير  شد

 مهلتى بايد كه تا خون شير شد

             شيخ را رهبر ملت مشماريد ، چرا ؟

             كه به‏هر در ، جهت لقمه‏ى نانى آيد

 در اواسط سال  1359  سيد عسكر موسوى عضو اوليه و بنيان‏گذار كانون از طريق زمين مرزهاى  دو كشور  «پاكستان»  و  «هند»  را در نورديد  و از شهر  مرزى  «پونا»  نامه‏ى براى اعضاء  كانون نوشت. ضمن  ارايه‏ى  يك چند  دستورالعمل  ،  مطالب  و  اشعارى  مفصل براى پيام مهاجر  فرستاد كه بخشى از آن در شماره  مشترك  21  -  20  و بخش‏هاى  ديگر در شماره‏هاى بعدى منتشر  گرديد. از جمله  ، بازهم  شعرى  با عنوان  «آتش به‏نام خدا» :

  سخن پذيره نخواهند شد

          - به‏عرش و فرش قسم

 كه ذات شان زِ دَدان است و دون و بد فطرت!

 هزار باره يزيدند و شمر ذى‏الجوشن .

 سخن پذيره نخواهند شد.

 نه وعظ و موعظه ،

 - ياهر نصيحتى ديگر

           اثر نخواهد كرد ،

 كه گوش خر نتواند شنيد "ياسين" را

 چه خوانى‏اش هزار و هزاران بار ،

           - باز گوش خر ، كر است و كر!

 سخن پذيره نخواهند شد

 بگير ماشه‏ام ، يك را ،

 بكش! به‏نام خدا

 آتش! به‏نام خدا

 كه اين! همين سخن انقلاب خلق خدا است

           - دونان و ددان را ،

                                                              ع  - كابلى ، پونا 1980 / 10 / 9

 موسوى  به‏دهلى‏نو رفت ، پس از مدتى  عازم  «لندن»  شد. در دانشگاه آكسفورت به‏تحصيل در رشته‏ى  انسان‏شناسى ! پرداخت  و انسان شناس شد! با  خروج  موسوى  از گردونه‏ى سياست‏گذارى كانون ، رهبرى آن  عملاً و تماماً  به‏دوش سلمان  رنجبر افتاد.  هيچ ترديد  ندارم كه رنجبر  نابغه بود. او داراى ادراك عالى  و قدرت  فكر و  وسعت خيال خارق‏العاده بود.  حقيقت موضوعات پيرامون  را آن‏چنان‏كه بود ، مى‏فهميد  ؛  او  يك پارچه  مغز بود ، اگر  كف پاى او  را تيغ مى‏زدى ، به‏جاى خون  " مغز " تراوش  مى‏كرد. شخص در نخستين برخورد متوجه مى‏شد كه با انسان متفكر و فرهيخته رو به‏رو است. ضمن  انديشيدن درباره‏ى شخصيت او ، همه‏گاه اين پرسش در ذهنم برجسته مى‏گرديد كه : «او اين  قدر دانش را در كجا و كى فراگرفته است ؟»

   رنجبر  در جلسات رسمى ، هنگامى كه در مقام اداره‏ى جلسه قرار داشت ، گاه كلماتى تند به‏زبان مى‏آورد ؛ امّا ، هرگاه كسى از روى شتاب‏زدگى و ضعف تجربه  سخنان او را قطع مى‏كرد، با حوصله گوش مى‏داد. گاهى هم مى‏گفت : «جناب وطى كلام مكن»  كمابيش خصلت درويشى داشت ، تمام دنيا و مافيها نزد او پشيزى ارزش نداشت. گو اين‏كه  شكم و شهوت نداشت !

  از كسانى كه دنبال مال دنيا بودند ، سخت متنفر بود. مانند غالب تيپ‏هاى روشن‏فكرى دنياپرستى و زراندوزى را براى مرد ، عيب مى‏دانست. فقط به‏راه و هدف خود باور داشت ، لاغير ؛  او جداً از فولادِ آبديده ساخته شده بود. خستگى ، ترس و نا اميدى در نهاد او  راه نداشت؛ او نمونه‏ى مثال زدنى از  «يك مبارز حرفه‏اى»  بود و  در بين قشر فوقانى «جنبش روشن‏فكرى»  داراى منزلت رفيع بود ، چنان‏كه آرام آرام مى‏رفت تا به «ارنستو چه‏گوارا» تشبيهه شود. من شخصاً  در چند مورد چنين تشبيهه را از زبان اشخاصى  شنيدم  ؛ امّا... افسوس كه او خود را ضايع كرد. بعدها حذف او از صحنه‏ى مبارزه موجب تأثر و تأسف عميق ديگرانديشان گرديد. او قلب كانون بود ، هرگاه كار مى‏كرد تمام بخش‏هاى كانون به‏طور منظم به‏وظايف خود ادامه مى‏داد. آن‏گاه كه او دست از كار كشيد ، همه چيز به‏يك‏باره خوابيد و تمام شد .

برچسب‌ها: کانون مهاجر و خیالبافی های کودکانه

کانون مهاجر و خواب های آشفته

 يك بستر  و  چند  رؤيا

 چه  مى‏خواستيم  و  چه شد ؟!

   اساساً مسير كار كانون پردازش به‏امور سياسى نبود ؛ ولى التهابات موجود در فضاى سياسى منطقه و داخل كشور ، به‏انضمام شور جوانى و فقدان تجربه ، جمعاً موجب شد تا كانون مهاجر يك‏باره خود را در وسط گلخن سياست بياندازد. طاهر مفيد از قول سيّد عسكر موسوى نقل كرد:

  «ما كانون مهاجر را براى اين درست نكرديم كه با دولت مركزى بجنگد ، بلكه قصد ما اين بود كه هزاره‏ها ابتداء يك هويت روشن سياسى پيدا كنند ، تا مبتنى برآن بتوانند با دولت مركزى گپ بزنند و به‏حقوق ملى خود دست يابند.»

   وادى  سياست  مانند  باتلاق  است ، تلاش‏ها در جهت  فايق آمدن  برآن ، به‏غرق شدن بيش‏تر منجر مى‏شود  «كانون مهاجر»  در مسير  خبطآميزى كه گرفتار آمده بود ، نتوانست خود را  از مرداب سياست  دور نگهدارد ، به‏شدت سياسى شد ، به‏دام  عبدالحسين  عاقلى افتاد ؛  با كشته شدن  عاقلى همه چيز از هم پاشيد.  نه از تاك نشان ماند و نه از تاك نشان .

 «تاوان اشتباه هميشه سنگين است.»                      

 كالبد شكافى جريان كلى روشن‏فكرى افغانستان در عصر مكاتب ، اين واقعيت را به‏دست مى‏دهد كه فاصله ميان  عموم روشن‏فكران با توده‏هاى مردم بسيار زياد بوده است. پس از قرنى ، هنوز مردم زبان روشن‏فكران را درك كرده نمى‏توانند ؛  روشن‏فكران نيازهاى حياتى مردم و منافع علياى ملى را نمى‏فهمند. به‏همين‏قرار، تقابل جريان‏هاى  روشن‏فكرى با حكومت متعلق به‏احزاب خلق و پرچم نيز از اساس اشتباه بوده است. هرچند كه آن حكومت ، در ماهيت خود كودتايى و غير دموكراتيك بود. به‏همين‏رو ، از ظرفيت‏هاى كلان نيز بى‏بهره بود  ؛  امّا ، با نظرداشت همه‏ى عيوب و نواقص ، در آن برهه از تاريخ كشور ، خيرالموجودين هم بود. امروزه بر اثر تحقيقات و مقايسه ثابت شده كه دولت‏هاى  خلقييان و پرچميان مدرن‏ترين سازه در تاريخ  كشور بوده و پاك‏ترين ادارات را داشته و فساد و رشوت كم‏تر به‏آن راه داشته است ، بقاى آن مى‏توانست براى كشور مفيد باشد :

  «اگر تمامى نيروهاى ملى و دموكراتيك ، از آغاز به‏قدرت رسيدن ح . د . خ . ا . يك‏ديگر را به‏درستى پيدا مى‏كردند ، قطعاً ضرورت ورود قواى اتحاد شوروى به‏افغانستان منتفى مى‏شد. قواى شوروى دقيقاً 20 ماه پس از به‏قدرت رسيدن حزب خلق ، به افغانستان وارد شدند ؛ زمانى كه آشوب‏هاى داخلى بنا به‏ابتكار «سيا» و «آى . اس . آى» به‏اوج رسيده و موجوديت دولت كابل را با مخاطرات مواجه ساخته بود.»

  اين نظر شمارى از اعضاى ارشد آن حزب در كابل بود  ؛  و اضافه نمودند :

 «از ابتدا در درون حزب و دولت مخالفت‏هاى پنهان و مقاومت منفى عليه ورود قواى اتحاد شوروى به‏كشور وجود داشت. با اين باور كه اگر اتحاد شوروى به كمك‏هاى موأثر تسليحاتى ، اقتصادى و فنى خود ادامه دهد ، نيازى به‏دخالت نظامى آن كشور نيست. دولت افغانستان مى‏تواند با اتكاء به‏قواى مسلح كشور ، از مرزهاى كشور و موجوديت خويش دفاع نمايد ، درحالى‏كه دخالت آشكار نظامى تعادل قوا را به‏نفع مخالفان برهم مى‏زند و موجبات تحريك بيش‏تر در سطح بين‏المللى و مشروعيت جنگ مى‏گردد. اگر قواى اتحاد شوروى وارد افغانستان نمى‏شدند ، مخالفان ما در سطح محدود براى مقابله با دولت افغانستان تسليح مى‏شدند ؛ امّا ، با ورود قواى شوروى به‏افغانستان ، قدرت‏هاى غربى مخالفان ما را در سطح جنگ با اتحاد شوروى مسلح كردند. اين امر در كابل پيش‏بينى شده بود؛ امّا ، در مسكو، خير.»

 جنرال محمد نبى عظيمى نيز به‏سهم خود در مورد خطاهاى حزب و دولت چنين مى‏نگارد:

  «اسباب و عوامل سقوط دولت بى‏شمارند ، كه به‏مشكل مى‏توان عناصر اصلى و فرعى آن را تشخيص داد يا تقدم و تأخر عوامل را در آن در نظر گرفت ، هر جزء اين زنجيره در جاى خود و به‏موقع خود اهميت داشته و اگر انسان نتواند آن را در نظر بگيرد ، در زنجيره‏ى مذكور حلقه‏هاى مفقوده‏ى زيادى پيدا خواهد شد ، كه ديگر نمى‏توان بدان زنجير گفت.»

 «پس اين قصه سر دراز دارد:»

 «حزب ما ، كه در مخالفت با كهنه و از بطن كهنه بنا برجبر زمان سر را بلند كرده بود و در جنگل سياه و تاريك جهالت و عقب‏مانى به‏مثابه شمع كوچك كم‏فروغى روشنى مى‏افگند ، از بدو زايش خود محكوم به‏فنا گرديده بود ، زيرا كه يكبار ديگر همان اشتباهات و خطاهاى را تكرار مى‏نمود كه سال‏هاى قبل تاريخ نهضت و ترقى كشور آن را تجربه كرده و به‏مثابه درس بزرگى به‏ارمغان گذاشته بود ، همان شتاب ، همان تعجيل ، همان اقدامات قبل از وقت و همان برخوردهاى ذهنى و سطحى با مذهب، عقايد و سنت‏ها، اين خطاى بزرگى بود. مريضى قدرت، كش‏مكش براى تصاحب قدرت بها ندادن به‏اراده و خواست مردم بعد از گرفتن قدرت، عوامل اين فنا و بربادى بود.»

 «پياده شدن قواى روسى و لشكر بيگانه در كشور ، ديگر اين شكست را حتمى ساخت ، مقاومت آغازين در برابر اصلاحات و ريفرم‏ها كه حقير و كوچك بودند ، به "جهاد " تبديل شد ، جهاد در عقول و قلوب مردم راه باز نمود و سرتاسرى گرديد. جهان از آن پشتيبانى كرده و پاكستان به‏مركز جهاد تبديل شد و ضياءالحق رهبرى جهاد را به‏عهده گرفت. جنگ‏هاى چريكى و محلى ، به‏جنگ‏هاى تنظيمى و تمام عيار تبديل گرديد و بيلانس قوا برهم خورد ...»××× )1( دكتر احمد رنجبر :    «خراسان بزرگ»    ص: 103 ×××  

  در سال‏هاى  ميانى  دهه‏ى  1360  اين  احساس در قشر  بالاى حزب  حاكم خلق  به‏وجود آمد كه  مصالحه و آشتى  ملى يگانه راه  برون‏رفت از غرقاب  جنگ برادركشى در  كشور است ؛ ولى بسيار  دير شده بود.  مسأله‏ى افغانستان  بين‏المللى  شده بود  و هريك  از  طرف‏ها طيفى  از عناصر مسلح  افغانى را  به‏استخدام  خود  درآورده  و بر بخش‏هاى  از خاك  كشور  مسلط ساخته بود.  درحالى‏كه  عناصر  ملى  -  مستقل در همه جا ايزوله شده بودند  و قدرت تعيين كننده به‏حساب نمى‏آمدند.  چنين بود كه  جريان‏هاى  موسوم به «جنبش ملى -  مستقل»  آن  فرصت طلايى  و نقد را از دست دادند و به‏اميد  نسيه‏ى  فردا ، خود  را تباه  ساختند .

  فرداى  كه تا هنوز بعد  از گذشت  سى سال  نيامده است !

 اكنون وقتى پشت  سر خود مى‏نگريم ، قبل از هرچيز با اين پرسش بزرگ مواجه مى‏شويم كه:

 -       «سى سال جنگ  براى  كشور و مردم  افغانستان  چه ارمغانى  داشت ؟»

 =       اين جنگ منحوس ، مردم افغانستان را پارچه پارچه ساخت ، براى اولين‏بار (يعنى بعد از هرگز) غيرت و غرور افغانى را شكست و افغان‏ها را نزد ملل همسايه تحقير ، تعجيز و محتاج نمود. ابهت شان  شكست و حرمت و شأن آن‏ها از بين رفت. امروزه پس از سى‏سال جنگ‏هاى دوره‏اى به‏روشنى مى‏بينيم كه افغان‏ها (به‏اثر پلشتى رهبران قومى و محلى خويش) از لحاظ فرهنگى و روانى ، مردمى بار آمده‏اند كه در مقابل يك‏ديگر ، پلنگ تيزدندان ؛ و در برابر بيگانگان ، موش هستند. چنان‏كه دريوزگى ، چاپلوسى ، گدايگرى ، كفش‏بردارى ، و چاكرى براى بيگانگان  را هنر و فضيلت  مى‏دانند ؛ از آن  شكوه و غيرت و غرور چيزى  باقى نمانده است ، بيم آن  مى‏رود كه اين وضعيت به‏عادت مبدل گردد. هرجامعه‏ى كه در آن روح آزادگى ، تعاون ، خيرانديشى ، نيكوكارى ، ايثار ، هميارى  و عزت نفس جاى خود را به‏تماميت‏خواهى و نفس‏پرستى بسپارد ، لامحاله  رو به‏زوال است. از قول «فرانتس فانون»  روايت است: «افتضاح به‏خودى خود خطرناك نيست  ؛  آن‏چه خطرناك است ، عادت گرفتن به‏افتضاح است.»

 به‏اين ترتيب ، مى‏توانيم خوب بفهميم كه شقاق در طيف گسترده‏ى جنبش روشن‏فكرى و نخبگان سياسى افغانستان ، يك خطاى بزرگ و استراتژيك بود. گروه كوچك و فرهنگى كانون مهاجر  {كه على‏الاصول  خواستار جامعه‏ى  جهانى «امت»  بود××× )1( جنرال محمد نبى عظيمى: «اردو و سياست در سه‏دهه‏ى اخير افغانستان»  ص:72 ××× {  نمى‏توانست  مبرى از آن خطاى  عمومى  حركت نمايد.  آن گروه در عين‏حال كه معتقد به‏مبارزه‏ى مسلحانه نبود ، از آشوب‏هاى  داخلى كه  در ماهيت حقيقى خود  چيزى بيش از «شورش كور عوام فريب خورده» نبود {كه طبق قواعد عقلى بايد نقد و محكوم مى‏شد} به‏طور سرسختانه حمايت نموده و در شعارها و تعابير خود ، آشوب‏گران را  " غازيان ميهن "  و  «مجاهدان خستگى‏نشناس كوهاى هندوكش و بابا» مى‏خواند ! و اشعار آتشين ، اندر توصيف و تشويق آنان مى‏سرود. سراسر نشريه‏ى پيام مهاجر آكنده از تشجيع و ستايش تفنگ به‏دوشان كورمغز و بى‏سواد است كه از فرط جهل مقهور احساسات شده و عزم تخريب خانه‏ى اجدادى نموده بودند. در شماره‏ى 13 پيام مهاجر شعر سپيد مقاومت تحت عنوان   «آتش به‏نام خدا»  چنين آمده است :

 برادر!

 سرت را بالا نگهدار

 و گردنى را كه هرگز خم نشده است ،

 كرنش مياموز .

 برادر!

 دندان‏هايت را به‏هم بفشر

  و جمجمه‏ات را به‏خدا بسپار

 پاهايت را محكم بر زمين بكوب

 همه‏ى كينه‏ات را در مردمك چشمانت گرد آور ،

 و چشم ، در چشم دشمن ، راست بايست ،

 و بى‏باك و بى‏امان ،

 خشم و ترس را ،

 بر درون جانش فرو بريز 

 اى فرزند رنج و كار!

 كينه‏ى مقدس تو

             خون توست!

 خون بناحق ريخته‏ى برادران برده‏ى توست

 اين خون سرخ و سيال را گرامى دار

 و كينه‏ات را

 و دشمنت را هرگز فراموش مكن

 كه زخم‏هاى كين را فراموشى نيست

 ×××

 برادر!

 تا ستم در دنيا هست

 دشمن توهم هست

 تا دشمن تو در دنيا هست

 تفنگ تو هم هست

 برخيز!

 و تفنگت را برگير

 و قلبت رابر سر نيزه‏ى آن بزن

 و به‏سوى دشمن آتش كن:

 بگير! اين قلب من است

 بگير! اين خشم و خون من است

 بگير! اين دين و كين من است

 و ، بى‏امان قلب سياه و كدرش را از هم بپاش:

 آتش! به‏نام خدا و مردم

 آتش! به‏نام خون و خشم و حماسه

 آتش! به‏نام دست انتقام همه‏ى مستضعفين

                آتش ...

 در همين  موقع  رهبران  آشوب‏گران  را از  دَم  تا دُم  مردود  مى‏داشتند.  بخش  شيعى آن را «حجةالمفلسين»  و بخش  اهل  سنت  را  «ثناگويان دربار ظاهرخان»  مى‏خواندند .

 در مفهوم انقلاب                 :                                  پس از «كانون مهاجر» تمام  حلقات متعلق به«جنبش برابرى طلب» همين‏طور  فكر مى‏كردند. آن‏ها به‏نحو مبهم و موهوم  چشم‏انتظار  اين معجزه‏ى حتمى‏الوقوع بودند كه هرچه سريع‏تر  رهبران نالايق  موجود  از صحنه‏ى  روزگار  محو مى‏شوند ، جاى خود را به‏رهبرى صالح مى‏سپارند. و اعتقاد داشتند :  «قيام خلق! به‏زودى رهبرى شايسته‏ى خود را از درون بروز خواهد داد.» آن‏ها از نظر فلسفى اعتقاد داشتند آن‏چه در افغانستان اتفاق افتاده ، يك انقلاب است ؛ از آن‏جا كه هر «انقلاب و جنبش لزوماً و به‏حكم "ديترمينيسم تاريخ "  حايز خصلت زايندگى است»  پس  «انقلاب افغانستان» نيز ناگزير رهبرى با كفايت خود را خواهد زاييد. انقلابات موفق دنيا مثال روشن شان بود. به‏خصوص ، شرايط افغانستان را با الجزاير {عهد انقلاب} مقايسه مى‏نمودند و يقين داشتند : هر آن‏چه در آن‏جا رخ داده ، در افغانستان نيز قابل وقوع است. و گمان مى‏كردند به‏زودى در افغانستان  «بن‏بلا»ها، «بومدين»ها و  «فرانتس فانون»هاى  نيرومند ظهور خواهند نمود و رهبرى  جنبش  را به‏دست خواهند گرفت ! در شماره 14  پيام مهاجر تحت  عنوان  «در نبرد مقاومت» چنين آمده است :

 «... وظيفه‏ى هرانقلابى پاك‏انديش و مؤمن به‏آرمان خلق و وفادار به‏پيمان خدايى خويش اين است كه در اين مرحله‏ى حساس تاريخ وطن ما با تمامى توان و امكان به‏يارى مردم شتافته و توده‏هاى خشمگين و به‏پا خواسته و عاشق جنگ و تشنه‏ى آزادى را كه سخت نيازمند نظم‏دهى و ايجاد تشكيلات مخفى و زيرزمينى‏اند ، يارى دهند. و در شهرها كه شاهرك حيات مزدوران و متجاوزان به‏حساب مى‏آيد ، هسته‏هاى مقاومت نيرومند و فعال به‏وجود بياورند. و چون اكثريت مطلق مردم كشور ما بى‏سواداند ... و در برابر نيرنگ‏ها و فريب‏هاى دشمن ضربه پذيرند ، و غير قابل اعتماد ، اين برعهده‏ى جوانان رشيد وطن و پيشاهنگان مسير انقلاب است كه با استفاده از تجارب انقلابى و اندوخته‏هاى علمى و فكرى خويش ، برنامه‏هاى وسيع و همه جانبه‏ى دراز مدت را به‏مرحله‏ى اجراء بگذارند و توده‏ها را براى يك نبرد دوام‏دار و پرمخاطره آماده سازند ...»

 «... بنابراين همگام با پيكار بى‏امان ضد روسى و گرم نگاهداشتن سنگرهاى نبرد ، بايد براى رشد بينش سياسى ، مذهبى مردم و زدودن خرافات و اوهامى كه به‏نام مذهب در جامعه حاكم است ، و نامذهبى‏هاى مردم فريب از آنان تغذيه مى‏كنند ، و نيز معرفى چهره‏هاى خايين به‏ظاهر انقلابى و طرف‏دار مردم ، مجدانه كوشش نماييم.»

  همين  ايده  را طى  مقاله‏ى  ديگرى  با عنوان :  «چرا چنين هستيم و چه بايد كرد ؟»   كه در همين  شماره  چاپ  شد ،  نيز دنبال كرد.  همچنين در شماره‏هاى  مشترك  24  -  23 ، متعلق به‏ماه‏هاى  دلو  و حوت سال  1359 اميدهاى  خود نسبت  به‏آينده‏ى  جنبش  را ضمن  درج مقاله‏ى  طولانى تحت  عنوان  «ارتجاع و استعمار»  اين‏گونه  بيان  داشت :

 «... ديگر ارتجاع و عمال اجانب ، آن باد و بروت دو سال پيش را ندارند و در تداوم جهاد خلق ، دل‏شكسته و مأيوس و نا اميد گشته و به‏فرار آبرومندانه! مى‏انديشند ، پس هيچ باك و پرواى نداريم از اين‏كه اين خيره‏سران در واپسين دم حيات به‏ننگ آلوده‏ى خويش ، هَى زهر بپاشند و نيش و دندان نشان دهند. كه ما در تداوم راه خويش ، استوار و تسليم نشناسيم...»

 امّا ، زمان گذشت ، هرچه انتظار كشيديم ، اين مادر بيمار و يائيسه چيزى نزاييد !

 افغانستان دراين‏جا نيز همان قبرغه‏ى كجى بود كه با هيچ فرمولى تطابق نكرد !

 انقلاب ، خون‏هاى مرده را از كالبد جامعه ازاله مى‏كند ، به‏جاى آن ، خون‏هاى تازه در عروق و شريان‏هاى جامعه جارى مى‏سازد و تجربيات جنبش‏هاى رهايى‏بخش جهان انتظارات «جنبش روشن‏فكرى ملى مستقل افغانستان»  را تأييد مى‏كرد. تحليل فلسفه‏ى تاريخ نيز به‏ما مى‏آموزد كه پديده‏ى  نو از دل كهنه بيرون  مى‏آيد. از همين رو پيش‏رفت جامعه قانونى است؛

 -            ولى  در افغانستان «انقلاب» نشده بود .

 =            كل  ماجرا اين بود  كه در يك طرف  رژيمى ناپخته  و خشن كودتايى  روى كار آمده بود ، در جانب  مقابل شورش  كور عوام روى داده  بود. هر دو مورد به‏تحريك  عوامل  خارجى !

 در سوى ديگر  روشن‏فكران  خرده‏پا بودند كه تازه  شروع  به‏تمرين  مشق  مى‏نمودند .

  اصلاً در افغانستان شرايط تاريخى و پتانسيل يك انقلاب به‏وجود نيامده بود  ؛  به‏همين دليل اين كشور نه توانمندى انقلاب كردن داشت و نه نيازى به‏انقلاب داشت. فقط يك رشته اصلاحات هدفمند ، فراگير و نفس‏دار {از نوع انقلاب سفيد شاه ايران}  مى‏توانست براى آن آب حيات باشد. ]هنوز هم راه‏حل معضلات كشور همين است.[  چيزى كه در مخيله‏ى هيچ‏كس نبوده و نيست.  بسيار مضحك است  كه همه‏ى  طرف‏ها ]هركدام  از ظن خود [هاى و هو مى‏كردند كه در كشور انقلاب  شده است !    همگان  فقط شيفته‏ى  لفظ  «انقلاب»  بودند !

    با اين وصف  كه  «جنبش روشن‏فكرى ملى  -  مستقل»  از ابتدا متوجه خلاء رهبرى بود؛ انتظار داشت رهبرى صالح در مدت زمان قابل تعريف از درون جنبش ظهور نمايد ؛ لكن به‏دليل وابستگى رهبران منحط و گذشته‏گرا به‏بيرون از مرزهاى كشور و هم‏چنين بى‏سوادى و عقب‏ماندگى مفرط جامعه‏ى افغانى ، تحقق آن وعده‏ى تاريخى تأخير افتاد و جنبش روشن‏فكرى نتوانست در مدت زمان قابل پيش‏بينى ، اتوريته‏ى جنبش سراسرى را به‏دست گيرد ؛ روشنفكران نتوانستند نقشه‏ى راه وحدت ملى را ترسيم نمايند. آن‏ها تا هنوز خم‏خمكى  و در سايه راه مى‏روند. همين امر باعث  شده كه امروزه روشنفكر واقعى با كلاه‏بردارانى كه گوساله‏پرستى پيشه كرده و به‏كفش‏بردارى و مدح و ستايش رهبران بى‏سواد و فاسد  قبايلى افتخار مى‏نمايند، مشتبه شود ؛ رهبرانى كه لاقلم جنايتكار و محكوم تاريخ‏اند ... شمارى روشنفكرنما هم براى سفارت‏خانه‏هاى غربى و قواى آيساف حمالى و دلالى مى‏كنند و جهت كسب تقدم نزد آن‏ها با يك‏ديگر كورس مى‏گذارند! حرف شان بهاى نان شان است و نان را هم به‏نرخ روز مى‏خورند . 

برچسب‌ها: کانون مهاجر و خواب های آشفته

بخش چهارم = تاریک خانه ی سیاست

    بخش  چهارم

================

  تاريك‏خانه   سياست

------------------------------ 

 -         بر سردرب  معبد نوبهار  " بلخ  "  اين جمله نوشته بود :

 «پادشاهان را سه صفت لازم است : عقل  و  صبر  و  مال»

(خراسان برزگ  =  رنجبر   ص  ۲۰۰   ×××

 )1( افغانستان در قرن بيستم/ ظاهر طنين.  ×××

 -        «هنگامى كه در جلسه‏ى سياسى ، يا كنفرانس خبرى شركت مى‏كنيد، حرفى تازه بزنيد. اگر مطلبى تازه نداريد ، سخنى گُنده بگوييد.»   "آيةاللّه محسنى قندهارى"

 -        «وقتى يك ديپلمات مى‏گويد «بله» ، يعنى «شايد»  ؛  وقتى مى‏گويد «شايد» ، يعنى «نه»  ؛  و زمانى كه مى‏گويد «نه» ، ديگر ديپلمات نيست.»    "ه. ل. منكن"

 سياست ، سكه‏ى  دو  رويه است  ؛  به‏تعبيرى  مانند پياز داراى لايه‏هاى پرشمار است. و به‏قول صاحب  سخن :  «صورتى در زير  دارد آن‏چه  در بالاستى !»   سياست  يك معماى مجهول چند معادله‏اى است  ؛  ظاهرى دارد و باطنى. پشت پرده  ؛  روى صحنه. يك بازى است ؛ جنگ است  ؛ هنر است  ؛  زندگى است  ؛  همه چيز است  ؛  در عين‏حال هيچ چيز نيست ! گفته شده كه سياست جنگى است با شيوه‏ها و ظواهر بازى  ؛  بازى است به‏جديت و بى‏رحمى جنگ. آن جنگى بدون خونريزى است ، همچنان‏كه جنگ سياستى توأم با خونريزى است. سياست علم عبور از روى كشتزارهاى مين ، گذشتن ، از روى سيم‏هاى خاردار و خندق‏هاى نامرئى است ...

  آن لبخندها و تهديدها همه‏اش دروغ است ، در عين كه همه‏اش راست هم  است !

 سياست  ؛  اصول ، اخلاق ، ارزش‏ها و باورهاى خاص خود را دارا است كه در عمل متغير و شناوراند. هرچند كتاب‏هاى زيادى در موضوع علم سياست تحرير شده است ، مع‏الوصف تكنيك اجرايى آن قابل ثبت و تقرير نيست. اصول و مبانى آن در خزانه‏ى مغز آدم‏ها تعبيه شده ، و ابزار اجرايى آن در وهله‏ى نخست ، همان قواى  پنجگانه ، به‏اضافه‏ى  حس  ششم  فوق‏العاده قوى  را به‏كار  مى‏طلبد.  به‏بيان روشن‏تر : قدرت  سه‏گانه‏ى  نطق ، چشم و گوش  سهم  برجسته  در تعامل  سياسى  ايفاء مى‏كنند : درست  سخن  گفتن ، درست  شنيدن  و درست  ديدن  كه  نهايتاً به: «جمع‏بندى  و  حدس درست»  بيانجامد  «درك سياسى»  تعريف مى‏شود .

  سياست  جنگ  مغزها  است  ؛  در قاموس  سياست  هيچ  چيز  بى‏معنى  نيست و عبث  صادر نمى‏شود  يك بار انداختن ابرو به‏سمت  بالا  ممكن است  هزار و  يك معنى دهد. يك تبسم ، يك لبخند ، يك  نيش‏خند ،  يك پوزخند ... يك  تهديد ، يك قهر ، يك  لطيفه ، يك نكته ... هريك از اين‏ها در جاى خاص خود  به‏كار  مى‏روند. هيچ‏يك شان  مفت و  بى‏هدف  صادر نمى‏شود ؛ در عين كه  همه شان  مفت  است  و در غايت كلام  «سياست فقط يك كاخ شيشه‏ى است» !

 اين  سطح  فاخر  سياست  در  دنياى  مدرن  است  كه  به‏آن  «هاى پليتيك»  گفته  مى‏شود ؛ امّا ، در جوامع  منحط  و  قبايلى ، مانند  جامعه‏ى  ما ، سياست  يك  بازار است  كه درست  شبيهه بازار  مال  فروشان  مى‏ماند.  شما در آن‏جا  تعدادى آدم‏نما  مى‏بينيد كه  هركدام  گله‏هاى  بشرى را پيش روى  خود  دارند  ؛  يكى  مى‏فروشد ، ديگرى  مى‏خرد .

  اين گفته در آتمسفر  جنگى  صادق  است ، در  شرايط  صلح  و حتى  فضاهاى  انتخاباتى نيز مصداق  كامل  دارد. همچنان‏كه  در اين‏گونه  جوامع  ، ميكانيسم  آموزش  نيز  برگردانى  از «گله‏دارى»  و  «گوسپندپرورى» را  تداعى مى‏كند.  در آن‏جا  «انسان»  تربيت  نمى  شود ، "بره" پروريده  مى‏شود. لذا  مراكز  آموزشى  تفاوت  چندانى  با آغل  بره‏ها  ندارند .

  سياست علم عوام نيست ، وقتى عوامانه شد ، ديگر سياست نيست. عوامى بدبخت در همه جا چشمش به‏علف سبز است  و  در بهترين حالت ، بيش از سياهى لشكر نيستند ؛  آن‏ها چه مى‏دانند كه  سياست‏مداران با ايشان چه مى‏كنند؟  عوام نمى‏انديشند ، فقط  حس مى‏كنند ؛  و احساسات و شعور شان  قابل اعتماد نتواند بود. آن‏ها مسايل  را بريده ، بريده و جدا از هم مى‏بينند ؛  از درك پيوند و علل مشترك ميان روى‏دادهاى  ديروز  و  امروز و اين‏جا و آن‏جا عاجزاند. از ديد عوام  هر روى‏داد  سياسى اجتماعى  به‏طور  مستقل اتفاق مى‏افتد.  آن‏چه امروز است  ؛  جدا  از  آن  چيزى است  كه ديروز بوده  ؛  آن‏چه  در  اين  ساحه  روى  نموده ،  سوا از آن‏چيزى  است  كه  در  آن ناحيه واقع شده است ...  حال آن‏كه  خواص ، بين  تمام  روى‏دادها علت  مشترك  و  پيوند  عميق  پيدا مى‏كنند. از ديد  خواص  همه‏ى  رخ‏دادها  مانند  حلقات  زنجير به‏هم  پيوسته‏اند ؛ روى‏داد قبلى زمينه‏ساز بروز روى‏دادهاى  بعدى مى‏گردند  .

  جريان‏هاى سياسى تاريخ معاصر افغانستان

 افغان‏ها {به‏طور گسترده} از دهه‏ى  1340  (هش) وارد  عرصه‏ى  سياست شدند. اين دهه كه در تاريخ  معاصر افغانستان  «دهه‏ى دموكراسى» عنوان گرفته ، يك  سر فصل  مهم و تعيين كننده در  حيات  سياسى مردم افغانستان  به‏حساب مى‏آيد.  در اين برهه ،  عوامل و موألفه‏هاى بى‏شمار  ملى و بين‏المللى  دست به‏دست  هم داده  و زمينه‏ى  ورود  جامعه‏ى افغانى به‏عرصه‏ى زندگى نوين سياسى  را فراهم  آوردند.  شرايط  جهانى  و منطقوى در آن‏موقع اين‏گونه بود :

 جنگ  دوم جهانى  تازه به‏پايان  رسيده  بود  )1324  -  1318(  اجراى  طرح  مارشال به‏هدف  بازسازى  اروپا  آغاز  شده و با  موفقيت  پيش مى‏رفت ،  رقابت  تسليحاتى  و  جنگ سرد بين  دو ابرقدرت   فاتح  شروع   شده بود ، شبه‏قاره‏ى  هند از  قيد  استعمار  انگليس آزاد شده و كشور جديدى  به‏نام  پاكستان  در  همسايگى  ما تولد  يافته  بود .

  انقلاب  دهقانى  چين  تحت  رهبرى  مائو تسه‏تونگ  به‏پيروزى  رسيده  بود ، آفريقاى سياه به‏جنبش  آمده  بود ، منازعات  اعراب  و اسراييل برمنطقه  سايه  افكنده  بود ، ناسيوناليسم عربى تحت  رهبرى  جمال عبدالنّاصر  در اوج  جوشش  بود ،  منطقه‏ى  شرق‏ميانه  به‏حيث  مخزن عظيم نفت شناخته  شده  و  اهمّيت  روزافزون  كسب  مى‏نمود ،  قيمت  نفت  افزايش  يافته  بود  و اين كالاى  حياتى  ارزش خود  را در جنگ  و صلح  به‏اثبات رسانيده  بود. در  ايران  هم محمد رضا شاه  پهلوى  طرح همه  جانبه‏ى  اصلاحات  ارضى و  اجتماعى  خويش تحت  عنوان  «انقلاب سفيد»  ،  يا «انقلاب  شاه و ملت»  را موفقانه  به‏اجراء  گذارده  بود .

 در اين  مقطع تاريخى ،  شرايط  داخلى  افغانستان  اين‏گونه  بود:  اين‏كشور  كه  در  جنگ  دوم جهانى بى‏طرفى مطلق اختيار نموده و مرزهاى خود را به‏روى خارجيان بسته بود ، از هرنوع آسيب مصون مانده و از جهتى هم سهمى در پيروزى متفقين برآلمان نازى نداشت. بناءاً نسيمى از بازسازى و اجراى طرح مارشال به‏آن نرسيد.  با اين وجود ، پس از ختم جنگ ، فضاى سياسى كشور تاحد زيادى  گشوده شد و براى نخستين‏بار تيپ‏هاى تحصيل‏كرده و جوان كشور كه به‏رشد كمى و كيفى قابل  ملاحظه رسيده بودند ، اراده كردند تا در نحوه‏ى اداره‏ى كشور سهيم گردند .

  قبل از  آن ، سلسله  جنبان  مديريت  و سياست  در كشور  خوانين ،  متنفذين  مذهبى  و  سران قبايل  بودند.  چنان‏كه  خوانديم ،  اصحاب  بلخى  از ميان  خوانين  و  متنفذين  محلى ، فرماندهان اردو  و  كارگزاران  سطوح  بالاى ادارى  برگزيده  شده  بودند. دلايل  اين موضوع  كاملاً  روشن است : در آن‏دوره دانشگاها و مراكز آموزش عالى توسعه نيافته بود ، بنابراين قشر جوان تحصيل‏كرده  و دانشجو  در مملكت  پا نگرفته  بود ، تا از  چندان كميت و كيفيتى  برخوردار باشد كه بتواند به‏حيث يك نيروى  سياسى موأثر عرض اندام  نمايد. به‏همان  نسبت طبقه‏ى  متوسط شهرى كه در هرجامعه بستر اصلى تحولات بزرگ مى‏باشد ، به وجود نيامده بود. و چندان صنايع و كارخانه‏ى نيز داير نبود ؛ بناءاً طبقه‏ى كارگر هم وجود نداشت  در آن‏موقع روابط  توليد برپايه‏ى سيستم  سرواژ (وابستگى  دهقان  به‏زمين)  استوار  بود و مناسبات  اجتماعى  برمبناى  قبيله‏اى  و ملوك‏الطّوايفى  برپا  بود.  فقر  و  تنگدستى ، امراض و بى‏سوادى  در  مملكت  بيداد  مى‏كرد .

  در دهه‏ى  1340  (اوج عصر مكاتب) بود كه انواع تمايلات فكرى ترجمه شده در خارج ، وارد  عرصه‏ى ادبيات  سياسى كشور گرديد. گروهاى سياسى و جريان‏هاى روشن‏فكرى ملهم از همان ادبيات  و مبتنى بر خط مشى‏ء تعريف شده تشكيل  شدند و مدل‏هاى برون‏مرزى مطمح نظر نخبگان سياسى افغانى قرار گرفت. بدنه‏ى اصلى آن گروها را محصلين و دانشجويان دانشگاه كابل  (تأسيس در 1328 - هش)  و افسران اردو تشكيل مى‏دادند. دراين مرحله ، به‏طور مشخص چند نوع گرايش در عرصه‏هاى  ملى و دانشجويى كشور به‏وجود آمد :

 1  -                هوادارى از مسكو ، با خصلت الگوپذيرى از انقلاب بلشيويكى اكتبر ، در قالب تشكيل  حزب  دموكراتيك  خلق افغانستان ، مشهور به‏دوجناح  خلق  و پرچم  تحت  رهبرى نورمحمد تره‏كى ، حفيظ اللّه  امين ، ميراكبر  خيبر  و  ببرك  كارمل .

 2  -               هوادارى از پكينگ ، الگوپذيرى از انقلاب دهقانى مائو تسه‏تونگ ، در قالب جريان‏هاى  معروف به «شعله‏ى جاويد»  مانند «سازمان  دموكراتيك نوين» تحت رهبرى انجنير عثمان لندى (استاد فاكولته‏ى ساينس پوهنتون كابل) دكتر سيد كاظم دادگر ، سيد بشير امين، پرفيسور محمد اسحاق ، سيف‏الرحمن ، سيد عباس باميانى ، برادران : دكتر عبدالرحيم و عبدالهادى محمودى (از قوم تاجيك) و برادران اكرم و صادق يارى (از قوم هزاره) اين جريان به‏دليل انتشار نشريه‏ى موسوم به«شعله‏ى جاويد» (نشر اولين شماره در  15  حمل  1347( مشهور به«شعله‏اى»  شدند. و در پيوند با همين طرز فكر بود جريانى موسوم به«سازمان انقلابى خلق‏هاى افغانستان -  ساما» تحت رهبرى  سيد عبدالمجيد كلكانى  و برادرش  سيد عبدالقيوم ؛ اين‏ها بعداً به‏گروهاى  كوچك تحت عناوين " ساما" ، " ساوا " ، "سرخا " ، "جازا" ، "راوا"، "رهايى " ،" كار " ،" هجا " ،" فازا " ،" فاسا " ، اخگر ... و غيره تقسيم شدند. درگيرى‏هاى خونينى بين ايشان  روى داد.  براى  تفصيل  بيش‏تر  به‏بخش  دوازدهم  «شبح مائوئيسم»  رجوع شود .

 3  -             «مذبذبين ملى - ايديولوژيك» برخلاف مشهور ،  طاهر بدخشى و گروه مشهور به«ستم ملى» منشعب از حزب خلق (جناح پرچم) را نتوان مائوئيست ايديولوژيك ، يا «شعله‏اى»  دانست. هچنان‏كه نتوان خلقى يا پرچمى خواند  ؛  لكن بعداً عناصر اين گروه بعضاً با «حزب خلق» و گاه با جريان «شعله» متحد مى‏شدند. " ظهوراللّه ظهورى " يك تن از همرزمان طاهر بدخشى درباره‏ى ماهيت و اهداف گروه مشهور به«ستم ملى» چنين توضيح داده است:

 «يك سال بعد از انشعاب اول  ح . د . خ . ا . «محمد طاهر بدخشى» و همراهانش بنا بر موجوديت حفيظ اللّه امين و بالا كشيدنش به‏سطح رهبرى جناح خلق از طرف نور محمد تره‏كى ، جدا شدند و با طرح مسأله‏ى ملى در كشور كثيرالمله‏ى افغانستان شاخه‏ى ديگرى را به‏نام " محفل انتظار " ايجاد نمودند. اين شاخه معتقد بود كه در افغانستان افزون بر تضاد طبقاتى ، تضاد ملى نيز وجود دارد ، ملت برادر پشتون كه پس از احمدشاه ابدالى 1747 م تاج و تخت كشور را تصاحب نموده است به‏ملت حاكم تبديل شده و صاحب امتيازاتى چند گرديده است: از پرداختن ماليات معاف است ، خدمات عسكرى انجام نمى‏دهد ، كرسى‏هاى بالاى دولتى را انحصار كرده ، بورس‏هاى خارج را قبضه نموده ، امكانات وسيع اقتصادى به‏شمول زمين‏هاى زراعتى، تسهيلات صنعتى و تجارتى را در اختيار گرفته است ... و غيره  ؛  بدين‏ترتيب ، مليت‏هاى غير پشتون كه از اين همه امتيازات محروم‏اند از دو ستم رنج مى‏كشند. يكى ستم طبقاتى و ديگرى ستم ملى. بنابراين كانون خيزش قيام‏هاى انقلابى به‏درجه‏ى اول مناطق ملت‏هاى غير حاكم مى‏باشد كه بايد كار تهييج و سازمان‏دهى مردم در آن جاها متمركز شود.»

 «با اين تحليل ، متعصبينى چون افغان ملتى‏ها و شووينيست‏هاى مختلف نام «ستم ملى» را بر همراهان طاهر بدخشى برچسپ زدند و وسيعاً آن را تبليغ نمودند. بعدها اين محفل انتظار به‏دو شاخه‏ى ديگر جدا شد كه يكى به‏نام «سازمان انقلابى زحمتكشان افغانستان» (سازا) و ديگرى به‏نام «سازمان فداييان زحمتكش افغانستان» (سفزا) كه دومى با پيوستنش در سال 1360 به‏حزب حاكم، در آن منحل گرديد و اولى تا آخرين روزهاى پيروزى مجاهدين موجود بود. حزب مذكور نيز در بين افسران و سربازان صفحات شمال نفوذ كرده بود.»××× )2( گروه پژوهشى سينا: «افغانستان در سه دهه‏ى اخير» ص: 181.  ×××

 4   -               «افغان ملت»  كه  با عنايت به‏سرحدات  تاريخى افغانستان ،  شعار  «افغانستان بزرگ» سر مى‏داد  ؛  «افغان ملت»  نيز  مانند  «شعله‏ى جاويد»  داراى گروهاى مختلف و پراكنده  بوده و هستند ، با اين تفاوت كه عناصرى از آن‏ها پيوسته در پست‏هاى حساس  و كليدى دولت  قرار داشتند و دارند  ؛  و لى  «شعله‏اى‏ها»  هرگز دست شان به‏يك چوكى مهم نرسيد .

 5   -               ديگر جريانات خرد و ريز فراوان با گرايش‏هاى مختلف چون: افغان «سوسيال دموكرات» به‏رهبرى غلام محمد فرهاد " مساواتى‏ها " به‏رهبرى محمد هاشم ميوندوال «حزب ملى و مترقى افغان» و غيره... تحت رهبرى مير احمدشاه ، عبدالواسع رويين ، غلام نبى ...

 6   -                هوادارى از جريان «اخوان المسلمين» و در پيوند با " جماعت اسلامى پاكستان " و افكار ابوالاعلى مودودى ، قاضى حسين احمد ... در قالب «جوانان مسلمان» تحت رهبرى منهاج‏الدّين گهيج ، غلام محمد نيازى ، حبيب‏الرّحمن ، سيد محمد عمر. استاد موسى توانا ، و بعداً برهان‏الدّين ربانى ، احمد شاه مسعود ، گلب‏الدّين حكمتيار ، عبدالرّب الرّسول سياف ...

 سازمان‏هاى انقلابى و تأثيرگذار:                    از  ميان آن  همه  دستجات و  خط و خطوط ،  سه جريان :  «خلقى -  پرچمى» ،  «شعله‏اى»  و «اخوانى»  را مهم  ديده‏ايم :

 بين  افراد وابسته به‏اين سه نوع گرايش ، مناقشات و درگيرى‏هاى دامنه‏دارى بر سر وجود ؛ يا عدم " خدا " روى مى‏داد. عرصه‏ى درگيرى‏ها اغلب محيطهاى آموزشى ، خاصتاً دانشگاه كابل بود. در سال  1351  يكى از رهبران شعله‏اى به‏نام " سيدال ناصرى " دراين درگيرى‏ها كشته شد. يكى از مباشرين قتل ، گُلبُ الدّين  حكمتيار بود كه مدتى زندانى گرديد. حكمتيار مى‏گويد :

  «در دانشگاه كابل با كمونيست‏ها بحث مى‏كرديم  ؛  يكى از آن‏ها به‏من گفت :

  "   تو چه دليل دارى كه خدا هست؟  " »

 «اين اولين‏بار بود كه مى‏شنيدم براى اثبات وجود خدا به‏دليل ضرورت است.××× )3( داكتر مير صديق فرهنگ: «افغانستان در پنج قرن اخير» ج1 صص: 23 - 22.

 در اين مورد صفحات 105 تا 113 از كتاب «اردو و سياست در سه‏دهه‏ى اخير» خواندنى است. ×××»

 در منبع  ديگرى  متعلق  به‏همين دوره آمده است :

 «در مجموعه‏ى دانشگاهى كابل كه تا به‏حال اين‏قدر دانشجو به‏خود نديده ، سال‏هاى جوش و خروش سياسى است. اين اغتشاشات به‏دليل منش ليبرال رژيم و مشاجرات پر سر و صداى پارلمان ، آزادى عمل بيش‏ترى مى‏يابد. شاخه‏ى دانشجويى «اسلاميست‏ها» موسوم به «سازمان جوانان مسلمان» به‏زودى به‏صورت فعال‏ترين جنبش در مى‏آيد. ناظران غربى اين جنبش را به‏چشم جنبش محافظه‏كار مى‏نگرند ؛ حال آن‏كه داراى جنبه‏ى انقلابى و اصلاح‏طلبانه نيز هست. ضمناً بگوييم كه تمايلى كه ترقى خواهانه پيرو غرب براى يك قدرت حاكم محافظه‏كار و غير مذهبى داشتند تا در مقابل اعتراضات مذهبيون بايستند ، يك تمايل استوار بوده است.××× )1( اختلافات خونين ميان حكمتيار و مسعود بخشى اعظمى از تاريخ خبطآميز جهاد را به‏خود اختصاص مى‏دهد. پس از ورود مجاهدين به‏كابل در سال 1371 اختلافات به‏اوج خود رسيده و منشأ فجايع بى‏شمار گرديد. منابع متعلق به‏حزب اسلامى احمد شاه مسعود را مسلمان خالص نمى‏دانند ، او را تحت تأثير شعله‏اى‏ها مى‏خوانند خبرهاى در دست است كه از همان ابتدا در محيط دانشگاه كابل بين گلب‏الدّين حكمتيار و احمد شاه مسعود درگيرى‏هاى فيزيكى مكرر روى مى‏داده و در يك مورد آقاى حكمتيار بخشى از لاله‏ى گوش احمد شاه مسعود را با دندان گرفته و كنده بوده. مشهور بود كه يكى از گوش‏هاى احمد شاه مسعود لاله نداشته است ، به‏همين علت كلاه پكُل خود را همه‏گاه كج مى‏گذاشت تا آن قسمت را بپوشاند . ×××»

 «در افغانستان همكارى فرهنگى با مصر پس از مسافرت جمال عبدالناصر در سال 1955 آغاز نهاد و در ضمن آن يك تعداد از فارغ‏التحصيلان مكاتب دينى جهت تحصيلات عالى به‏آن كشور گسيل شده و در جامع الازهر و ساير مؤسسات به‏تحصيل پرداختند. بعضى از اينان فلسفه‏ى سياسى اخوان را پذيرفته و در حلقه‏هاى فعال آن شركت نمودند. و چون به‏افغانستان باز گشتند ، از سال 1968 به‏بعد به‏تأسيس حلقه‏هاى مشابه در پوهنتون كابل و مدارس دينى آغاز نهادند. به‏همين دليل جنبش مذكور در مرحله‏ى نخست در افغانستان به«جنبش اخوانى» شهرت يافت و بعداً اين عنوان براى تمام جريان‏هاى اسلامى علم شد. درحالى‏كه عنوان رسمى اولين جمعيتى كه در پوهنتون در اين خط تشكيل شد به‏روايتى «جمعيت جوانان مسلمان» و به‏روايت ديگر «جمعيت اسلامى افغانستان» بود.××× )1( حسين نايل: سرزمين و رجال هزاره‏جات ، ص: 444. ××׫

  كودتاى  26 سرطان  1352  و اعلام جمهورى توسط سردار محمد داوودخان درگيرى‏هاى اين  سازمان‏ها را نيز  وارد فاز  جديد نموده  و در دوسوى  موازى  به‏عرصه‏هاى اجتماعى و اركان دولت كشانيد. چنان‏كه عملاً و علناً بين سردار داوودخان و جريان جانب‏دار مسكو همكارى‏هاى تنگاتنگ منعقد شد و دستگاه پليس خفيه‏ى داووخان به‏انضمام اركان قواى مسلح آكنده از وجود عناصر خلقى و پرچمى شدند. ديگر گروها نيز به‏سهم خود درپى نفوذ در آن مراكز بودند  ؛  لكن به‏پاى خلق و پرچم كه از امتيازاتى چون وجود مستشاران روسى در آن مراكز برخوردار بودند ، نمى‏رسيدند. همه‏ى اين‏ها درحالى بود كه روابط بين دولتين افغانستان و پاكستان بر سر مسأله‏ى پشتونستان در نهايت تيره‏گى قرار داشت. داوودخان كه فردى ناسيوناليست ، باگرايش افغان‏ملت بود ، روى موضوع پشتونستان حساسيت خاص نشان مى‏داد .

 به‏دنبال كودتاى  1352  غلام محمد نيازى ، رهبر گروهبندى اخوانى و رييس فاكولته‏ى شرعيات به‏زندان افتاد و پليس داوود خان سراغ ديگر رهبران و فعالان اخوانى را نيز گرفت. در اين گيرودار برخى دستگير و زندانى شدند ، عده‏ى هم موفق به‏فرار گرديدند و يك‏راست راه پاكستان را در پيش گرفتند. برهان‏الدّين ربانى ، احمدشاه مسعود و گلب‏الدّين حكمتيار از آن جمله بودند كه در پاكستان مورد اقبال گرم ذوالفقار على بوتو قرار گرفتند و در پيوند با جريان فكرى ابوالاعلى مودودى و قاضى حسين احمد فعاليت مى‏كردند  ؛  اين مطلب در تاريخچه‏هاى كه خودشان جهت معرفى سوابق خود تحرير نموده‏اند آمده است. حتى يك چند رشته عمليات محدود نظامى در نواحى شرقى كشور ، در زمان محمد داوود را به‏خود نسبت مى‏دهند .

  با وقوع  كودتاى  7  ثور  1357  ح . د . خ . ا .   مهار قدرت  را به‏دست  گرفت  ؛  امّا ، انحصارطلبى ،  اقتدارگرايى ، تماميت‏خواهى ، سركوب  و به‏ويژه  شتاب آن  حزب براى  اجراى هرچه سريع‏تر تغييرات  در جامعه‏ى  بسته  و عقب‏مانده‏ى  كشور ،  موجبات  آشوب  و جنگ‏هاى داخلى را فراهم  كرد كه  عواقب  آن  را  همه  مى‏دانند .

 اين به‏آن  معنى است  كه : كودتاى  هفت ثور  سال  1357  ناگهان  اين جريان‏هاى  خام را وارد  عرصه‏هاى  اجتماعى  و عملى  كرده و بارى  را روى  دوش آن‏ها انداخت  كه  هنوز  توانايى حمل  آن را نداشتند. لذا  كاستى‏هاى بى‏شمار  از ناحيه‏ى  گروه  حاكم  به‏مشاهده  رسيد.  خاصه آن‏كه  سعى كرد با توسل  به‏خشونت‏هاى  دامنه‏دار ،  روى  ضعف‏هاى خود  سرپوش  بگذارد. موج  بزرگى از  زندان  و  شكنجه  و  كشتار  مخالفان  به‏راه  افتاد .

 به‏موازات آن ، دو  جريان  مغلوب  اخوانى  و  شعله‏اى  به‏اضافه‏ى  " ستمى"  كه نه تنها خود را  از  مشاركت  در  قدرت  محروم  يافتند ،  بلكه مشروعيت  و  موجوديت  خويش  را نيز  در مظان  خطر ديدند  ؛   هركدام  به‏سهم خود  علم  مخالفت  برداشته  و  با  حزب  حاكم  از  در خصومت وارد شدند. اسلحه  به‏دست  گرفته و  با آن  جنگيدند. البته  بخش‏هاى  از شعله  در زمان سردار داووخان  نيز  تحركات  نظامى و ايذايى  به‏سركردگى  مجيد كلكانى مبادرت  مى‏كرد  كه همين روند در  دوران حكومت  خلقى‏ها  به‏اوج  رسيد  و به‏جنگ  تمام  عيار  مبدل  شد .

  همچنين در آغاز اين گيرودار و تنها دو ماه از كودتاى هفت ثور گذشته بود كه طاهر بدخشى توسط دولت دستگير و زندانى شد ، سپس در تاريخ  26  سنبله  1358 به‏جوخه‏ى اعدام سپرده شد. يك سال پس از آن  عبدالمجيد كلكانى ، طراح جنگ چريكى و مغز متفكر نظامى شعله‏اى‏ها طى يك درگيرى  مسلحانه در خانه‏ى امن تيمى در مكروريان كابل به‏دام افتاد  و دستگير  شد.  متعاقباً  شعله‏اى‏ها با  صدور اعلاميه‏ى  شديدالحن  به‏دولت اخطار دادند كه «هرگاه يك تار مو  از سر مجيد كم شود ، كابل را جابجا خواهند كرد.»  مجيد كلكانى بعدها به‏يك اسطوره مبدل گرديد و قلم به‏دستان وطنى و خارجى در مورد ابعاد شخصيت ، استعدادها و سرنوشت او مطالب نوشتند. من‏جمله آنتونى هايمن در كتاب «افغانستان زير سلطه‏ى شوروى» ضمن شرح  بيوگرافى كلكانى ، او را با " روبين هود " مقايسه مى‏كند. سپس تشابهات كلكانى را با هم محلى‏اش  حبيب اللّه مشهور به‏بچه‏ى سقو برمى‏شمارد و مى‏گويد : تحت رهبرى مجيد تعداد سامايى‏ها از چند نفر به‏هشت هزار فزونى يافت. محمد صديق فرهنگ نيز در كتاب  «افغانستان در پنج قرن اخير» ضمن اظهارات  مشابه مى‏گويد : مجيد در كابل دستگير ، محاكمه و اعدام گرديد. امّا ، روايت فرهنگ از نحوه‏ى دستگيرى مجيد دقيق نيست ، نامبرده مى‏گويد :  «مجيد مردم كوهدامن را عليه دولت بسيج كرد تا اين‏كه در سال 1980 در وقتى كه جهت  فاتحه‏خوانى به‏خانه‏ى نيك محمد وكيل  سابق كوهدامن و خويش نجيب اللّه رئيس خاد رفته بود  ، غافل‏گير شد  و  اعدام گرديد.»   همچنين  جنرال  محمد نبى  عظيمى در كتاب «اردو و سياست  در سه دهه‏ى اخير افغانستان»  مى‏گويد : مجيد در كابل  دستگير شد و در ماه جولاى  1980  محاكمه  و تيرباران گرديد. روايت‏هاى ديگرى نيز وجود دارد  .

 بهر حال  ، اين  ضربات براى شعله‏اى‏ها  و ستمى‏ها  (كه در آن  موقع اتحاد  عمل  داشتند) كمر شكن بود. چنان‏كه  هردو  جريان  شعله‏اى  و ستمى ديگر نتوانست  قامت  راست كنند. پس از قتل مجيد ، برادر وى ، سيد عبدالقيوم كلكانى به‏حيث جانشينى او تقرر يافت. قيوم تا سال 1368 در پاكستان بود و سامايى‏ها را رهبرى مى‏كرد ، در آن سال در حيات‏آباد پيشاور ترور شد .

  متعاقب اعدام طاهر بدخشى و قتل مجيد كلكانى ، و سركوب‏هاى گسترده ، جريان‏هاى شعله‏اى و ستمى بسيار ضعيف شدند ، چنان‏كه ديگر نقش تعيين كننده در حوادث كشور نداشتند. از اين پس ، حوادث آينده‏ى كشور را دو گروه‏بندى اول (شامل خلق و پرچم) و (جريان‏هاى اسلامى مشهور به‏اخوانى) رقم مى‏زنند كه در فاز كلان مى‏توانيم بگوييم «رويارويى اصلى ميان ايالات متحده‏ى آمريكا و اتحاد شوروى بر سر مسأله‏ى افغانستان شكل مى‏گيرد.»  مجموعه‏هاى ميانى چون بقاياى شعله‏اى ، ستمى و ديگر گروهاى كوچك با ماهيت قومى ، محلى و مذهبى پادَوَك‏هاى هستند كه چون پرنده‏هاى مهاجر يا گربه‏هاى سر سفره اين سو و آن مى‏روند .

 سران  گروه‏بندى‏هاى  مشهور  به‏اخوانى ،  كه از قبل  در پاكستان  مورد اقبال  قرار  گرفته بودند ، با  وقوع  كودتاى  هفت  ثور قدر  و منزلت  بيش‏تر يافته  و با  استفاده از  فضاى  مساعدى كه  بنا به‏دلايل  متعدد در  پاكستان  براى آن‏ها فراهم بود ،  فعاليت‏هاى  خود را به‏سرعت سامان‏دهى  نموده  و تحت  عناوين  حزب اسلامى ، و  جمعيت اسلامى  دفاتر فعال  گشودند .

 حزب  اسلامى توسط  گُلبُ‏الدّين حكمتيار رهبرى مى‏شد. او كه در خانواده‏ى پشتون‏تبار و مهاجر  (اصالتاً كوچى)  ساكن در ولسوالى  «امام صاحب»  واقع  در شمال  ولايت كندوز به‏دنيا آمده بود ، تا چندى قبل از آن دانشجوى  رشته‏ى  مهندسى راه  و ساختمان در دانشگاه كابل بود. بنابر مشهور ، با احمد شاه مسعود همكلاس بوده كه با شدت مخالف يگ ديگر نيز بوده‏اند.××× )2( همان . ×××

 حزب اسلامى بيش‏تر جوان‏هاى پشتون را دور خود جمع نمود و من‏حيث نماينده‏ى پشتون‏ها شناخته شد.  هرچند كه ]شايد به‏دليل همان محل ولادت  حكمتيار و  نيز اين‏كه او از قوم الحاقى خروط مى‏باشد[  پشتون‏هاى جنوبى و مشرقى ، هيچ‏گاه او را من‏حيث يك پشتون اصيل  قبول نداشتند.  از  ديگر  مليت‏هاى  ساكن  در كشور ، به‏خصوص  تاجيك‏ها نيز در حزب اسلامى  عضويت داشتند  و داراى  سمت‏هاى مهم  حزبى هم بودند ، مثل عبدالصبور فريد (از قوم تاجيك)  كه در سال  1371  از جانب آقاى حكمتيار  به‏حيث صدراعظم حكومت مجاهدين معرفى شد و مدتى در اين سمت كار كرد ،  سيد اسحاق دلجو كه در دهه‏ى  1360 مسئوليت بخش فرهنگى حزب اسلامى  در تهران  را عهده‏دار بود  و حسينعلى فاضلى از قوم هزاره ...

  -         ديگرى  «جمعيت اسلامى»  بود كه  توسط  پرفيسور  برهان‏الدّين  ربانى (از قوم تاجيك) متولد  ولسوالى «يفتل» واقع  در شمال  ولايت بدخشان ،  فارغ‏التحصيل  جامعةالازهر و استاد الهيات  در دانشگاه  كابل رهبرى مى‏شد  كه بيش‏تر مركز تجمع  تاجيك‏ها  شناخته  شد .

 اين  دو جريان  از نخستين  گروهاى  جهادى  بودند كه  اندكى  پس از  كودتاى  هفت  ثور در پاكستان  فعال  شدند.  هردو  گروه  در بهار  سال  1358 در  ايران  نيز دفاتر  نمايندگى گشودند. درآن  موقع  سه ماه از  پيروزى  انقلاب اسلامى  ايران  مى‏گذشت .

  در يكى دو سال اول بين هردو جريان منازعاتى بر سر ميراث‏دارى از «سازمان جوانان مسلمان» ادامه  داشت ، هريك  به‏تنهايى  خود را علم‏بردار  آن  جنبش مذهبى -  دانشجويى سابق در دانشگاه  كابل  مى‏خواندند. و حزب  اسلامى عطش  بيش‏تر از خود نشان  مى‏داد .

  مع‏الوصف  در پاكستان  شرايط  مساعد براى هردو گروه آماده بود. گسل‏ها ميان هردو جريان كه حايز بار زبانى و قومى نيز بود ، ادامه يافت تا در سال  1370  پس از ورود  پيروزمندانه‏ى مجاهدين در كابل به‏اوج رسيد و اين شهر پرآوازه را با خاك يكسان كرد ، تا اين‏كه در پاييز سال 1384  گروه موسوم به‏طالبان مانند بلاى آسمانى برسرهمه فرود آمده و بساط شان را جمع كرد .

 قبل از آن ، در سال  1363  جريان قدرت‏مندى در داخل كشور پا به‏عرصه‏ى وجود نهاد كه من‏حيث بازوى  جمعيت اسلامى عمل نموده و اعتبار و توانايى آن را چندين برابر افزايش داد : آن  «شوراى نظار»  بود كه توسط احمد شاه مسعود در قلمرو خودش تشكيل گرديد. قصد مسعود مركبى از اداره‏ى امور مناطق آزاد شده و هم سوق و اداره‏ى جنگ بود. با اين‏كه احمد شاه مسعود در اصل يك قوماندان  وفادار به‏جمعيت اسلامى بود و برهان‏الدّين ربانى همه‏گاه او را فرزند خود مى‏خواند ، به‏وجود او افتخار مى‏نمود  ؛  ولى شوراى نظار تحت نظر مسعود تقريباً در عرض  جمعيت اسلامى  مطرح شد. از جانب  حاميان  غربى  و  پاكستانى  يك  كانال  مستقل جهت  اكمال آن اختصاص يافت. حتى  اتحاديه‏ى اروپا نيز مسعود  و شوراى  نظار  را مستقل  از جمعيت  اسلامى  فرض  كرد. اين شورى نمايندگى‏هاى  مستقلى  در خارج از كشور افتتاح كرد كه احمد ولى  مسعود  برادر احمد شاه  مسعود نماينده‏ى  خاص او در لندن بود .

 اين  شرايط  كه در  غالب  موارد  نام  مسعود  را  بالاتر  از نام  برهان‏الدّين  ربانى  قرار  مى‏داد ، خيلى‏ها  را به‏اين  اشتباه  انداخته  بود  كه بين  احمد شاه  مسعود  و برهان‏الدّين ربانى  گسل  واقع شده  و  رقابت  جريان  دارد.  ولى حقيقت  چنين  نبود .

 به‏هرتيب ، گروهاى اخوانى از همان بدو ورود به‏پاكستان ، به‏بركت زمينه‏هاى مساعدى كه در نتيجه‏ى ادامه‏ى جنگ سرد بين دو ابرقدرت آمريكا و اتحاد شوروى و مخاصماتى كه بيش از سه دهه بين دولتين پاكستان و افغانستان برسر خط ديورند وجود داشت ، دامنه‏ى فعاليت‏شان به‏سرعت گسترش يافت. متعاقباً آشوب‏هاى پراكنده‏ى داخلى هم فرصت طلايى به‏آن‏ها بخشيد. و پرستژ و اعتبار آن‏ها را نزد  ميزبانان  پاكستانى  و ديگر حاميان بين‏المللى  افزايش داد .

 افزون  براين‏ها ، ورود  قواى  نظامى  اتحاد شوروى  در شش  جدى  سال  1385  يعنى {دقيقاً 20  ماه پس  از وقوع  كودتاى  هفت ثور  سال  قبل از  آن}  به‏افغانستان  ارزش  و اهمّيت آن تنظيم‏ها را  چندين  برابر  بالابرد.  و سال  1358  را به‏يك سر  فصل مهم ديگر در  تاريخ معاصر افغانستان  تبديل نمود. در  اين  شرايط  بود  كه ديگر  احزاب  و گروهاى  جهادى  اهل سنت به‏فاصله‏ى  نزديك  به‏هم  در پيشاور  به‏فعاليت  آغاز  كردند.  تعداد  آن‏ها به‏عدد  «هفت» رسيد ؛ كه  بعدها  موسوم  به‏هفتگانه  شدند.  و رسانه‏هاى  غربى  ]بويژه  صداى آمريكا[  آن‏ها را «مجاهدين راه آزادى»   عنوان دادند .

 شدت و  وسعت  جنگ در داخل كشور ، امواج عظيم و پايان‏ناپذير مهاجرت غيرنظاميان به‏پاكستان را موجب شد. هر مهاجر افغانى كه به‏پاكستان وارد مى‏شد براى اين تنظيم‏ها اعتبارى تازه به‏ارمغان مى‏آورد. چنان‏كه تا سال 1359  بيش از دو و نيم ميليون نفر مهاجر در پاكستان ثبت نام كردند. جنرال  محمد  ضياءالحق  هرازگاهى با در بغل گرفتن يك كودك  افغان  (كه  يتيم وانمود مى‏شد)  بر صفحه‏ى تلويزيون ظاهر  مى‏گرديد  و باكشيدن دست نوازش برسر او ، درباره‏ى اوضاع  افغانستان  صحبت مى‏كرد.  ضياءالحق مى‏گفت : «تا زمانى كه خانه‏ى پدرى اين كودك آزاد نشده است ، خواب و راحتى بر من حرام است.»  كمپ‏هاى براى اسكان  مهاجرين احداث گرديد كه اداره‏ى داخلى آن به‏عهده‏ى احزاب جهادى گذاشته شد. در آن كمپ‏ها مراكز تعليمى مبتنى بر نصاب افغانى گذارده شد و بعداً تا مقاطع  عالى  و  دانشگاهى  پيش رفت .

  بازار چنان گرم شد كه هر حزب و گروه جهادى دنبال جذب مهاجرى بيش‏تر مى‏گشتند. طبيعى بود كه داشتن مهاجرى بيش‏تر به‏منزله‏ى  نفوذ زيادتر  در داخل  كشور و بهره‏مند شدن از امكانات و كمك‏هاى بيش‏تر حاميان غربى  و پاكستانى  بود .

 بالاخره ، پاكستان  هم‏زمان  چند  جبهه‏ى  معاند  افغانى  را  در آستين  خود  پروريد  و  آنان  را به‏جان افغانستان  انداخت.  پاكستان  طى سال‏ها قبل از آن  پيوسته در  صدد بود  تا  گوش  اقوام افغانى را به‏دست آورد ،  ولى توفيق  چندانى  حاصل نكرده  بود  ؛  امّا ، در دو دهه‏ى پايانى قرن بيستم چه فرصت  طلايى  براى  گوشمالى  دادن  افغانستان  به‏دست  آورد  و  چه  بى‏رحمانه  به‏آن مبادرت ورزيد !  متأسفانه  داستان  بسيار خونين  است  و به‏همين‏جا ختم نمى‏شود .

 اوضاع از آن‏جا پيچيده‏تر مى‏شود كه پاكستان مهم‏ترين كليدور حياتى افغانستان است  ؛  در عين كه مشكلات ارضى و مرزى نيز دارند. بنابراين تا زمانى كه پاكستان رضايت ندهد ، آب خوش از گلوى افغانستان پايين نخواهد رفت. درآن‏جا نيروهاى شرور و تخريب‏كار از هر سو به‏هم رسيده‏اند. رد پاى بسيارى از تروريست‏ها و خرابكاران بين‏المللى به‏آن‏جا ختم مى‏شود. وقتى از بيرون به‏اين كشور نگاه مى‏كنيم ، مانند يك تونل بزرگى مى‏ماند كه همچنان در عمق تاريكى فرو رفته است و انتهاى ندارد ، از درون اين تونل صداهاى وحشت‏ناك به‏گوش مى‏رسد. گويا  اشباح و موجودات هيولايى در آن‏جا مشغول كار مى‏باشند و دايماً در تدارك حمله عليه آدميان ، خاصه همسايگان‏اند ... درآن‏جا بيش از  12/000  مركز تجهيل و افساد ]تحت عنوان مدارس دينى[  داير شده است. برخى منابع تعداد اين مراكز فساد را تا 36/000 مى‏رسانند. تمامى آن‏ها در پيوند ناگسستنى با وهابيت افراطى و تحت نظر «آى. اس. آى» اداره مى‏شوند. در آن‏ها تنها چيزى كه تعليم داده نمى‏شود همانا تعاليم دين حنيف اسلام است .

برچسب‌ها: بخش چهارم, تاریک خانه ی سیاست, معبد نوبهار بلخ

شیعیان افغان و برگشت از کما

   اوضاع در ميان اهل تشيع

 در عرف  و فرهنگ  محاوراتى عوام‏النّاس افغانى الفاظى چون  «تشيع» و «هزاره» مترادف است ، هرچند كه واقع چنين نيست ، ولى تسامحاً و از باب  ضرورت بيان و سهولت استنتاج اغلب  چنان مى‏كنند و ما نيز  چنين كرديم .

 بايد يادآور شد كه قصه‏ى هزاره يا تشيع افغانى از جهاتى با اهل سنت كشور متفاوت است كه بخشى از تضادهاى جامعه‏ى افغانى را تشكيل مى‏دهد. در اين‏جا نيازى به‏آناتومى تاريخى نيست كه در  اين  سرزمين چه  گذشته و براين  قوم  چه رفته است  ؛  چنين  كارى در جاهاى ديگر  انجام گرفته.  ما دوره‏ى پس  از عبدالرّحمن ، به‏ويژه  مقطع استقلال  افغانستان  را يك سر فصل مهم براى  اين كشور  در نظر مى‏گيريم كه ]مطابق با ديگرانديشى  غازى امان‏اللّه خان[ رواج بردگى در كشور  ملغى گرديد ، از  مردم هزاره  اعاده‏ى  حيثيت  شد و اين مردم  مورد تمجيد غازى امان‏اللّه خان  قرار  گرفتند  ؛  امان‏اللّه خان  طى مكتوبى خطاب  به‏سران قوم  هزاره ، از نقش شايسته‏ى آن‏ها در جنگ  استقلال ، تمجيد نموده و براى ايشان آرزوى  خير  و خوبى  مى‏كند .

 متعاقباً كشور داراى نظامنامه‏ى عرفى و سپس قانون اساسى شد. از همين مرحله به‏بعد نطفه‏ى يك جنبش نرم مدنى و مشاركت ملى از ناحيه‏ى هزاره‏ها منعقد گرديد كه حضور تعداد 53  نفر از سران هزاره در لوى جرگه‏ى سال  1303 من‏حيث نمايندگان ولسوالى‏هاى هزاره‏نشين يك نمونه‏ى برجسته‏ى است.××× )3( همان: ص 469. ××× متعاقب آن ، در نخستين دوره‏ى مجلس شوراى ملى كه در سال 1309  داير گرديد ، از تعداد 111 نفر نمايندگان ملت  7 تن از آنان هزاره بودند××× )1( اِستبداد» (عربى) مصدر ثلاثى مزيد از باب «اِستفعال» به‏معنى «خود رأى» بودن است ؛ در اصطلاح اهل سياست به‏سيستم حكومتى‏ء اطلاق مى‏شود كه به‏نحو دل‏خواه در مقررات ادارى كشور تصرف كند ، بدون اين‏كه از ناحيه‏ى شهروندان مورد بازخواست و مؤاخذه قرار گيرد. استبداد در بعد اجرايى خود با فاشيسم همآغوشى دارد و داراى شقوق مختلف مى‏باشد كه دو نوع آن على‏الظاهر از هم متميز است : 1 - استبداد خشن و آشكار ؛ كه حايز خصلت «بزن» «بكش» بى‏پروا است ؛ 2 - استبداد آرام و پنهان كه بر سيستم «بگير» و «ببند» متكى است و اساس آن بر كلمه‏ى «نه» بنياد شده : نگو ، نخوان ، نخور ، نيا ، نرو ، نبين ، نكن ، نه ، نه ، نه ...

 نقطه‏ى مقابل استبداد «حكومت قانون» و «مردم سالارى» است كه بنا به‏اراده‏ى آزاد و آگاهانه‏ى مردم روى كار مى‏آيد و فرض آن بربهره‏مندى همه‏ى شهروندان از حقوق مساوى ، فرصت‏هاى برابر ، آزادى‏هاى اساسى ، نظارت بركار دولت و منع الزام و اجبار از ناحيه‏ى دولت است .

  در حكومت استبدادى اين فرض معكوس مى‏شود ، زيرا دولت‏هاى خودكامه و غير منتخب به‏تشخيص خود ، به‏جان و مال مردم و آزادى‏هاى مدنى اشخاص تصرف مى‏كنند.» ×××.

 جنبش نرم مدنى و مشاركت ملى هزاره‏ها در گردونه‏ى زمان به‏رشد خود ادامه داد و طى نيمه‏ى دوم قرن بيستم به‏نتايج مهمى رسيد: خروج آرام و تدريجى هزاره‏ها از انزواى جغرافيايى در قالب مهاجرت‏هاى مستمر و سكونت در شهرهاى بزرگ ، تحصيل فرزندان ، مشاركت در قدرت ، شركت در انتخابات ، آزادى‏هاى مذهبى ، شامل تأسيس مراكز مذهبى چون مسجد ، حسينيه ، تكيه‏خانه و مدارس علوم دينى  ؛  آزادى كسب و كار ، سرمايه‏گذارى ، تجارت ، تشكيل شركت‏هاى تجارى و ترانسپورتى ، آزادى مسافرت‏هاى داخلى و خارجى از آن جمله بود .

  بدين‏ترتيب ، هزاره‏ها موفق شدند به‏بركت و يُمن يك چنين جنبش نرم و هنجارمند ، در فرايند تنازع بقاء پيروز شوند ، راه درست زندگى در جوار ساير اقوام افغانى را بيابند و حقوق كامل شهروندى را كمايى كنند. از جانب ديگر ، سرباز مى‏دادند ، ماليات مى‏پرداختند و ]در حد بضاعت كشور [خدمات مى‏گرفتند. افرادى در سطح وزارت و نمايندگانى در مجالس سنا و شوراى ملى داشتند ... در سيزدهمين ]و آخرين[ دوره‏ى مجلس شوراى ملى كه در سال  1347 با عضويت  216 نفر داير شد ، تعداد نمايندگان هزاره به‏بيست نفر افزايش يافتند××× )1( رجوع كنيد به‏اساس‏نامه‏ى شوراى ائتلاف كه برمشروعيت حكومت ولايت فقيه تحت رهبرى آيةاللّه خمينى تأكيد مى‏ورزد و خواستار حضور نماينده‏ى ايشان به‏عنوان رييس شورا تا زمان تعيين سخنگو مى‏باشد ... و نخستين ماده از اساس‏نامه‏ى 20 ماده‏اى حزب وحدت اسلامى كه خواهان ايجاد حكومت اسلامى مبتنى بر ولايت فقيه در افغانستان گرديده و در ماده‏ى چهارم ، به‏التزام نسبت به‏شعار «نه شرقى ، نه غربى» ]كه شعار سياست خارجى ايران مى‏باشد ، و بر سردرب عمارت وزارت خارجه‏ى آن كشور نوشته شده[ تأكيد مى‏كند . ×××.

 اين‏كه اين تعداد نماينده كم بودند ، يا زياد و يا عادلانه  ؛  بحث ديگرى است ، مهم اين است كه جنبش مدنى هزاره‏ها با اين‏كه فاقد هرنوع تشكل ارگانيك و فراگير بود  ؛  لكن از آن‏جا كه مستظهر به‏وجدان جمعى  و درك ذاتى بود ، كاملاً منطبق با روح جهانى و تجربيات موفق جنبش‏هاى ملايم و معقول مدنى  بود. به‏همين دليل در بعد داخلى نيز از حمايت‏هاى معنوى‏ء برخاسته از حكم  وجدان جمعى ديگر ساكنين كشور برخوردار گرديده و همدردى و همگرايى آن‏ها را جلب نمود. چون اين جنبش به‏آينده نظر داشت ، نه به‏گذشته. و فكر مى‏كرد:  «گذشته‏ها ، گذشته  ؛  و ديگر نمى‏توان براى گذشته تصميم گرفت. رفتنى‏ها رفته‏اند و مى‏روند  ؛  باقى‏مانده‏ها بايد راه زندگى هنجارمند را بيابند و در جوار ديگر اقوام  افغانى زندگى كنند.»

 اين طرز فكر به‏نحوى تحسين برانگيز ثمر بخش بود .

 مانند هرجامعه‏ى قبيله‏اى ، نقش افراد و شخصيت‏ها در پيش‏برد جنبش‏نرم هزاره‏ها نيز برجسته بود. ضرورتى ندارد كه از افراد بخصوصى نام برده شود. شما خود مى‏توانيد ليست طولانى در ذهن ، يا صف طويلى از بزرگان اين قوم در برابر ديدگان خود تنظيم كنيد كه با كياست و زيركى موفق شدند اين قوم شكست خورده و لت و پار شده از مظالم ايام را مجدداً احياء و سامان‏دهى نموده و تا سطح صدارت عظماى كشور و رياست مجلس شوراى ملى برسانند .

 طى اين مسير براى آن‏ها آسان نبود ، چون در كشور استبداد و تبعيض وجود داشت ، فاشيسم زبانى و قومى حكومت مى‏كرد  ؛  امّا ، تاريخ ثابت كرده است كه استبداد و فاشيسم هرچند هم خشن باشد ، به‏هيچ روى قادر نيست مقاومت منفى و يك جنبش نرم مدنى هنجارمند را سركوب و نابود سازد ، بلكه برعكس : «جنبش نرم مدنى از دل استبداد خشن بيرون مى‏آيد.»××× )1( از اين پس راه «سنت‏گرايان» و «بنيادگرايان» از هم جدا مى‏شود :

 1 -  «سنت‏گرايان»  =   كسانى هستند كه دين را يك امر معنوى و فردى مى‏دانستند ، به‏خاطر حفظ شأن و منزلت قدسى دين ، جانب‏دار عدم دخالت ديانت در امور سياست شدند ؛ لكن از دين من‏حيث يك پشتوانه‏ى اخلاقى بهره مى‏گرفتند. (ما به‏اين دسته عنوان «سكولار معكوس» مى‏دهيم  كه مى‏گويند: «دين بايد از سياست جدا باشد»  فرق آن با سكولار مطلق آن است كه سكولار مطلق مى‏گويد: «سياست بايد از دين جدا باشد»  آن‏ها دين را امرى كاملاً شخصى خوانده و حايز ظرفيت‏هاى لازم جهت اداره‏ى حكومت در دنياى مدرن نمى‏دانند.)

 2 -  «بنيادگرايان»   =   گروهاى افراطى كه خواستار يك‏كاسه كردن ديانت و سياست بودند و شعارشان تشكيل حكومت دينى بود. اين دسته خود را در برابر مردم مسؤل نمى‏دانستند. پيوسته تكرار مى‏كردند : «ما مأمور به‏تكليفيم  ؛  نه مأمور به‏نتيجه» !

 امّا، طرفداران  "سكولار معكوس" افزون برآن‏كه اهل تسامح و تساهل شناخته شدند، مأمور به‏نتيجه نيز هستند و در برابر اعمال و اقدات خود مسئوليت‏پذير مى‏نمايند. فعلاً اوضاع در كل جهان اسلام همين‏طور است، يك چنين صف‏بندى اختصاص به‏اين يا آن مذهب يا ملت ندارد

 در افغانستان حضرات مجددى ، پير گيلانى ، بهشتى و محسنى ... كه هم پيش از جنگ داخلى در حاشيه‏ى قدرت قرار داشتند ، هم در دوران آن ، داراى تشكل‏هاى سياسى و جهادى بودند ؛ امّا ، هيچ وقت خواستار حكومت اسلامى به‏روش طالبانيسم نشدند. اگر سخنى در باب تشكيل حكومت دينى هم گفته باشند ، بيش‏تر بنا به‏ضرورت شعرى و مقتضاى حال بوده است . ×××

 علاوه بر تمام دست‏آوردهاى شيرينى كه جنبش مدنى هزاره‏ها داشت ، بالاترين و والاترين حسن قابل ستايش آن ، همان تعادل مبتنى بر عقلانيت ناشى از عدم وابستگى به‏خارج از مرزهاى ملى بود. همين خصيصه موجب دوام و رشد مداوم آن گرديد  ؛  چون هيچ‏كس نتوانست اين جنبش را به‏بازار مكاره بكشاند و روى آن چانه‏زنى كند  ؛  كما اين‏كه هيچ قدرتى خارجى هم نتوانست براى آن ريش‏سفيدى ، لاوى‏گرى و برادربرزگى به‏خرج دهد ، يا آن را وجه‏المصالحه قرار داده و به‏نفع خود قربانى نمايد. بدا به‏حال آن جنبشى كه چشم حمايت به‏خارج از مرزهاى ملى داشته باشد. در دهه‏هاى  1340  و  50  پاكستان تلاش كرد مهار اين جنبش را به‏دست بگيرد ، اين تلاش‏ها به‏ويژه  در دوره‏ى  صدارت  ذوالفقار  على بوتو  شدت بى‏سابقه  كسب  نمود  ؛   امّا ، هر بار نا كام ماند  ؛   زيرا آن يك جنبش  سياسى  ]به مفهوم رايج[  نبود. جنبش  مدنى بود كه به‏مرور، عناصرى  از  سياست  را در بطن  خود پروريد .

 تنها در بحران‏هاى حاد سياسى ، اجتماعى است كه الفاظ و كلمات محك مى‏خورند و مفهوم واقعى خود را پيدا مى‏كنند. در واقع ، الفاظ و مفاهيم بيان كننده‏ى اوضاع  و  شرايط نسيتند  ؛ اين اوضاع  و  شرايط  است  كه به‏الفاظ و  مفاهيم  معنى مى‏بخشند.  جنبش نرم  هزاره‏گى  مصداق روشنى  از اين گفته را به‏نمايش گذاشت.  در سال 1357 كه كودتاى ح . د . خ . ا . به‏وقوع پيوست ، و متعاقب آن ، آشوب‏هاى داخلى در كشور  راه افتاد  ؛ جنبش‏نرم هزاره به‏چندان  بلوغ  رسيده بود كه بلافاصله موفق  شد در سال  1358  با تشكيل  نهاد سراسرى موسوم به  «شوراى انقلابى اتفاق اسلامى افغانستان» (ش . ا . ا . ا . ا.) اداره‏ى  امور محلى  را به‏دست گيرد  و اجازه  ندهد آشوب‏گران و هرج  و مرج طلبان متعرض اموال  و  نواميس مردم شوند ، يعنى  پس از فروپاشى قدرت دولتى ، بلافاصله آلترناتيو محلى جاگزين  گرديد .

 به‏موازات آن ، تنها در سال‏هاى  59  -  1358 بيش از  30  گروه و تشكل ، با ماهيت هزارگى و گرايش‏هاى مختلف در پاكستان و ايران تشكيل شدند. (سند شماره 2 در آخر كتاب) فارغ از هرنوع قضاوت در مورد علايق و تمايلات آن‏ها ، درك اين نكته آسان است كه همه‏ى آن‏ها محصول تاريخى  جنبش‏نرم  و مدنى هزاره  بود. اگر اين جنبش تاريخى حاصلى نداشت ، ممكن نبود با اين سرعت زمانى يك چنان آلترناتيو محلى و ديگر حركت‏هاى گروهى با هدف‏هاى سياسى سامان يابد. مى‏خواهم با تأكيد مضاعف خاطرنشان نمايم كه در سراسر دهه‏ى 1360 تمام «تشكل‏هاى شيعى»  ]به‏رغم منازعات خونينى كه بين خود داشتند[  سعى‏شان براين بود كه به‏آرمان وحدت ملى وفادار باشند ، به‏حساسيت‏هاى قومى و مناقشات فرقه‏اى دامن نزنند. {سواء از روابط اشخاص} در سراسر دهه‏ى  1360  نمى‏توان موردى را سراغ كرد كه در گوشه‏ى از كشور  نزاع قومى ، يا فرقه‏اى تحت عنوان جنگ شيعه و سنى ، يا پشتون و تاجيك با هزاره رخ داده باشد. ذهنيت عمومى جامعه‏ى افغانى همگى صلح و امنيت و برادرى مى‏خواهند .

 امّا ... اين‏كه مى‏گويند «دخالت يك قدرت خارجى فاجعه‏بار است»  شعر و شاعرى نيست؛ مطلبى است كه يك دريا معنى دارد و مستقيماً با گوشت و پوست و امنيت و زندگى ساكنان بومى ارتباط مى‏يابد. چنين دخالتى به‏ويژه اگر آرام و بى‏صدا و در لفافه‏ى شعارهاى نرم و عامه‏پسند باشد ، به‏مراتب خطرناك‏تر است ؛  چون ضايعات و تلفات بيش‏تر مى‏گيرد. بسيار دير طول مى‏كشد و تو هزينه‏هاى زيادى مى‏پردازى تا فقط به‏اين يك نكته برسى كه :

 «اين اظهار برادرى دروغ است.»

  شقاق و تنش در جنبش  شيعى

  در دو دهه‏ى پايانى قرن بيستم ، كشور ما به‏عرصه‏ى تاخت و تاز و زورآزمايى قدرت‏هاى جهانى و منطقوى مبدل شد. همه‏ى مدعيان ، خرده حساب‏هاى فى‏مابين خود را در اين آوردگاه منتقل كردند كه شرح و نتايج آن برهمگان مشخص است. از جمله نتايج زيانبار آن ، مهاجرت بيش از شش  ميليون  نفر افغان به‏كشورهاى پاكستان و ايران بود كه آن هم تبعات مخصوص  خود را داشت. بروز  شقاق در  جنبش نرم  هزاره‏ها يكى از پس آمدهاى اين مهاجرت  گسترده بود .

 اين جنبش  {بنا به‏هزار و يك دليل موجه و غير موجه} به‏سه بخش  عمده تفكيك  شد :

 1  -   بخش داخلى در قالب دولت تحت رهبرى  ح . د . خ . ا. راه مشاركت مدنى ، يعنى همان مسير سنتى و موفق  يكصد ساله را دنبال كردند  ؛  در صدر آن‏ها كسانى چون  سلطان‏على كشتمند {عضويت در شوراى انقلابى و دفتر سياسى  ح . د . خ . ا. وزير پلان و صدر اعظم} شاه على اكبر شهرستانى {استاد دانشگاه ، عضويت در شوراى انقلابى و (بعداً) رييس مجلس شوراى ملى }كريم ميثاق {وزير} عبدالواحد سرابى {وزير} سيّد محمد نسيم علوى {وزير}... سيّد منصور نادرى كيان {رهبر مذهبى و شخصيت  متنفذ در كابل ، سه ولايت قطغن و مزار شريف ، و فرزندش جنرال سيد جعفر نادرى والى بغلان و دامادش سيد حسام‏الدّين قوماندان فرقه‏ى 80 پلخمرى} سيّد داوود مصباح {عضويت در شوراى انقلابى  ح . د . خ . ا. والى باميان} سيّد على شاه توكلى {روحانى} شيخ حسن‏على نطاق پنجابى {روحانى} شيخ محمد على فكورى بهسودى ، وثوق الاسلام وثوقى {روحانى} ... در اين‏جا مى‏توان ليست  طولانى از شخصيت‏هاى اجتماعى ، مذهبى ، هنرى ، سياسى و نظامى هزارگى تنظيم  نمود كه  معتقد به‏ادامه‏ى  مشاركت ملى  در  قالب استمرار  جنبش  نرم  مدنى  بودند .

  2  -  بخشى از عناصر اين جنبش به‏خارج از كشور مهاجرت كرده و در پاكستان مأوا گرفتند. تحت تأثير استراتژى پاكستان ]كه همواره خواهان نفاق ملى در افغانستان بوده و است[ تا توانست فاقيه را تنگ گرفت و مسايل را سطحى ديد  ؛  راه خود را از مردم افغانستان جدا نموده و به‏پنداشت خويش ، براى  هزاره‏ها نيز تاريخ  و سرنوشت مجزى قايل شد. بدون نظرداشت واقعيت‏هاى  جامعه‏ى افغانى ، شعارها و گرايش‏هاى  «نيونازى» پيشه كرد و اسير گذشته گرديد ؛ كينه‏هاى ملى را دامن زد و به‏زخم‏هاى كهنه كه رو به‏التيام بود ، نيشتر فرو كرد و نمك پاشيد. آن همه دست‏آورد تاريخى‏ء حاصل از مشاركت ملى را ناديده گرفت ، از صدها مورد نقاط مثبت و مشترك اقوام باهم‏برادر افغانى عبور كرد و مانند مگس دنبال نقاط منفى گشت. ارزش‏هاى وفادارى به‏آب و خاك را ]كه مظهرى از وجود يك " ملت " با ويژه‏گى‏هاى  چندگانگى است [به‏ارزش‏هاى قبيله‏اى  مادون  «سرواژى» تنزل داد ... همه‏چيز دقيقاً در مقياس   «تَنگى آجَى» !

 نشرات  «تَنگى آجَى»  آكنده از شعارهاى تند «نيونازيستى» و دامن زدن به‏دردهاى كهنه و مضامين نفاق‏انگيز و انتقام‏جويانه است. اين طيف كه به‏عمق تاريخ  پس رفته بود ، اصول و ضوابط اخلاقى  و  سياسى را زير پا كرد ، ابتدا  ضد قوم پشتون بود  ؛  متعاقباً  ضديت با قوم تاجيك  و  ديگر اقوام را نيز در دستور كار قرار داد ! افغانستان را با  «تَنگى آجَى»  اشتباه گرفت. اصلاً نمى‏توانست  ملازمات سياسى در  يك‏جامعه‏ى متكثّر را درك نموده و محيط اطراف و فضاى آينده را ببيند. قادر نبود دست‏آوردهاى صدساله‏ى جنبش مدنى هزاره‏ها را احصاء كند .

  3  -   بخشى ديگر از «گروهاى جهادى شيعه» در ايران شكل گرفتند كه اغلب متأثر از فضاى جديدى حاكم بر ايران ، تحت رهبرى روحانيون اداره مى‏شدند. اكثريت آن‏ها خواستار برقرارى حكومت اسلامى تحت رهبرى ولايت فقيه از نوع حاكم بر ايران ، در افغانستان بودند××× )1( دگروال يوسف " و "مارك ادكين " : «تلگ خرس» ص: 120  ××× بدين‏قرار ، اين بخش نيز ، از اين طرف بام افتادند ! حال آن‏كه هرشخص كورى هم مى‏توانست ببيند  كه  تشكيل يك  چنان حكومت در افغانستان امكان ندارد. قطعاً خود ايرانى‏ها نيز اين امر را درك مى‏كردند  ؛  امّا ، در عين‏حال از اين نوع سخنان خوش شان مى‏آمد و هواداران افغانى را تشويق مى‏نمودند تا اين ملودى را مستمراً تكرار كنند .

 بدين‏ترتيب ، جنبش مدنى هزاره‏ها پس از نزديك به‏يك قرن ، تحت شرايط زمانى و زمينى به‏شدت سياسى شد و به‏سه شعبه‏ى معارض ، با گرايش‏هاى متفاوت و نگاهاى به‏خارج تقسيم گرديد. در مجموع تا سال  1360  متأثر از اوضاع و شرايط موجوده در افغانستان ، پاكستان و ايران بيش از 30  عنوان  گروه و تشكل ، وابسته به‏جامعه‏ى  شيعه‏ى افغانى تشكيل  و  فعال شدند. عمده‏ى آن‏ها حدود ده گروه و سازمان مى‏شدند كه يك بار تحت عنوان «جبهه‏ى آزادى‏بخش» به‏هم رسيدند، آن جبهه به‏زودى از هم پاشيد و تعداد گروها به‏مرور به «نه» گروه تنقيص شد كه در سال‏هاى نيمه‏ى دوم دهه‏ى  1360  موسوم  به «نه‏گانه» شدند. لذا در منابع متعلق به‏آن سال‏ها عناوين «سه‏گانه» و «هفتگانه» و «نه‏گانه»  زياد به‏كار  رفته است. «سه‏گانه»  و «هفتگانه» عبارت بودند از گروهاى  اهل  سنت با  مركزيت  پيشاور  ؛  «نه‏گانه» اشاره داشت به‏گروهاى شيعى با مركزيت قم، كه اغلب در قالب «شوراى ائتلاف» فعاليت مى‏كردند .

برچسب‌ها: شیعیان افغان و برگشت از کما, شقاق و تنش در جنبش شيعى

افغان ها برای تقابل با خویش و بربادی وطن خود آماده می شوند

 آرايش نيروهاى سياسى كشور

 در مجموع  ،  در سال  1360  صف‏بندى  كليه‏ى  نيروهاى  درگير  افغانستانى  (اعم از هر قوم و طايفه و هرنوع طيف و تمايل) كه تقريباً به‏مدت يك دهه بعد از آن ادامه يافت ، بدين‏ترتيب بود:

 1    -     نيروهاى  چپ  غالب  و بر  سر  اقتدار ،  شامل  احزاب  خلق  و  پرچم ، متمايل به‏مسكو كه  در آن  موقع  عملاً در  مقابل  مردم  قرار  گرفته بودند. قواى  شوروى  به‏حمايت  از آن‏ها وارد كشور  شده  و تنها  پايتخت  و مراكز ولايات  را در  اختيار  داشتند .

 2    -    نيروهاى  چپ  مغلوب ،  شامل  جريان‏هاى  پراكنده‏ى  موسوم  به‏مائوئيستى ،  متمايل به‏چين ،  به‏اضافه‏ى «ستم ملى»  كه فاقد  هويت و تشكيلات  روشن و  تأثيرگذار  بودند ؛ امّا ، نام‏هاى  بزرگ  داشتند.  مانند:  ساما ، سرخا ،  سازا ،  فازا ،  راوا ،  رهايى ...

 3    -    نيروهاى  «بنيادگرا»  و دست  راستى  اهل سنت  ]موسوم به‏هفتگانه[  شامل اخوانى‏ها و  غيره ،  مستقر  در پاكستان  با خصلت خشونت‏طلبى ،  متمايل  به‏غرب  و  در عين‏حال معتقد به‏تشكيل  حكومت  اسلام  و دخالت  دين در  امر  حكومت  ؛   كه  قواى  رزمى شان در محلات ، كوهستان‏ها  و  برخى  ولسوالى‏هاى  پسيف  استقرار  داشتند  مانند :

 -   حزب اسلامى  =   گلب‏الدّين حكمتيار .

 -   جمعيت اسلامى  =   برهان‏الدّين ربانى .

 -   اتحاد اسلامى  =    استاد عبدالرّب الرّسول سياف .

 -   حزب اسلامى   =    مولوى يونس خالص .

 -   حركت انقلاب اسلامى   =    مولوى نصراللّه منصور (انشعابى مولوى محمدنبى)

 -   حركت انقلاب اسلامى   =    مولوى رفيع‏اللّه موأذن (انشعابى مولوى محمد نبى.)

 -   جبهه‏ى ملى نجات افغانستان   =    مولوى محمد مير (انشعابى از مجددى.)

 4    -       نيروهاى   «سنت‏گرا»   اهل سنت   ]موسوم به‏سه گانه[   شامل  تمام  عناصر   مشهور به‏اريستوكرات‏ها ،  تكنوكرات‏ها {متمايل به‏سلطنت و غرب و  معتقد به‏عدم  دخالت  دين در امر حكومت ، با  گرايش   «سكولار معكوس»××× )2( افغانستان در سه دهه‏ى اخير ، ص: 919. ×××{  مستقر در  پاكستان :

 -    محاذ ملى  =    پير سيّداحمد گيلانى .

 -    جبهه‏ى ملى نجات افغانستان = حضرت صبغةاللّه مجددى .

 -    حركت انقلاب   =   مولوى محمد نبى محمدى .

 5    -     نيروهاى  سنت‏گرا و دست  راستى  شيعى ، داراى  پايگاهاى  وسيع  مردمى  ؛   امّا ، فاقد تحليل  و مشى‏ء مشخص ، فاقد برنامه  ]كه نمى‏دانند با اين موقعيت و قدرت خود چه كنند؟[  متمايل به‏غرب ، معتقد به‏عدم دخالت دين در امر دولت {باگرايش سكولار معكوس }واجد خصلت ملوك‏الطّوايفى -  مانند شوراى اتفاق ، به‏رهبرى آيةاللّه بهشتى و حركت اسلامى ، به‏رهبرى آيةاللّه محمد آصف محسنى قندهارى .

 6    -    نيروهاى نوظهور و متظاهر به‏بنيادگرايى شيعى در ايران ، تحت حمايت ستاد پشتيبانى انقلاب اسلامى افغانستان مستقر در وزارت خارجه‏ى ايران و واحد نهضت‏ها : مانند سازمان نصر ، پاسداران جهاد ، حزب‏اللّه ، نيروى اسلامى ، حزب دعوت اسلامى و نهضت اسلامى ...

 7   -   نيروهاى چپ  «ملى - مستقل»  {پيروان اسلام منهاى روحانيت} شامل مجاهدين مستضعفين ، كانون مهاجر ، انجمن سوم حوت ، اسلام مكتب توحيد ، جنبش اسلامى مستضعفين الحديد و حلقات آزادانديش اهل سنت تحت رهبرى سيد اسحاق دلجو و سيد بهاءالدّين مجروح .

 8    -   عناصر «نيونازيسم هزارگى»  مستقر در كويته  بلوچستان ، مانند : تنظيم نسل‏نو هزاره - مغل ، اتحاديه‏هاى  وكيل مقصودى ، حاج رسول ، حاج بركت ، عيسى غرجستانى ...

 نقش پاكستان  :                          در اين موقع پاكستان (من حيث ميزبان گروهاى اهل سنت) كانديداى خود را انتخاب كرده بود ، براى همه مثل آفتاب روشن بود كه ارتش پاكستان و اداره‏ى «آى. اس. آى»   آقاى حكمتيار را براى فرداى افغانستان آماده مى‏كند. جنرال ضياءالحق يك بنيادگراى افراطى شبيهه خود حكمتيار بود ، او كه با كودتاى نظامى روى كار آمده بود ، حكومتش از عدم مشروعيت داخلى و بين‏المللى رنج مى‏برد  ؛ در چنين شرايطى بحران افغانستان بهترين مستمسك بود. هكذا جنرالان اختر عبدالرحمن و متعاقباً حميد گل (از قوم پشتون) رييس اداره‏ى «آى. اس. آى» حكمتيار را بالاتر از همه قرار داده بودند. «دگروال يوسف» افسرى برجسته و رئيس شعبه‏ى افغانى در «آى. اس. آى» جدول تخصيص كمك‏هاى قدرت‏هاى  غربى  جهت تسليح  و اكمال مجاهدين افغانى را اين‏گونه شرح مى‏دهد: «حكمتيار 20  -  18  فى‏صد ، ربانى  19  - 18  فى‏صد ،  سياف  18  -  17  فى‏صد ، خالص  15 -  13 فى‏صد مولوى  محمد نبى  15 -  13  فى‏صد  ،  گيلانى  11  -  10 فى‏صد  ،  مجددى  5  -  3 فى‏صد.»××× )3( دكتر محمد حليم تنوير: «تاريخ و روزنامه‏نگارى افغانستان»  ص 423. ××× يوسف كه در سال  1987 (م) )1365 هش) از اين سمت منفصل شد ، مقدار ورود اسلحه از پاكستان به‏افغانستان تنها در همان يك  سال را  65 /000 تن متذكر  شده  است .

 با اين وصف ، باقى گروها همواره شكوه داشتند كه پاكستان از مجموع كمك‏هاى قدرت‏هاى غربى  40  %  آن را به‏حكمتيار و  60 %  را به‏باقى گروها اختصاص مى‏دهد. در حالى كه حزب اسلامى نتيجه‏گرا بود و خود را گرفتار زحمت جنگ با روس‏ها نمى‏كرد و صبر مى‏نمود تا ديگر نيروها جلو بروند ، بجنگند و خود از پشت سر به‏آن‏ها شبيخون زده و هنگام خستگى و فشالت آنان ، تازه‏نفس وارد معركه شود و سهم‏خواهى كند. معهذا تبليغات به‏نفع حكمتيار چندان گسترده و سحرآميز بود كه او را در هاله‏ى رنگارنگ از اوصاف و فضايل و كمالات بى‏مانند نشان مى‏داد. در همه‏جا و در اردوگاهاى مخالفين و موافقين ، او را مظهر جهاد ، سمبل مقاومت ، سرسختى ، آشتى‏ناپذيرى ، مهندس ، انجينير (؟!) مدير ، مدبر ، اولوالعزم ، مفسر قرآن ... و داراى يد بيضاء  معرفى مى‏كردند. نشرات عربى او را «قلب‏الدّين» مى‏نوشتند. در همين‏حال ، حكمتيار طى يك اقدام رندانه به‏نيروهاى حزب اسلامى دستور داد وضع لباس و كلاه و هيأت خود را مطابق با فرم و رنگ مورد استفاده‏ى  قبايل پشتونِ ساكن در نواحى صوبه سرحد {به‏ويژه شهر پيشاور} در آورند ، تا تعدادشان در مرءآ و منظر عمومى زياد ديده شوند. هرفرد خارجى و عربى كه وارد پيشاور شود ، آن‏جا را پر از مردان حزب اسلامى ببيند ! حكمتيار بعدها ادعا كرد:

  »78 % مهاجرين (در پاكستان) متعهد به‏حزب اسلامى هستند ، 90 % فشار جنگ (عليه شوروى و كمونيست‏هاى داخلى) بردوش مجاهدين حزب اسلامى سنگينى مى‏كرد.××× )1( عبدالعلى مزارى «احياى هويت» چاپ اول زمستان 1374، قم، صص: 216 - 215. ××׫

  «غالباً بيش از هفتاد درصد مردم هرات عضويت حزب اسلامى را داشتند.××× )2( همان - ص: 52. ××׫

  ايران :          من‏حيث  حامى  و ميزبان  گروهاى اهل  تشيع ، تا آن  موقع به‏نتايج  و كانديداى مشخص در  مورد  افغانستان  نرسيده بود ، دليل اين امر بيش‏تر به‏اوضاع  داخلى  خود اين كشور برمى‏گشت  ؛  مثلاً در آن موقع موضوع افغانستان مسأله‏ى  درجه اول  پاكستان را تشكيل مى‏داد؛ ولى  در ايران  شايد به‏رتبه‏ى  دهم هم نمى‏رسيد  ؛  انقلاب تازه پيروز شده بود و تعدادى مسايل بسيار  مهم‏تر چون تحكيم پايه‏هاى  انقلاب  در منازعات داخلى ، جنگ  با عراق ، گروگان‏هاى آمريكايى و غيره وجود داشت كه ذهن رهبران ايران را  به‏خود مشغول كرده بود ؛ بناءاً در موضوع افغانستان هربخش و هر واحد ، شخص يا گروهى خاصى را مى‏پسنديد و ذهنيت خاص خود را اِعمال مى‏نمود.  در اين موقع دسته‏بندى گروهاى اهل تشيع افغانى چنين بود :

 1     -      سنت‏گرايان - با گرايش سكولار معكوس  (در هزاره‏جات و ايران):

 الف   -      شوراى اتفاق (بعداً:  حزب اتفاق) ، نشريه: توحيد .

 ب     -      حركت اسلامى ، نشرات: استقامت ، فجر اميد ، صبح دانش .

 2     -      متظاهرين به‏بنيادگرايى شيعى  (پيروان تز ولايت فقيه ، در ايران):

 الف   -      سازمان نصر ، نشريه : پيام مستضعفين ، حبل‏اللّه .

 ب     -      پاسداران  جهاد اسلامى ، نشريه : پيام پاسدار .

 ج     -      روحانيت مبارز .

 د     -      حزب‏اللّه.  (به‏رهبرى قارى احمد هراتى)

 ه    -      نهضت اسلامى ، نشريه: نهضت .

 و     -      جمعيت العلماء .

 ز     -      نيروى اسلامى افغانستان ، نشريه : دفاع .

 

 3    -  گروهاى بينابين گذشته‏گرا و كم‏تأثير در فضاى سياسى - نظامى:

 الف    -       حزب اسلامى رعد ؛ رهبر «شيخ‏زاده غزنوى» نشريه: «پيكار اسلامى».

 ب      -       حزب دعوت اسلامى ، نشريه :  «پيام دعوت» .

 ج      -       حزب دعوت اتحاد اسلامى .

 د      -       سازمان فلاح اسلامى  ؛  معلم بابه غزنوى .

 ه     -       نهضت روحانيت و جوان  ؛  «سيد محسن نقوى» ، نشريه: «هجرت» .

 و      -       فداييان اسلام  ؛  «سيد مصباح مزارى» .

 ز      -       فداييان امت اسلامى  ؛  «رضايى سرپلى» .

 

 4      -       جريان‏هاى كيفى «ملى - مستقل» با داعيه‏ى  «بازگشت به‏خويش» :

 الف    -       كانون مهاجر ،   نشرات : پيام مهاجر ، جُوالى ، جيحون .

 ب      -       مجاهدين مستضعفين ،      «  «   پيام مبارز ، صف .

 ج      -       جنبش مسلمانان مبارز ،   «  «   پيام مبارز .

 د      -       حزب وحدت اسلامى (اسماعيل رضوانى ، مفقودالاثر در تهران 1359(

 ه     -       انجمن اسلامى سوم حوت ،   «  «   سوم حوت .

 و      -       جنبش اسلامى مستضعفين ،   «  «   گاهنامه .

 ز      -       اسلام  مكتب  توحيد  ،    «  «  امت اسلام ، بولتن  خبرى  ، ثار.

  طى سال‏هاى  1358  تا 1360 تغييرات و چرخش‏هاى در اين كته‏گورى‏ها به‏وجود آمد چنان‏كه ادغام‏ها ، انشعاب‏ها ، و اتحادهاى در آن صورت گرفت. در برخى از آن تحولات حركت اسلامى و شوراى اتفاق نيز سهيم بودند. مانند: تشكيل «حزب اتحاد  انقلاب  اسلامى افغانستان» در اواخر سال 1358  و تشكيل  جبهه‏ى آزادى‏بخش انقلاب اسلامى افغانستان  در سال  1359 .

  به‏همين  قرار  نيروى  اسلامى  دچار انشعاب  شد و  شخصى به‏نام  حسن كريمى  (قزلباش) از آن  سازمان  جدا گرديد  و سازمانى  تحت عنوان نيروى  انقلاب  اسلامى افغانستان  پديد  آورد كه نشريه‏ى  «سنان» را  منتشر مى‏نمود.  نيروى انقلاب  بخش اعظم كار خود  را جمع‏آورى  نيروى داوطلب  جنگى از بين  جوانان  مهاجر افغانى  براى  جبهه‏ى  جنگ  ايران  و عراق  قرار داد و  در هرشماره  از  نشريه‏ى  سنان  رشادت‏ها و خط شكنى‏هاى جوانان  افغانى  را  به‏همراه عكس‏هاى از  قربانيان  منتشر  مى‏نمود .

 چنان‏كه در سازمان  نهضت اسلامى نيز انشعابى به‏وجود آمد : آقاى على‏بابا رحيمى در رأس عده‏ى از آن  سازمان  جدا شده  و گروه  مستقلى به‏همان  نام  تأسيس  كرد. اختلافات  بين هردو نهضت  براى مدت‏ها ادامه  يافت. گروه  اولى براى  مدتى خود را «نهضت مؤسسين» مى‏خواند. از آن‏جا كه رهبران آن در دستگاه قدرت‏مند آيةاللّه منتظرى و واحد نهضت‏ها موقعيت‏هاى خوبى داشتند ، توانستند على‏بابا رحيمى را به‏زندان بفرستند. در زندان به‏او اتهاماتى زيادى ، من جمله ارتباط با دولت كابل وارد آمد. از او اعترافاتى گرفته شد و به‏صورت مكتوب منتشر گرديد .

 على‏بابا  پس از رهايى از زندان  باز هم توانست  مدتى در عرصه‏ى  سياسى باقى  بماند ؛ سرانجام ،  مضمحل  شد  و بالاخره  به‏استراليا  مهاجرت كرد .

 دهه‏ى  1360  فُرجه‏ى  زمانى  براى كنش  اين تنظيم‏ها بود. به‏مرور ، اوضاع  شفاف‏تر شد ، رفتنى‏ها  رفتند  و ماندنى‏ها  به‏راه خود ادامه  دادند. در عين‏حال  دو سه  جريان  روشن‏فكرى ديگر  كه  برخى عناصر آن  از  بدنه‏ى سازمان نصر طرد شده بودند ، به‏ليست اضافه شدند :

 1    -      قيام توحيدى مستضعفين  ؛  قسيم اخگر ، پاكستان ، نشريه : فجر آزادى .

 2    -      جنبش روشنفكران ملى ، به‏رهبرى رحمةاللّه افتخارى در ايران .

 3    -      كانون همبستگى روشنفكران افغانستان ، نشريه : جهان نو .

 

 5     -     «نيونازى‏هاى»  هزارگى  (مستقر در پاكستان) شامل:

 الف   -     «تنظيم نسل نو هزاره -  مغل» من‏حيث الهامبخش و رهبر معنوى .

 ب     -     اتحاديه‏ى مجاهدين اسلام ، تحت رهبرى وكيل عبدالحسين مقصودى .

 ج     -    اتحاديه‏ى مجاهدين اسلام ، عيسى غرجستانى  ؛  نشريه‏ى «گل سرخ» .

 د     -    اتحاديه‏ى مجاهدين مسلمان افغانستان  ؛  معروف به‏اتحاديه‏ى حاج رسول .

 ه    -    اتحاديه‏ى مسلمانان مجاهد افغانستان  ؛  معروف به‏اتحاديه‏ى حاج بركت.

 و     -    حزب‏اللّه  ؛  به‏رهبرى «يزدانعلى وثوقى» (كه متعاقباً به‏دولت پيوست.)

 ز     -    بعدها جريانى باعنوان «شوراى انسجام اقليت‏هاى محروم» هم به‏وجود آمد.

 تقريباً  مركز  همه‏ى آن‏ها در كويته بلوچستان بود. به‏موازات آن‏ها ، گروهاى سنتى شيعى كه مركزيت شان در قم بود ، نيز هركدام  دفاترى مطابق با وصف‏الحال خود در كويته داشتند. عجيب اين‏كه: از آن همه كمك سيل‏آساى غربى هيچى به‏دست شان نرسيد. شايد يك علتش اين بود كه مهاجرين شيعه و هزاره در پاكستان توقف نمى‏كرند  ؛  همه‏ى آن‏ها از همان افغانستان به‏مقصد ايران حركت مى‏كردند و به‏هر نحوى خود را به‏ايران مى‏رسانيدند. حتى آن گروهاى  «نيونازى» در ابتدا سعى كردند يك كمپ هزارگى در محل موسوم به «سرخ آباد» واقع در حوالى كويته بلوچستان احداث نمايند. اين كمپ داير شد ، تعداد معدودى مهاجر هزارگى در خود پذيرفت ، براى آن‏ها «رشن» حواله گرديد  ؛  لكن همان‏ها هم در آن‏جا نماندند و كمپ تعطيل شد. پاره‏ى از هزاره‏ها كارشكنى گروهاى اهل سنت را مسبب محروميت خود از كمك‏هاى غربيان دانستند :

 «در چهارده سال جهاد كه هفتاد ميليارد دالر براى افغانستان مصرف شد، باز براى ما يك دالر كسى كمك نكرد، تمام مؤسسه‏هاى غربى كه در افغانستان كار مى‏كردند يك كنفرانسى در پيشاور داير كردند و تمام تنظيم‏ها و صاحب‏نظران را هم در پيشاور جمع نمودند تا درباره‏ى بهبود جهاد افغانستان صحبت كنند، بعد يك نفر از خارجى‏ها رفت پشت تريبون ايستاده شدند كه در اول انقلاب، مردم شيعه و مردم هزاره‏جات منطقه‏ى خود را زود آزاد كرد و من الان در اين جمع از اين‏ها كسى را نمى‏بينم. در ليست كمك‏هاى هم كه در افغانستان مى‏شود براى اين‏ها وجود ندارد، اين‏ها كجا است ؟...»

 «بعد بى‏شرمانه يكى از مسئولين جهادى رفت پشت تريبون، گفت همين مسأله را من جواب مى‏گويم، گفت اين‏كه به‏اين‏ها دواء كمك بكنيد، احياناً مواد غذايى كمك بكنيد من موافق هستم، ولى اين‏ها مبارزه كردند منطقه شان را آزاد كردند، ايران به‏اين‏ها يك مقدار سلاح داد، الآن در ميان خود شان جنگ دارند. اين‏ها ظرفيت اين مسأله را ندارند كه به‏اين‏ها از نگاه تسليحاتى كمك شود، يعنى اشاره داد به‏اين خارجى كه اين‏ها به‏ايران وابسته است، احتياط بكنيد، اصل عمده مسأله اين گپ بود.»

 «شايد خيلى‏ها، مردم ما فكر بكند در اين مسأله كه شايد رهبران و مسئولين، نخواسته كمك‏هاى دنيا را بياورند به‏ما در هزاره‏جات سرازير بكند اين‏ها مخالفت كردند، نه اين نبود، ما محكوميت داشتيم و كمك نكردند، اين محكوميت، محكوميت تاريخى بود براى ما، خوب در چهارده سال جهاد هفتاد ميليارد دالر مصرف شد، كه اكثر قاطعش در پاكستان مصرف شد.»××× )1( مرحوم  «ابوذر غزنوى» در زمستان سال 1372 در شوراى مركزى مى‏گفت در تاريخ حزب وحدت اسلامى دوتا اعدام سياسى بود: يك اعدام در باميان ؛ وقتى آقاى صادقى نيلى شهيد شد ، يك عده را گرفتند ، بدون تحقيق اعدام كردند و قتل را به‏گردن حركت اسلامى انداختند. درحالى كه قاتل كسى ديگرى بود. اين حرف ابوذر است در جمع شوراى مركزى.»

 (متن سخنرانى حجةالاسلام مرتضوى سخنگوى اسبق حزب وحدت اسلامى افغانستان، مندرج در هفته‏نامه‏ى «نجات» شماره 1377 - 43 - قم)  ×××

 «برادرانى كه در پيشاور نشسته بودند گفتند كه شيعه‏ها در افغانستان دو درصد يا سه درصد هستند و از كل راديوها اعلان شد... در اين‏جا بود كه ما فكر كرديم پس ما تا حالاً كه در سر و صورت مى‏زديم كه دولت در افغانستان تشكيل بدهيم و آن دولت وابسته نباشد حكومت ناب اسلامى باشد. وقتى كه ما در افغانستان موجوديت نداريم، اين حرف بى‏خودى است.××× )1( مجله‏ى «توحيد» ارگان نشراتى شوراى انقلابى اتفاق اسلامى افغانستان، شماره )0( ××׫

  واقع  اين بود كه شيفتگى بيش از حد  هزاره‏ها نسبت به‏ايران  چنان بود كه غالب گروهاى مستقر در قم بطور افراطى  خواستار برقرارى  حكومت اسلامى از نوع ايران ، در افغانستان بودند.  در شرايطى كه كشور شان تحت اشغال روس‏ها قرار داشت  {متأثر از فضاى ايران }شعارهاى  «نه شرقى نه غربى»  و  «راه قدس از كربلا مى‏گذرد»  سر مى‏دادند ، مرگ بر آمريكا ، انگليس ، منافقين  و  صدام مى‏گفتند ... آن‏هم در شرايطى كه روابط ايران با بلوك غرب به‏شدت تنش‏آلود بود.  همه‏ى اين‏ها نمى‏توانست  از چشم‏ها بدور ماند. بعدها محمد اكبرى (سركرده‏ى پاسداران جهاد) در مصاحبه با «راديو آزادى»  اظهار تأسف كرد از اين‏كه گروهاى جهادى شيعى در دوران  جهاد نتوانستند  روابط مفيد و  موأثرى با جهان غرب داشته باشند .

  به‏هر دليلى بود ، تنظيم‏هاى  «نيونازى»  مستقر در پاكستان  روز به‏روز  ضعيف  و ضعيف‏تر شدند. تعداد  از آن‏ها در ابتدا  جبهات  نظامى داشتند ، حتى  در نخستين سال‏هاى دهه‏ى  1360 يك چند  فقره درگيرى  داخلى  را با گروهاى  سنتى  هوادار ايران ، در نواحى  جاغورى و غزنى سازمان دادند. پلان  نهايى آن‏ها اين بود كه  اتوريته‏ى  خود را برسراسر هزاره‏جات تثبيت نمايند؛ ولى  خيلى زود شكست  خوردند  و به‏مرور جبهات  نظامى ايشان  منحل گرديد. حتى در عرصه‏هاى  سياسى ، فكرى  و فرهنگى نيز عددى  محسوب  نمى‏شدند.  هريك‏شان  در آخرين روزهاى اقامت در كويته ، چيزى  جز نام  ميان‏تهى نداشتند و به‏نان شب محتاج بودند ؛

  تا اين‏كه با سقوط دولت دكتر نجيب در سال  1371  اوضاع در كابل آشفته گرديد ، تنظيم‏هاى جهادى نتوانستند الگوى قابل قبول در امر حكمرانى ارايه نمايند.  معادلات برهم خورد ، ملغمه‏ى از تمايلات  سكتاريستى ، ديگرستيزى ، زياده‏خواهى و مسئوليت‏ناپذيرى آتش منازعات قومى و مذهبى را مشتعل كرد.  چهار قوم عمده به‏جان يك‏ديگر افتادند. از اين پس  شعارها و گرايش‏ها سمت  و  سوى ديگر گرفت ، ارزش‏ها و اعتقادات زير پاشد ، وفادارى و تعهدات  از مام ميهن  و " آب و خاك " به‏قوميت ، نژاد ، زبان ، گروه و منافع شخصى چرخش نمود. ايديولوژى‏ها به‏كيش‏شخصيت  تنزل كرد و ميدان براى كلاه‏برداران و سودجويان  هر قوم ، باز شد .

  ائتلاف‏ها و اتحادها 

 اتحاد معروف به‏هفتگانه اهل سنت (بنياد گرايان) شامل :

 الف    -     جمعيت اسلامى  =  برهان‏الدّين ربانى .

 ب      -     حزب اسلامى  =   گلب‏الدّين حكمتيار .

 ج      -     حزب اسلامى  =   مولوى يونس خالص .

 د      -     اتحاد اسلامى  =   استاد عبدالرّب الرّسول سياف .

 ه     -     حركت انقلاب اسلامى  =   مولوى نصراللّه منصور (انشعابى محمد نبى.)

 و      -     حركت انقلاب اسلامى  =   مولوى رفيع‏اللّه موأذن (انشعابى محمد نبى.)

 ز      -     جبهه‏ى ملى نجات افغانستان  =  مولوى محمد مير (انشعابى از مجددى.)

 اتحاد موسوم  به سه‏گانه اهل سنت (ستت گرايان) شامل :

 الف    -     محاذ ملى  =   پير سيّداحمد گيلانى .

 ب      -     جبهه‏ى ملى نجات افغانستان  =   حضرت صبغةاللّه مجددى .

 ج      -     حركت انقلاب  =   مولوى محمد نبى محمدى .

 ائتلاف‏ها و اتحادهاى گروهاى شيعى طى دهه )1358 تا 1368( چنين است :

 1      -    «حزب  اتحاد  انقلاب  اسلامى  افغانستان»  1358  متشكل از  سازمان‏هاى :  نصر ، نهضت  ، نيرو  ، رعد  ، فداييان  ، جنبش و مجاهدين  ؛ ارگان نشراتى: آزادى .

 2      -    «جنبش مقاوت اسلامى»  سال  1359  متشكل از دوگروه : «كانون مهاجر» به‏رهبرى سلمان رنجبر و  «جنبش اسلامى مستضعفين» به‏رهبرى عبدالحسين عاقلى» .

 3      -    «جبهه آزادى‏بخش انقلاب اسلامى افغانستان» سال  1359  متشكل از  10 گروه شامل: حركت ، شورى ، نصر ، نيرو ، رعد ، جنبش ، مجاهدين ، جمعيت‏العلماء ، دعوت ، نهضت. دبيركل :  «آيةاللّه محسنى»  ؛ سپهسالار : «عليپور غفورى»  ارگان نشراتى : «عاشورا»  مدت فعاليت : فقط چندماه. كه در نتيجه‏ى كارشكنى واحد نهضت‏ها از هم پاشيد .

 4      -     «جبهه‏ى متحد انقلاب اسلامى افغانستان» از سال  1361  تا 68 متشكل از 4 گروه ، شامل : جنبش عاقلى ، فداييان اسلام ، فداييان امت اسلام و دعوت اسلامى. پس از قتل آقايان اخلاقى ، عاقلى و مصباح مزارى ، افراد شاخص اين جبهه سيدحسين عالمى بلخى و هاشمى لولنجى بودند. " سنگر انقلاب " را منتشر مى‏نمود .

 5      -     «شوراى ائتلاف»  فعاليت از سال  1364 تا 1368  شامل : نصر ، نهضت ، پاسداران، حركت ، جبهه‏ى متحد ، نيرو ، و بقاياى شوراى اتفاق .

 6      -     «حزب وحدت اسلامى»  (با مستشاريت  وزارت خارجه‏ى ايران)  سال  1368 تا (...؟)  متشكل از گروهاى : نصر ، نهضت ، نيرو ، پاسداران جهاد ، اتحاديه وكيل مقصودى ، بقاياى شوراى اتفاق ، جبهه‏ى متحد ، مجاهدين مستضعفين ، شمارى از عناصر استحاله شده‏ى كانون مهاجر و بخشى از حركت اسلامى. (رجوع به‏جدول تشكل‏هاى افغانى ، در آخر كتاب)

 در مجموع ، طى نيمه‏ى  دوم قرن  بيستم ، كشور افغانستان  به‏يك " شهر فرنگ "  رنگارنگ شباهت  داشت  كه  دايماً  شكل‏ها و نقاشى‏هايش  تغيير مى‏كرد و هيچ چيزى  زيبا  و  تماشايى هم درآن  نبود. يك چنين  دورانى ، براى  ماجراجويانى  كه جرأت  و گستاخى  استفاده از فرصت‏ها را دارند  و به وسايل  و روش‏ها هم  اهميتى نمى‏دهند ، بهترين  زمان است. به‏اين جهت  بود كه ماجراجويان  در  سراسر افغانستان  فراوان شدند.  ماجراجويانى  از خود كشور و كسان  ديگرى كه  از  مرزها  سرازير  شدند.  هركس  و  هر گروه  نقش  خود  را اجراء  مى‏كرد و براى  منفعت خود مى‏كوشيد و حاضر بود كه تمام  اشخاص  ديگر را نابود  كند و  از ميان  بردارد ،  گاهى اوقات  دو گروه  يا بيش‏تر  باهم  متفق مى‏شدند  تا سومى  را نابود  كنند ،  بعد  بلافاصله به‏جان يك‏ديگر مى‏افتادند. كوشش‏هاى  ديوانه‏وارى  صورت  مى‏گرفت  تا كشور  پارچه  پارچه  شود ، غارت نامحدودى  در همه جا  جريان  داشت كه اغلب به‏صورت  بى‏پرده  و بى‏شرمانه  و  علنى بود ، گاهى هم  در زير عناوين  و  نقاب‏هاى  عوامفريبانه  صورت  مى‏گرفت  .

برچسب‌ها: افغان ها برای تقابل با خویش و بربادی وطن خود آماده, آرايش نيروهاى سياسى كشور

بخش پنجم = سران قبایل افغان و روزهای بی فردا

    بخش   پنجم

=====================

  روزهاى   بى‏فردا

--------------------

  در بهار سال  1360 تصميم گرفتم  سفرى به‏داخل  كشور داشته باشم ، قصدم را با سلمان رنجبر در ميان نهادم ، او  ضمن موافقت ، خيلى  خوشحال شد. نامه‏هاى  مفصلى  براى خانواده‏ى  پدرى خود  و ديگر  دوستانى  مرتبط  با كانون مهاجر نوشت. دستورالعمل‏هاى در مورد شيوه‏ها و ميكانيزم تحقيق و مصاحبه با مردم ، فرماندهان و حاكمان محلى و در رأس آن‏ها «شخص آيةاللّه سيّد على بهشتى» رياست نهاد اجرايى موسوم به«شوراى انقلابى اتفاق اسلامى افغانستان» اختصاراً: (ش. ا.ا.ا.ا) نوشته به من داد. او ريز برنامه‏هاى مرا روشن كرد. حدود 30 سؤال مربوط به‏مصاحبه با آقاى بهشتى را شخصاً طرح كرد و كتباً به‏دستم داد. سپس طى يك جلسه‏ى كارى ، چند بار سفارش كرد كه با آيةاللّه بهشتى حتماً مصاحبه داشته باشم و اين پرسش را از او بنمايم كه: «شوراى اتفاق يك حكومت ملوك‏الطّوايفى  نيست ؟

 -     به‏روابط اقوام لطمه نمى‏زند ؟ وحدت ملى را به‏خطر نمى‏اندازد ؟ ...»

 رنجبر  به‏من گفت :  «وقتى در بين مردم  تحقيقات مى‏كنى  متوجه اين نكته  باش كه در افغانستان  بحران عدم اعتماد  حاكم است. مردم  ما در اثر مظالم فراوان  تاريخى ، دروغ‏گو  بار آمده‏اند  و اظهارات  اوليه‏ى  ايشان  قابل اعتبار  نيست.  تو سعى‏كن  همان  يك سوژه را از چندين منبع بپرسى ، آن‏گاه دريافت‏هايت را باهم تطبيق بده و خودت نتيجه بگير.» در آخرين لحظات خدا حافظى ، به‏منظور تأكيد بيش‏تر گفت : «اگر در اين سفر با آيةاللّه بهشتى مصاحبه نداشته باشى ، فكركن كه هيچ كارى نكرده‏اى ، رفتى افغانستان و دست خالى هم برگشته‏اى !»

 من هم  به‏او  اطمينان  دادم كه  به‏هرقيمتى  اين كار  را  مى‏كنم .

 تا اين موقع سراسر هزاره‏جات در اختيار شوراى اتفاق بود. آن شورى كميسيون‏هاى منظمى جهت اداره‏ى امور تشكيل داده بود. مى‏توان گفت هر كميسيون حكم يك وزارت را داشت كه مركزيت همگى آن‏ها در محلى به‏نام «شهرنو - ورس» قرار داشت. شعبه‏هاى هريك در مراكز ولسوالى‏ها داير بود. در حكومت شوراى اتفاق به‏رياست آقاى بهشتى ، هرولسوالى يك «حوزه» محسوب مى‏شد ، سرور حوزه در حكم ولسوال ، براجراى امور اشراف داشت. هكذا شوراى اتفاق نمايندگى‏هاى فعال در كشورهاى ايران و پاكستان داير كرده بود .

 مسئوليت بخش ايران شوراى اتفاق به‏عهده‏ى شيخ نادرعلى مهدوى شهرستانى بود كه در آن موقع  در دفتر تهران به‏سر مى‏برد. دفتر تهران در مسجد سپهسالار ، واقع  در بازار مستقر بود. امام اين مسجد كسى به‏نام آيةاللّه  حسن سعيد  (از طرفداران آيةاللّه خويى) بود كه از باب رفاقت و همشاگردى با بهشتى  (در دوران تحصيل در نجف) اين مركز را در اختيار شورى نهاده بود .

 در همان موقع  دفتر سازمان نصر در يك خانه‏ى اعيانى و شيك ، واقع  در نواحى بالاشهر تهران  (خيابان انقلاب)  مستقر بود ، اين مكان كه متعلق به‏يكى از سران  فرارى رژيم سابق بوده، در آغاز انقلاب مصادره شده و از جانب دولت ايران در اختيار سازمان نصر نهاده  شده بود .

 ما به‏قصد  هماهنگى و تدارك مقدمات سفر ، به‏دفتر شورى رفتيم. شيخ نادر على مهدوى كه آن موقع در تهران حضور داشت ، در كارهاى مربوط به‏مسافرتم منتهاى همكارى به‏خرج داد ، برايم كارت  عضويت شوراى اتفاق صادر نمود ، يك معرفى نامه‏ى مفصل به‏آقاى بهشتى نوشت تا هم بتوانم ايشان را ملاقات نموده و با او مصاحبه نمايم ، هم در سراسر قلمرو شورى آزادى و امنيت داشته باشم. او نامه‏ى هم به‏مركز نمايندگى شورى در پاكستان نوشت و ضمن آن از مسئولين آن مركز خواست تا با ما همكارى كنند .

    سرانجام ،  با مقدارى  زياد  نشريه‏ى  «پيام مهاجر»  ،  «جُوالى»  ،  سربرگ  «پيام مهاجر» ، كتاب‏هاى  منتشره  از سوى  «كانون مهاجر»  عازم پاكستان  شدم.  طبق  برنامه در  دفتر  شوراى اتفاق ، واقع  در «مرى آباد -  كويته» وارد شدم ، در اين  موقع مرحوم  شيخ اكرم  فاضلى (هم محلى خودم)  نيز در آن‏جا به‏سر مى‏برد. او  منتظر  سهميه‏ى  اسلحه براى  شوراى اتفاق  بود كه از مراجع غربى  توسط ارتش  پاكستان  منظماً  هردو سه  ماه يك‏بار  به‏گروهاى مسلح  افغانستانى اعطاء مى‏شد.  شيخ اكرم كه متوجه  شد ما عازم  داخل  هستيم ، با انواع لطايف‏الحيل  ما را نگهداشت  تا در امر انتقال  اسلحه با  او مساعدت  كنيم .

  تا آن‏موقع  دقيقاً يك سال و  شش ماه  از ورود قواى  شوروى  به‏افغانستان  مى‏گذشت شوراى  اتفاق به‏حيث  تنها  نماينده‏ى  مردم  شيعه نزد محافل  غربى ،  شناخته  شده بود  كه  از سهميه‏ى  سلاح  و  امكانات  برخوردار  بود. سراسر  هزاره‏جات  تحت  اداره‏ى  منظم  شورى قرار داشت. آن‏شورى گرچه يك  نهاد گذشته‏گرا و عارى از مبانى فكرى روز آمد بود ؛ لكن با شيوه‏هاى ابتدايى دموكراتيك ، مانند انتخابات محلى ، وجود قواى سه گانه ، و توزيع عادلانه‏ى قدرت به‏وجود آمده بود. مزيت منحصر به‏فرد آن ، همانا ظهور طبيعى از ميان  توده‏هاى مردم بود كه بالمقابل احساس مسئوليت در برابر آنان  مى‏نمود. هيچ تعهدى در برابر هيچ قدرت خارجى نداشت  و  سهم هزاره‏جات از حمايت‏هاى  همه جانبه‏ى قدرت‏هاى غربى را دريافت مى‏نمود .

 بعداً وقتى جنگ‏هاى داخلى در هزاره‏جات شروع شد ، قدرت شورى تضعيف گرديد و گروهاى جانب‏دار ايران در آن‏جا جان گرفتند ؛  كليه‏ى اين كمك‏ها قطع شد .

  بازار سياست در كويته و پيشاور گرم شده بود. من از مراكز گروها در اين دو شهر ديدن كردم ، خبرنگاران غربى فوج فوج مانند مور و ملخ  ريخته بودند. يك روز بعد از ظهر در دفتر كار و كيل عبدالحسين مقصودى ]رهبر اتحاديه مجاهدين[ سرگرم صحبت بوديم  كه يك نوجوان آمريكايى به‏اتفاق  يك مترجم  وارد شد ، باب  گفت وگو را  با عبدالحسين  مقصودى  گشود ؛ در پايان  مصاحبه ، آن جوان  آمريكايى كامره‏ى خود را درآورد و يك چند قطعه عكس از وكيل مقصودى برداشت ، سپس  دستى در جيب كرده  مبلغى دالر  درآورده  و شمرد ، حدود دوهزار دالر شد ، آن را گذاشت روى  ميز عبدالحسين مقصودى و مقصودى هم آن را برداشت !

 من از اين طرز  كمك گدامنشانه‏ى  آن جوان  آمريكايى  و مخصوصاً از قبول  عبدالحسين مقصودى  حيرت  كردم .      -         چطور  آن‏ها پيش چشم ما اين كار  را  كردند ؟!

  براى  آموزش  نظامى  به«ترلنينگ» واقع  در منطقه‏ى  «ترى‏منگل»  معرفى شديم. در آن‏جا ارودگاه نظامى وسيع برپا بود. افراد گروهاى مسلح افغانى زيرنظر «ميليشياى پاكستانى» آموزش مى‏ديدند.  هرگروه جايگاه و نوبت خاص داشت ، افراد گروها كم‏تر مى‏توانستند يك‏ديگر را ببينند. آموزش‏ها بيش‏تر در مورد تخريب و انفجارات بود ، روى بدن‏سازى و شستشوى مغزى اصلاً  كار نمى‏شد ، تمركز اصلى روى هدف‏گيرى و «فيرينگ» بود. ما قبلاً شبيهه اين را در ايران ديده بوديم ، ايرانى‏ها براى  آدم زياد  سخنرانى  مى‏كنند و آواز مى‏خوانند. يكى بعد از ديگرى؛

 امّا ، در آن‏جا  به‏مدت چهل روز  هيچ‏كس براى ما سخنرانى  نكرد. از طرف شوراى  اتفاق  ما 10 نفر بوديم كه در حقيقت هيچ‏يك از ما سرباز شورى نبوديم  ؛  فقط رعيت شورى محسوب مى‏شديم.  ما  مسافران  عادى بوديم كه از ايران  به‏وطن  مى‏رفتيم ،  هيچ‏يك از  ما علاقه  به‏امور نظامى نداشتيم  ؛   پس  از اتمام  يك  دوره‏ى چهل  روزه در «ترى‏منگل»  سرانجام ،  سهميه‏ى اسلحه‏ى شوراى اتفاق  درآمد كه  جمعاً بار شش موتر لارى پاكستانى  بود. ما در يك  تنگ غروب سوار همان موترها  شديم و  روى جعبه‏هاى مهمات  و مواد منفجره  نشستيم ،  سراسر شب راه پيموديم تا قبل  از ظهر  روز  بعد  به‏شهرك «بادنى»  در مرز  افغانستان  رسيديم  .

 «بادنى»  يك  شهرك  مافيايى به‏تمام معنى بود كه در سكوت رمزآميز فرو رفته بود. اين شهر در اختيار گروهاى مسلح افغانى قرار داشت. هريك از آن‏ها دفاتر و پايگاه‏هاى در آن‏جا داشتند. آن‏ها ذخاير و زرادخانه‏هاى عظيمى در آن‏جا ايجاد كرده بودند. هريك محموله‏هاى متعلق به‏خود را متدرجاً به‏داخل افغانستان انتقال مى‏دادند. ما يك چند روزى در بادنى معطل شديم ، محيط ملال‏آور و پيچيده بود ، چنان‏كه آثارى از حيات و شادى در آن به‏چشم نمى‏خورد. از در و ديوار و كوه و سنگش  وحشت مى‏باريد. در نقاط مرتفع ، سلاح‏هاى ضد هوايى نصب بود .

 از اين پس ديگر سر و كار ما با تراكتور ، تيلر ، خر ، اسب و شتر بود. مسير راه بادنى تا «انگورى جاغورى» حدود يك هفته طول كشيد. هفته‏ى كه ناچارم آن را «هفته‏ى مرگ» نام گذارى كنم ، پر زحمت و پر خطر بود. بايد بيش از صدتن بار را روى سر خود گرفته از ميان دزدان عبور بدهيم و به‏مقصد برسانيم. در بعضى از جاها ، روزها مى‏خوابيديم ، شب‏ها راه مى‏رفتيم. در آن زمان جاده‏هاى  كنونى  و موترهاى  امروزى  وجود  نداشت. در  مناطق هموار  تراكتور مى‏توانست  حركت  كند ،  و در  مناطق  دشوارگذر  و رودخانه‏ها  بايد  بارها  را  از تيلرها  پايين مى‏آورديم  و  اسب ،  شتر  و الاغ  كرايه  مى‏كرديم.  كارى  بسيار  دشوار  بود : بيش از صد تن محموله  را بار  شتر و اسب و الاغ مى‏كرديم  و پايين  مى‏آورديم.  به‏خصوص  كه بخشى از آن خيلى  بدبار  هم بود ، مثلاً ادواتى  مانند  «هاوان غره‏نايى 120 ميلمترى» و «توپ‏هاى بى‏پس‏لگد»  را چگونه  مى‏توانستيم  بار خران  و  اشتران كنيم ؟

 از آن  مهم‏تر مراقبت  از وقوع  سرقت بود ، بايد در آن شب‏هاى تاريك و آن كوره راه‏ها چهار چشمى مى‏پاييديم كه حمله داران پشتون ما حيوانات خود را چپ راه نزنند ، بادزدان و رهزنان هم دست نباشند ، خودشان عليه ما اقدامى نكنند ... منطقه شان بود ، همه‏ى جاها و همه‏ى راه‏ها را مى‏شناختند. به‏خاطر دارم كه از مناطقى موسوم به«جعفر خيل» ، «ماما خيل» عبور نموديم. من مكرراً متوجه شدم كه افرادى سعى مى‏كردند سر دوراهى‏ها الاغ خود را از كاروان جدا كنند ، برخى هم موفق مى‏شدند. اگر همه‏ى آن‏ها مى‏خواستند چنان كنند ، هيچ مانعى سر راه شان نبود ، ما چه مى‏توانستيم در مقابل آن‏ها انجام بدهيم ؟

 لكن در آن موقع كرايه‏ى كه ما براى آن‏ها مى‏پرداختيم از اصل محموله بيش‏تر ارزش داشت، اسلحه براى آن‏ها چه ارزشى داشت ؟ آن‏ها پول مى‏خواستند كه ما هم پرداخت مى‏كرديم ، مبالغ شاهانه بود ، چون همراه با خود اسلحه از مصادر بزرگ آمده بود. با اين هم ، يك شب  بين من  و يك حمله‏دار  جوان  پشتون  درگيرى  ابلهانه‏ى  رخ داد : من  متوجه  شدم  كه او در آن دشت ، پيوسته سعى مى‏كند خر خود را از قافله بيرون بكشد ، هربار سعى كردم جلو اين كار او را بگيرم ، آخرالامر عصبانى شد و روى من خنجر كشيد ، صحنه بسيار خطرناك شد. در آن دل شب تاريك به‏راحتى مى‏توانست مرا با خنجر بزند ،  حالاً او چطورى نزد ،  نشان مى‏دهد كه جوانى با تجربه بوده است. شب  بدى بود.  بالاخره افرادى  از كاروان  متوجه شدند ، وساطت  كردند و اتفاقى نيافتاد. من هم  خود را از  تيررس آن جوان  دور ساختم و  موقعيت  خود در طول  قافله را تغيير دادم. بدين  ترتيب اجازه  دادم او  به‏ميل خود  عمل كند.  مسلماً او  نمى‏توانست درازگوش خود را رها كند و  در ميان  قافله  دنبال  من بگردد  تا  ضربه  زند .

 در آن شب‏ها بارها خود را ملامت كردم كه چرا به‏ميل شوراى اتفاق اين‏گونه خود را به‏زحمت  و خطر  انداختم  ؛   امّا ، از اين‏كه  فكر مى‏كردم دارم  كار مفيدى  براى  ميهن و مردمم انجام  مى‏دهم  شادمان  مى‏شدم و  تحمل دشوارى‏ها  ممكن مى‏شد .

  در مسير راه  با چگونگى  زندگى اقوام پشتون آشنا شدم ، روستاهاى  زيادى را ديدم كه از اثر جنگ‏ها و بمباران‏ها به‏مخروبه  مبدل شده بودند و آثارى از حيات در آن‏ها به‏چشم نمى‏خورد، مناطق خشك و عبوسى  را ديدم كه ساكنان با دشوارى  به‏سر مى‏بردند ، در جاهاى ديدم  كه با مواشى آب مى‏كشيدند  و زراعت  آبيارى مى‏نمودند ... زندگى  بسيار  دلگير بود .

 -         اين  چه سرزمينى است كه  انسان  و حيوان در  آن  معذب است ؟  حيوانات  زبان بسته‏ى كه ما به‏پشت آن‏ها  آهن بار مى‏كرديم از صاحبان خود محروم‏تر و گرسنه‏تر مى‏نمودند .

 وقتى آدم از  بيرون رفته ، در افغانستان  قدم مى‏زند ، بلادرنگ  ضمير ناخودآگاهش آن  را باديگر كشورها مقايسه مى‏كند و فوراً به‏اين نتيجه مى‏رسد كه در صد سال اخير نه تنها قدم مثبتى براى اين كشور برداشته نشده ، كه كشور از جهات  متعدد تخريب شده و عقب  هم رفته است .

  در صورتى  كه بسيارى ممالك  جهان ]به‏ويژه  منطقه‏ى ما[ طى  همين 60  - 50  سال اخير به‏نان و نواى رسيده‏اند ، قبل از آن وضع آن‏ها از افغانستان هم بدتر بوده. افغانستان آب‏هاى سطح‏الارضى و رودخانه‏هاى خروشان داشت  ؛  امارات متحده عربى چه داشت ؟ كويت و قطر چه داشتند ؟ كدام رودخانه در صحراى عربستان جارى است؟  ... آن‏ها فقط توانستند از فرصت‏هاى درخشان قرن حاضر كه نصيب منطقه شد ، خوب استفاده ببرند. درست در همين دوره‏ى طلايى كه همه رو به‏پيش حركت مى‏كردند ، افغانستان با سرعت زياد سير قهقرايى نمود .

 ما  سلاح‏هاى  متعلق به‏شوراى  اتفاق را در سنگ  ماشه‏ى  جاغورى به‏سيّد امين عارف كه در آن زمان والى جاغورى بود ، تحويل داديم و رسيد گرفتيم. سيّد امين از همان جاغورى به‏حوزه‏ى شهرستان تلفن زد تا يك نفر سرباز به‏خانه‏ى پدرى ما بفرستد و خبر آمدن ما را به‏آن‏ها ابلاغ كند .

 در آن زمان  خطوط  مخابراتى كشور برقرار بود.  همان يك  رشته سيم  تلفن كه روى  پايه‏هاى چوبى  كشيده شده بود ،  ارتباط  مخابراتى  بين ولايات  و  ولسوالى‏ها  را  تأمين  مى‏نمود.  شوراى اتفاق  كه خود  را به‏مثابه  يك دولت  مى‏دانست ،  جوانان  را به‏خدمت سربازى  جلب  نموده و آن‏ها  را به‏مدت  يك سال  تحت فرمان  مى‏گرفت .

  امروزه عجيب مى‏نمايد اگر بگويم كه ما مدت هفت شب و روز را در راه سنگ‏ماشه‏ى جاغورى تا صدخانه‏ى  شهرستان بوديم. در آن‏زمان هيچ موترى در هزاره‏جات تردد  نمى‏كرد ، در بسيارى جاها اصلاً سرك وجود نداشت ، اگر هم قبلاً وجود داشته ، آن را تخريب و محو كرده بودند تا قواى دولتى نتوانند از آن استفاده نمايند. فقط در جاغورى يك چند دستگاه موتر خيلى كهنه و  فرسوده موجود بود كه بين انگورى و سنگ ماشه تردد مى‏كرد .

 سرانجام ، پس از گذشت هشت سال ، دوباره همان محل و دهكده‏ى خودمان را ديدم ؛

 آن روز ، روزى بسيار خوبى بود ، جمعيت كثيرى به‏فاصله‏ى  چند كيلومتر به‏پيشوازم آمده بودند ، پدرم جزء اولين گروهى بود كه با ما برخورد كرد ، به‏دنبال او افراد در دسته‏هاى چند نفرى،  هركدام  با فاصله‏ى  نسبت  به‏هم ... همه  هيجان  داشتيم.  واقعاً  مردم ما  چقدر صميمى بودند. كمى  جلوتر رفتيم ، ديدم  مادرم همراه  گروه  كثيرى از  زنان  محلى به‏طرفم مى‏آيند .

  در  روزها و هفته‏هاى  بعد ، تقريباً تمامى  اهالى محل «وطنك»  و ساير روستاهاى همجوار به‏ديدنم  آمدند ، آن‏ها  نسبت به‏اين  حقير آن‏قدر اظهار لطف و  محبت  كردند كه  هيچ حد و حساب  نداشت.  افسوس كه  هيچ‏گاه قادر  به‏جبران  الطاف  بى‏دريغ  آن مردم  صميمى  و با ايمان  نيستم  ؛ يك  گله‏ى بزرگ  از گوسپندان  اهدايى مردم  تشكيل شد ، تقريباً  هرخانه  يك گوسپند.  در مواردى  چند  خانه  مشتركاً  يك گاو  آوردند.  ممكن  نبود همه‏ى اغنام  اهدايى مردم  براى  خودشان  ذبح شود ، لذا  تعداد زيادى  گوسپند اضافه آمد ،  وقتى  قاطى گله‏ى گوسپندان  خودمان شد ، يك  رمه‏ى خيلى بزرگ  (چند صدتايى)  تشكيل  گرديد .

 در كمال تعجب ، زندگى مردم از هرنظر به‏طور باور نكردنى رو به‏بهبود نهاده بود ، از قرار معلوم ، نخستين پلان پنچ‏ساله‏ى سردار محمد داوود خان خيلى موفق بوده و تغييرات مثبت در زندگى مردم به‏وجود آورده بود ؛ مثلاً لباس‏هاى  مردم  تميزتر و نوتر  شده بود و كم‏تر وصله داشت.  لباس‏ها از انواع  پارچه‏هاى مرغوب ، ساخت كارخانه‏هاى نساجى گل‏بهار  (با ظرفيت توليدى  50  ميليون  متر انواع تكه در سال)  نساجى پلخمرى  (با ظرفيت 25 ميليون  متر) نساجى جنگلك  (با ظرفيت 60 ميليون متر)  نساجى بلخ (با ظرفيت 45 ميليون متر) و نساجى قندهار (با ظرفيت 60 ميليون  متر) استفاده مى‏كردند. دراين مقطع ، محصول پنبه‏ى  محلوج در فابريكات حلاجى هرات  بالغ بر 12  هزار تن در سال ، در بلخ 15 هزار تن  و در بغلان  10 هزار تن بوده است ... حتى استفاده از  انواع  پارچه‏ى مرغوب تترون ژاپنى در تهيه‏ى لباس‏هاى محلى خيلى گسترش  يافته بود ، نوع كلاه‏ها و لُنگى‏ها فرق كرده بود ؛  در بخش پاپوش نيز اغلب مردم گالش‏هاى  پلاستيكى ساخت داخل كشور و تهيه شده در شركت  «افغان پلاستيك»  به‏پا داشتند، استفاده  از «بوت آهو»  گسترش يافته بود ، يا نوعى پاپوش روسى را جاگزين انواع پاپوش‏هاى قديمى كرده بودند كه  قبلاً از لاشه‏ى تاير موتر تهيه مى‏شد و به‏آن  «چپلى»  و «تيوپى» چنداولى مى‏گفتند. استفاده از «چپلى» و «تيوپى» به‏حد اقل رسيده بود .

   در بخش زراعت ، درصد استفاده‏ى  مردم از نهاده‏هاى كشاورزى مانند كود كيمياوى و سموم دفع آفات نباتى افزايش يافته بود ، كارخانه‏ى توليد كود كيمياوى  در بلخ  با ظرفيت  12 ميليون تن كود در سال ، به‏كار افتاده بود .

 در بخش لوازم خانگى ، تعداد زيادى چرخ خياطى ، راديو ، ضبط صوت ، ساعت ديوارى ، ساعت زنگى‏ءروميزى ، ساعت مچى ، چراغ گيس ، چراغ  فانوس ، چراغ  چورباطرى  و غيره  در خانه‏هاى مردم وجود داشت ... درحالى كه 8  سال پيش از آن  {زمانى كه اين محل را ترك كرده بودم }هيچ‏يك از اين مظاهر پيش گفته وجود نداشت ، فقط در خانه‏ى ما يك دستگاه راديو موجود بود ، چرخ خياطى در كل محل پيدا نمى‏شد ؛  امّا ، اين بار همه‏ى آن‏ها در حد فراوان .

 پوشش  زنان  و دختران  نيز سبك‏تر  و عصرى‏تر  شده بود ،  آن‏ها ديگر از  آن نوع «ايزار»هاى  سرخ‏رنگ  و چين‏دار  نمى‏پوشيدند ،  به‏جاى آن يك  نوع تمبان  صاف و ساده (اغلب سفيدرنگ)  رواج  يافته بود كه  سر هردو پاچه‏اش  به‏نحوى  زيبا گل‏دوزى  و ياوه‏كارى شده  بود ، چنان‏كه  خيلى جذاب و  وسوسه‏انگيز  مى‏نمود. شخص  جداً باور  مى‏كرد  كه  «شادى و عشق  و  نشاط  فقط  در  هزاره‏جات  هست  و  بس !»

 مجموع  اين تغييرات در جامعه‏ى سترون افغانى بسيار بزرگ بود ، كه بايد جزء كارنامه‏ى افتخارآميز جمهوريت پنج‏ساله‏ى  سردار محمد داوود خان به‏حساب آيد. تا آن زمان از سقوط جمهورى داوودخان و استقرار حكومت خلقى‏ها دقيقاً سه سال و دو ماه مى‏گذشت. خلقى‏ها در حقيقت حدود 6 -  5  ماه اول در هزاره‏جات  اِعمال قدرت داشتند ، باقى اين مدت را شوراى اتفاق حكومت كرده بود.  حالا به‏راحتى مى‏توان  فهميد كه در زمان داوود خان ، چه زير ساخت‏هاى استوار اقتصادى به‏وجود آمده بوده كه بيش از سه سال بعد از انقضاى حكومتش ، اوضاع كماكان پايدار مانده بود.  مانند همه‏گاه امنيت كامل در سراسر هزاره‏جات برقرار بود. زندگى اقتصادى به‏طور عادى جريان داشت ، قيمت‏هاى ارزاق عمومى هيچ فرقى نكرده بود {قيمت هرچيزى درست برابر بازمان داوود خان بود} ارزش پول ملى همچنان بالا بود .

  -    مى‏گويند : «داوود خان  در زمان  رياست جمهورى " قره‏كل " خود را روى  ميز مى‏چرخاند  و مى‏گفت :  «اگر داوود هم نباشد ، پنچ سال اين كلاه  حكومت خواهد كرد.»

  من عيناً  ديدم  كه تا سال 1360  يعنى  چهار  سال پس  از قتل  داوود خان  چگونه  كلاه او بركشور حكومت  مى‏كرد.  من در طول  سفرهاى  بعد از آن  نيز نمونه‏هاى  روشنى از اقدامات موفقيت‏آميز  محمد داوود خان  را در عرصه‏هاى  مختلف  ديدم .

 متأسفانه  بحران  عدم اعتماد ملى در افغانستان داراى چندان  عرض و عمق  است كه بسيارى از افغان‏ها از باور اين مقطع  درخشان از تاريخ  كشور خود عاجزاند.  به‏خصوص  طى دو سه دهه‏ى اخير ، يك بخش از افغان‏ها  در اثر تقليد  و خودباختگى  شديد  عادت كرده‏اند  به‏طور مطلق  همه‏ى سوابق  و پيشينه‏ى  ملى  خود را رجم كنند :  يا همه بد بوده‏اند ، يا آن از ما نيست!

  چنين برخورد  با حقايق  تاريخى و  واقعيت‏هاى  ملى به‏هر دليل كه باشد ، عواقب  بسيار زيانبار دارد ؛  حال آن‏كه اقوام افغانى قبل از هر چيز نياز مبرم  به«ملت سازى»  دارند .

  حدود دو ماهى گذشت ، مهمانى‏ها و ديد و بازديدها تمام شد  ؛  آن‏گاه در صدد اجراى دستورات  سلمان رنجبر برآمدم  ؛  نخست به‏ديدار استاد اسبق خود جناب شيخ محمد حسين صادقى نيلى رفتم. او را درحالى ملاقات كردم كه سرگرم لَگَد زدن توده‏ى گِل جهت احداث بازار جديد نيلى بود. دستمالى  به‏سر خود بسته بود كه از اثر چِرك و عرق ، رنگ اصلى‏اش قابل تشخيص نبود. لباس كار برتن داشت كه آغشته با گِل و لاى بود. او مردى تنومند ، داراى عضلات قوى و اعضاى ستبر بود. سينه‏ى پهن ، سر و صورت گِرد و بزرگ ، چشمان نافذ و صداى دو رَگَه‏ى سنگين و كرپ داشت. ظاهرش خشن مى‏نمود ؛ لكن در باطن داراى احساسات و عواطف نيز بود

 حالا  كيست كه بتواند او را از  ميان گِل و لاى  بيرون بياورد و به‏حرف و گفت و گو بكشاند ؟ او  شخصِ  يك دنده  و سرسخت  بود. به‏زحمت توانستم در ذهنش بگنجانم كه  شاگرد 8  سال پيش او  هستم در مدرسه‏ى نيلى ، پيش خودش درس  خوانده‏ام. او  مظهر كاملى از  يك انسان موج  اولى بود ، خصوصاً  آن‏جا كه احساس رقابت  و خطر مى‏كرد. از آن  جمله  آدم‏هاى بود كه خيلى  بطى جلو  مى‏آيند ، وقتى  هم كه «رام»  شدند با صداقت  و وفادار مى‏مانند.

 من و همراهانم را زير چپر مخصوص خود راهنمايى كرد ، ساعتى منتظر نشستيم ، احتمالاً به‏جهت  حفظ  غرور و تأكيد  برشخصيت  خود ، ديرتر از آن‏چه  ما توقع  داشتيم ، دست از كار كشيد  و به‏ما  ملحق شد. من به‏جهت تقريب  ذهن  و افتتاح  دريچه‏ى  خاطرات  او ، از سفر  سال قبلش  به‏ايران سخن  گفتم. بنا به‏منظور  خاصى ،  نتايج  سفر او  به‏ايران را پر رنگ  جلوه داده و سعى  كردم  امتيازات  و موفقيت‏هاى  آن سفر را  محصول  شخصيت او قلم داد  نمايم  ؛  ولى متوجه  شدم  كه  به‏شنيدن  آن‏گونه  سخنان  خيلى علاقه  نشان نمى‏دهد.  ذهنش  معطوف روابط متشنج  و كدورت‏آميز  خود با شوراى  اتفاق  بود .

 او درحالى كه از ابتداى كار شوراى اتفاق ، سمت معاون دوم آقاى بهشتى را به‏عهده داشت ، مدتى مى‏شد كه به‏محل خود برگشته و از شركت در جلسات شورى خوددارى مى‏ورزيد. من هيچ سعى نكردم نقش يك كاتاليزور بين او و شوراى اتفاق را به‏نمايش بگذارم  ؛  امّا ، در فضاى صميمانه‏ى كه بين ما ايجاد شده بود ، در پايان گفتم مى‏خواهم با آقاى بهشتى نيز ديدارى داشته باشم ، اگر مطلبى را صلاح مى‏داند ، مى‏توانم به‏او منتقل نمايم. در كمال تواضع گفت: «سلام مرا به‏آقاى بهشتى برسان ، من قبلاً سخنانم را به‏ايشان گفته‏ام ، گپ زدن زياد فايده نداره.»

  اين جمله‏ى او به‏روشنى نشان مى‏داد كه شكاف موجوده تا چه اندازه عميق بود .

 او  دير  به‏حرف  مى‏آمد  ؛  وقتى  دهان  باز مى‏كرد ، تا آخر مى‏رفت. من احساس كردم او به‏يك گوش شنوا احتياج دارد ، تا همه‏ى حرف‏هاى دل خود را بزند. من قبل از اين در منابع خوانده بودم كه  «يك شنونده‏ى خوب بودن ،  هنرى  بزرگ  است.» در  اغلب  موارد ، خوب شنيدن  بهتر ما را به‏مقصد  مى‏رساند ، تا يك سخنرانى طولانى. هستند كسانى كه خيال مى‏كنند با افاده‏هاى طويل مى‏توانند به‏هدف خود رسند.  مسلّم بود كه  همه‏ى حرف‏هاى  او  ارزش شنيدن نداشت  ؛ لكن ما پذيرفته بوديم كه مهمانِ  با نزاكت  و  شنونده‏ى  خوب  باشيم .

  او به‏ويژه از افتخارات گذشته‏ى خود صحبت مى‏كرد. وقتى به‏گذشته‏هاى دور مى‏رفت ، به‏نحو ترحم‏انگيز از دوران كودكى و محروميت‏هاى خود سخن مى‏گفت: از اين‏كه من يتيم بودم و در خانه‏ى چه كسانى به‏سر مى‏بردم ، املاك پدرى مرا فلانى‏ها و فلان ارباب تصاحب كرده بود ، من بزرگ شدم ، به‏نجف رفتم ، در آن‏جا درس خواندم ... سپس به‏وطن بازگشتم ، در زمان ظاهرشاه و داوود خان با فلانى و فلان ارباب دعوى ملكى راه انداختم ، آن‏ها را شكست دادم ، املاك پدرى خود را پس گرفتم ، فلانى را چطور با لگد به‏تخت سينه‏اش زدم كه به‏ته رودخانه سقوط كرد ، چطورى حوزه‏ى علميه تأسيس كردم ... او به‏ويژه تأكيد داشت كه جنگ عليه حكومت تره‏كى در هزاره‏جات را اولين بار ، من آغاز كردم ، ولسوالى‏هاى كجا و كجا را من آزاد نمودم ، آقاى بهشتى را من به رياست شورى برگزيدم ... در پايان اين فراز از سخنان خود مكثى كرد ، سپس درحالى كه سرش را تكان مى‏داد گفت: «كارى كه من در آن زمستان سرد و در ميان برف‏ها انجام دادم ، هيچ "نرگاو " مست نمى‏كند  ؛  بلى ! هيچ نرگاو مست !»

 درست به‏خاطر دارم كه اين  جمله را در چندين جلسه‏ى عمومى نيز به‏كار برد. او  ساده و عوامانه  سخن مى‏گفت ، هنگامى كه جدّى  و با احساس حرف مى‏زد ، از تعبيرات و كلمات ركيك نيز استفاده مى‏نمود. براى او فرقى نمى‏كرد كه در كنار چه‏كسى نشسته  و با كى سخن مى‏گويد. تلاش نمى‏كرد بنا به‏مقتضاى  جلسه ، كلمات  و مفاهيم متغير به‏كار ببرد. روش‏هاى استدلالش  منحصر به‏خودش  بود.  هيچ مطالعه‏ى سياسى نداشت ، داراى بينش مقايسه‏اى نبود ، هيچ چيز را با هيچ چيز مقايسه  نمى‏كرد. برخلاف  شيوه‏ى روشن‏فكران ، در گفتارش  از هيچ‏كس نمونه  نمى‏آورد.  اعتقادى به‏مشورت و استفاده از نظر ديگران نداشت ، از هيچ‏كس نقل  قول نمى‏كرد و تظاهر به‏دانستن علوم نوين هم نداشت ، اصطلاحات سنگين به‏كار نمى‏برد. بلكه برعكس : به‏ساده‏زيستى و ساده‏گويى خود  مباهات مى‏نمود و مى‏گفت : «كار من چَپَوى است.»

  او دچار بيمارى سوءظن بود ، او يك مرد تنهاى به‏تمام معنى بود ، و آن تنهايى را دوست داشت. رقيب‏كشى  صادقى تا آن حد جدى و قاطع بود كه در طول دورانش هيچ گروه و حزبى نتوانست در قلمرو او قدرت گيرد و به‏خصوص در نيلى ظاهر شود. در طول آن مدت تعداد زيادى از طلبه‏هاى نيلى مقيم ايران ابتدا با داشتن باد و بروت زياد بدان‏جا مى‏رفتند  ؛  طولى نمى‏كشيد كه يك لنگ كفش خود را جا مى‏گذاشتند و فرار مى‏كردند. صادقى هيچ وقت رسك نمى‏كرد و به‏كسى مجال دهن باز كردن نمى‏داد ، از اول بنا را برسوءظن و عدم اعتماد نسبت به‏آن‏ها گذارده بود و مى‏گفت: «مرا به‏خير آن‏ها اميدى نيست ، هريك‏شان به‏حال و هواى خود غرق اند.»

  با زيركى و پختگى براى هركدام شان آشى باب طبع خودشان مى‏پخت : يكى را گرفتار خون مى‏كرد ، ديگرى را گرفتار زن ، آن يكى ديگر را گرفتار دعاوى خردكننده‏ى ديگر ...

 تمام  وقت  او صرف كارهاى  اجرايى  و عملى از قبيل  رسيدگى به‏امور ارباب رجوع ، يا كندن چشمه ، پاك كردن جوى آب ، ساخت  و ساز بازارچه‏هاى  جديد ، منابر ،  صاف  كردن زمين  و غيره  مى‏شد. در قلمرو  حكومت خود  فرمان  داده بود  كه مردم  بذرهاى  علوفه و گياهان صحرايى را جمع نموده و از نو بپاشند ، فرمان داده بود تا حقوق حيوانات اهلى و وحشى را به‏نحو شايسته رعايت كنند. او چشم طمع به‏جيب و سفره‏ى مردم نداشت ، نان دست‏رنج خود را مى‏خورد ، امور خود را از طريق كار روى قطعه زمين شخصى و احياى اراضى موات مى‏گذرانيد ، هرجا جوى آب ، يا چشمه‏ى جديد احداث مى‏كرد ، مال خودش بود. امّا ، رشوه‏خوارى و قبول هدايا در ليست كارى‏ء او جاى نداشت. در قضاوت‏هايش سعى مى‏كرد حق به‏حق‏دار برسد ، مگر اين‏كه نتواند كشف حقيقت نمايد .

 بعداً گزارش‏هاى  رسيد كه حاكى از تغيير شخصيت و اميال او بود. خبرهاى در دست است كه اذعان مى‏دارند خصلت  تملّك‏خواهى ، ثروت‏اندوزى و تماميت‏خواهى به‏سرعت در نهاد صادقى رشد نمود.  مى‏گويند به‏بهانه‏هاى  چون اصلاحات ارضى ، توزيع  زمين  براى دهقانان بى‏زمين  و كم‏زمين  و احياى اراضى موات ... به‏مصادره‏ى اراضى مردم روى آورد  ؛  هرجا اراضى مرغوب مى‏ديد ، درپى بهانه‏جويى برآمده  و مالكين را گرفتار و نابود مى‏كرد ، سپس اراضى آن‏ها را تصاحب مى‏نمود. گويا يكى از آن‏ها كسى به‏نام سيّد وكيل و ديگرى ارباب اكبر بوده است كه هركدام  مالك اراضى مرغوب ، باغ‏هاى سرسبز  و  قلعه‏هاى بزرگ و مستحكم در بهترين نقاط نيلى بوده‏اند. سيّد وكيل را (كه پسرش سيد علم شاه عضو بلند رتبه‏ى ح . د . خ . ا . بود)  بندى كرد و چوب زد ، او در زندان از شدت خون‏ريزى معده درگذشت. املاكش را تصرف نمود و قلعه‏ى  سيد وكيل  (واقع در كهنه‏ده نيلى)  را مركز اقتدار  و حكمرانى خويش  قرار داد .

 ارباب اكبر از دست صادقى متوارى شد ، مدتى در هجرت به‏سر برد ، از اثر كهولت  و مريضى تحمل سختى‏هاى  مهاجرت را نياورد ، براى صادقى نامه فرستاده و ضمن آن اذعان داشت كه همان املاك و اراضى من براى تو باشد ، فقط به‏من امان بده تا به‏محل برگشته و در همان‏جا بميرم ؛  صادقى باهمين شرط به‏او امان داد و آن شخص يك‏ماه بعد از ورود به‏محل ، از دنيا رفت

  مورد ديگر زمين مدرسه‏ى  سرنيلى است.  شيخ  محمد فاضلى نيلى مى‏گويد: زمين مدرسه در اصل مال پدرم مرحوم  " شيخ خدابخش فاضلى " بود ، وقتى  صادقى از نجف برگشت ، پدرم اين زمين را به‏عنوان وقف امام زمان واگذار نمود تا روى آن حوزه‏ى علميه تأسيس شود ، اين‏كار انجام شد ؛  امّا ، در دوره‏ى انقلاب صادقى مدرسه را تخريب نمود و زمين و آب آن را فروخت. همچنين  جناب  شيخ  ناظر حسين  رضايى  نيلى گواهى  مى‏كند كه صادقى در جلسات عمومى ضمن  سخنرانى  گفت: «در افغانستان اولين نفر خودم  هستم ، دومى  وجود ندارد  ؛ خدماتى كه من انجام داده‏ام ، حضرت على موفق  به‏انجام  آن نشد ؛ حكومت  من از حكومت حضرت على قوى‏تر است  ؛  هركارى من كنم ، همان  مورد نظر امام زمان است ، پشت سر هيچ‏كس نماز جايز نيست ،  فقط پشت سرخودم ، قضاوت  هيچ‏كس به‏حق نيست ،  جز قضاوت خودم ...»

 مى‏گويند صادقى آن‏قدر زيرك شده بود كه  وجوه نقدى خود را به‏دكان‏داران نيلى و سنگموم مى‏سپرد تا روى آن معامله كنند  ؛  بالمقابل اصل‏المال  و سود آن را با دالر آمريكا و به‏نرخ روز محاسبه مى‏نمود ... ولى از آن‏جا كه ديوان و دفتر و شهودى  در بين نبوده ، پس از كشته شدن صادقى  همه‏ى  حساب‏ها به‏هم مى‏خورد  و تمام  مطالبات  لادرك  مى‏شود .

 در آن اوايل  كه من با او ملاقات داشتم ، نه تنها اين‏گونه نبود و از آن حرف‏ها نمى‏زد ، كه خيلى هم تواضع  به‏خرج مى‏داد. مواضع  چپ‏روانه  و پوپوليستى داشت. در آن موقع دردش اين بود كه در شوراى اتفاق  خوانين  و اربابان  نفوذ دارند. از اكبر خان نرگس  و  چند نفر خان از نواحى سرحد ، شهرستان ، لعل  و دايكندى  (مشهور به‏تول  چوله كور)  نام برد كه  گويا در شوراى اتفاق موقعيت‏هاى داشتند. هريك از آن‏ها در حقيقت  نمايندگان محل خود در مقر شورى بودند

  به‏طور دقيق متوجه شدم كه صادقى نيلى از نفوذ خوانين دايكندى در شوراى اتفاق نگران است. او چنين احساس كرده بود كه در قدم‏هاى بعدى اين خوانين مى‏توانند رقباى سرسخت او در بازى قدرت محلى باشند. او مايل نبود در حوزه‏ى لوى ولسوالى دايكندى كسى را به‏عنوان شريك قدرت بپذيرد. ايده‏هاى او به‏طور روشن به‏اين چند گزاره‏ى ساده و عدول‏ناپذير فرمول‏بندى مى‏شد : «دنياى من دايكندى است ، ناف اين دنيا «نيلى» مى‏باشد ، اين قلمرو من است ، تحت هر شرايطى از آن دفاع خواهم نمود ، كسى را در آن شريك نخواهم كرد.»

برچسب‌ها: بخش پنجم, سران قبایل افغان و روزهای بی فردا

صادقى نیلی انسان موج اولی

صاقی نیلی

 گرچه  " رجبعلى جلالى تمرانى " در اثر خود چنين وانمود مى‏كند كه گويا در بدو امر صادقى هم  شايستگى و هم توقع داشت كه به‏جاى بهشتى من‏حيث رياست شورى برگزيده شود. او مى‏افزايد: اين اربابان ، خوانين ، تنظيمى‏ها و شعله‏اى‏هاى هزاره بودند كه مانع انتخاب ايشان گرديدند.  سپس تصريح مى‏كند كه صادقى تاجيك‏تبار بود. (مردمان نواحى شهرستان ، لذير، نيلى، كجران ، كيسو ، تمران ... عموماً از قوم تاجيك هستند. لذا  " نظر على موحدى كيسوى " در ارجوزه‏ى با عنوان  «قصيده‏ى افغانستان»  (ص : 5( مى‏گويد: هزاره مركب از ترك و تاجيك است ...) با اين همه ، من فكر نمى‏كنم كه صادقى فراتر از دايكندى تعلق خاطرى داشته است .

 او  فقط  مى‏خواست  مالك‏الرّقاب  تمام  حوزه‏ى  دايكندى  باشد ، خارج  از آن  هرچه مى‏شد به‏او  تعلق  نداشت. صادقى  احساس كرده  بود كه مشغوليت و  اقامت دايمى‏اش  در مركز شوراى  اتفاق  موجبات  دورى از دايكندى  -  نيلى را فراهم آورده و اين منجر  به‏تضعيف موقعيت  خود ، و تقويت  موضع  رقباى  محلى  خواهد  شد .

 در آن طرف ، بهشتى خيال كرده بود صادقى  طى سفر سال گذشته  به‏ايران ، به‏سازمان نصر پيوسته و اصليت  شوراى  اتفاق  و رهبرى او را به‏چالش گرفته است ، بالمقابل صادقى خيال مى‏كرد كه بودن او در مركز شورى در واقع يك نوع  قرنطينه  شدن است تا رقباى او در منطقه پيشى گيرند. اين بدفهمى دو طرفه ، قدم به‏قدم عميق‏تر شد و فرصت مناسب براى اشخاص فرصت‏طلب  در درون و بيرون  شوراى اتفاق ، به‏ويژه گروهاى تازه‏پاى مقيم ايران و مهم‏تر از همه :  سيّد مهدى هاشمى و  واحد نهضت‏ها فراهم آورد تا آتش جنگ‏هاى داخلى را برافروزند .

  در آن موقع از صحبت‏هاى  صادقى به‏روشنى متوجه شدم كه هيچ ميل و طرحى براى لشكركشى عليه شوراى اتفاق و براندازى  بهشتى ندارد  ؛ فقط مايل به‏بازگشت به‏مركز شورى نبود.  صادقى فقط دايكندى را مى‏خواست ؛ اين اشتباه  بهشتى بود كه حدود دو ماه بعد از اين، لشكر عظيمى از نواحى سرحد براى  سركوبى  صادقى فرستاد. عناصرى از خوانين يا كسانى كه گرايش‏هاى  تنظيمى  داشتند  سهم برجسته در اين لشكركشى ايفا كردند. " سرور سرخوش " كه از هنرمندان  سرشناس هزاره بود ، من‏حيث قومندان  شورى ميلودى‏ء با اين شاه‏بيت عليه  صادقى سرايش كرد و در هرجا كه مى‏رسيد آن را با نواى تنبورك دمساز مى‏كرد و كنسرت مى‏داد :

 صادقى برهانى را در قريه صدخانه كشت

كودكان را در خلج آن قاتل ديوانه كشت

 اندكى پيش از كشته شدن برهانى (كه بهانه‏ى براى شروع جنگ‏ها شد) من در ديدارى كه با هر دو نفر داشتم ، هيچ ميل انتقام‏جويى و لشكركشى در ذهن هيچ‏يك از آن‏دو نسبت به يك‏ديگر نيافتم ، نمى‏توانستم تصور كنم كه اين امنيت يكصد ساله‏ى هزاره‏جات در اثر خيره‏سرى آن دو رهبر به‏يك‏باره آن چنان برهم بخورد. در آن‏زمان اين نكته براى همه غير قابل تصور بود كه : «چگونه امكان دارد دونفر عالم دينى ، فرمان قتل و كشتار و غارت و تجاوز صادر كنند ؟»

 =     امّا ، زندگى ، خود روشن‏ترين پاسخ‏ها را داد. حضرات ، شاخه‏ى را كه خود بر آن قرار داشتند ، از بيخ مى‏بريدند. اين آن‏چيزى نبود كه از آن‏ها توقع مى‏رفت. از قديم‏الايام در هزاره‏جات آن چنان امنيتى وجود داشت كه يك زن مى‏توانست به‏تنهايى از يك ولسوالى به‏ديگر ولسوالى مسافرت نمايد. يك زن به‏تنهايى از كوه هيزم مى‏آورد. چوپانى مى‏كرد. به‏بركت همين امنيت پايدار و اعتماد عمومى بود كه زنان هزاره‏جات نسبت به‏هرجاى ديگر كشور (به استثناى كابل) از آزادى زياد برخوردارند ، آنان با مردان معاشرت مى‏نمايند ، معامله مى‏كنند ، كار مى‏كنند و هرگز از مردان غريبه رو نگرفته و در تاريك‏خانه‏ها پنهان نمى‏شوند. در سراسر هزاره‏جات از دزدى ، اعتياد ، مفاسد اخلاقى و مشروبات الكلى ابداً خبرى نبود .

 متأسفانه  خيره‏سرى رهبران گروهاى متخاصم اين بناهاى استوار معنوى  و اخلاقى را بهم ريخت  و منجر  به‏جنگ‏هاى  خانمانسوز داخلى و بروز مفاسد گرديد . 

 هشت سال بعد از آن  صادقى را در هتل لاله‏ى تهران ملاقات كردم. در آن موقع درامه‏ى شوراى اتفاق به‏پرده‏ى آخر خود رسيده بود و صادقى در آغاز دور ديگرى از بازى قرار داشت. براى امضاى قرارداد «حزب وحدت» به‏ايران دعوت شده بود ، سرحال و با روحيه بود. از او پرسيدم : آيا فكر مى‏كنيد طرح وحدت تحقق‏پذير باشد؟ يعنى ما به‏اين زودى‏ها شاهد وحدت خواهيم بود ، يا اين يك پلان جديد براى جنگ‏هاى جديد جهت حذف و امحاى ديگران است؟

 پاسخى به‏اين مضمون داد :

 «اصل وحدت چيزى خوب است ، هيچ‏كس نمى‏گويد وحدت بد ، و تفرقه خوب است منتهى در عمل مى‏بينيم كه يك عده اشخاص از عمق دل ، خواهان وحدت نيستند. آدم از بعضى حركت‏ها خوشش نمى‏آيد ، دم غروب مى‏بينى كه " كون موتر يك عده سرخ - سرخ مى‏شود " سپس گُم مى‏شوند! و نصفه‏هاى شب برمى‏گردند. فردايش مى‏شنويم كه ديشب جلسه داشته‏اند  ؛ اگر نيت‏ها صاف است كه اين كارها درست نيست ...»

  از او خواستم دورنماى وحدت فرضى را با موقعيت  و ساختار  شوراى اتفاق مقايسه نموده و جايگاه خود را در هردو مورد بازگو نمايد ، و اين‏كه آيا مرد شمار ه 2  -  يا 3 حزب وحدت خواهد شد؟ او مطابق با صراحت لهجه و ادبيات خاص خود اين‏گونه جواب داد:

 «من با اين اُزبك (منظورش آقاى مزارى بود) وحدت نكرده‏ام كه همديگر را قبول داشته باشيم ، بلكه قرارداد مى‏بنديم كه به‏زنان يك‏ديگر تجاوز نكنيم.»

 و افزود :     «اگر امر داير شود بين «شورى» و «شوروى» شوروى از شورى بهتر است، چون قانون دارد ؛ و اگر امر داير باشد بين «سازمان نصر» و «شوراى اتفاق»  شورى به‏مراتب از سازمان نصر برتر است، چون شورى قول و لفظ و جوانمردى دارد و به‏قسم و قرآن خودش پابند است ؛ در حالى كه سازمان نصر از همه‏ى آن موارد بى‏بهره است، به‏هيچ چيز پابندى ندارد و سخت پيمان شكن است.»

 بدين‏ترتيب ، من پاسخ خود را گرفتم :   «وحدتى در كار نيست ؛  فشارهاى بيرونى شديد است»  وگرنه ، روابط  ميان آقايان  صادقى و مزارى  و به‏تبع آن، مناسبات  سازمان نصر و سپاه هميشه خونين بود. رجبعلى جلالى تمرانى در كتاب  «چراغى هميشه فروزان» (زندگى‏نامه‏ى احسانى تمرانى ، صص : 131 - 126( روابط صادقى و مزارى را اين‏گونه گزارش مى‏كند :

 «... آقاى مزارى تازه از ايران آمده بود، در اين زمان آقاى اخلاقى كومى نيز اعلام بى‏طرفى كرده بود، هيأت صلحى براى حل منازعه‏ى نصر و سپاه تشكيل شد در رأس اين هيأت آقاى اخلاقى كومى قرار داشت و اعضاى ديگر آن عبارت بودند از من (جلالى) و شاه فداى بهشتى و سيد عالمى بادامك و شيح محمد صادقى كومى. آقاى اخلاقى براسب خود سوار شد و من و دوستان ديگر پياده به‏طرف وئير و كيان حركت كرديم تا در وئير آقاى ناطقى حاضر شود آن‏گاه او و آقاى احسانى باهم مذاكره كنند.»

 «در حسينيه‏ى  وئير جلسه‏ى صلح داير شد، ولى از بس اختلافات  شديد بود، به ثمر نرسيد. آقاى صادقى تهديد كرده بود كه ديگر سازمان نصر را تحمل نخواهد كرد، لذا او مى‏خواست براى سركوبى سازمانى‏ها لشكر نان‏خور بفرستد. در اين زمان آقايان: استاد احسانى و ملا مولاداد اسلامى و شاه اكبر موسوى و سيد موسوى وئير و اخلاقى كومى در حضور آقاى صادقى رفته بودند و از او خواسته بودند كه از فرستادن لشكر به‏سوى مناطق ديگر منصرف شود، بيايد در تمران از نزديك با مزارى  معضلات سياسى خويش را حل كند. صادقى گفته بود كه من تمران مى‏آيم ، ولى با سپاه و لشكر. ما پنج نفر به‏عنوان هيأت صلح خدمت آقاى مزارى در شاليزار رفتيم، ايشان اهداف سازمان را اين‏گونه بيان كرد: سازمان نصر يك گروه سابقه‏دار سياسى و نظامى و فرهنگى است و فعلاً در تمران و كيتى و كومى و كيسو ... از نفوذ برخوردار است ، ديگر آن زمان گذشت كه سازمان نصر ملاحظه‏ى صادقى  و احسانى را مى‏كرد و زير علم آن‏ها سينه مى‏زد. ما اكنون به‏عنوان يك گروه قدرتمند سياسى مى‏توانيم با صادقى صلح كنيم و مى‏توانيم بجنگيم، ما بى‏درنگ از آقايان صادقى و احسانى مى‏خواهيم كه سازمان نصر از اين روز به‏بعد در مناطق تمران و كيتى و كومى و كيسو ... پايگاهاى مستقل سياسى و نظامى داشته باشد. ديگر دوران تحمل و بردبارى گذشت.»

 «اگر آقاى صادقى به‏تمران آمد اين نظريه‏ى مرا صريح و قاطع مطرح  كنيد. آقاى ناطقى از بس از آقاى صادقى مى‏ترسيد، با وجودى كه مزارى در تمران بود، از خوف شديد نتوانست به‏طرف تمران بيايد. دو روز بعد آقاى صادقى با لشكر و سپاه خود وارد تمران شد، لشكريان او در كوها و تپه‏هاى اطراف  سر تمران و كهنه‏ده سنگر گرفته بودند. و لشكريان فصيحى و سيد نادر هاشمى در كوها و تپه‏هاى شاليزار و دهان انگورك و كيتى سنگر گرفته بودند.  گويا هردو طرف حالت جنگى و رزمى به خود گرفته بودند! مى‏خواستند هردو طرف در زير سايه‏ى تفنگ از صلح و آشتى سخن بگويند. ما مى‏خواستيم يك سخنگو تعيين كنيم تا نظريات دو طرف را مبادله كند ... بالاخره همه مان به اين نتيجه رسيديم كه آقاى اخلاقى سخنگو باشد. آقاى صادقى به‏همراه چندين نفر نظامى در مدسه‏ى تمران آمدند، در اتاقى نشسته بود كه ما رفتيم و مصافحه كرديم و نشستيم. آقاى اخلاقى آقاى صادقى را مخاطب قرارداد و سخنان آقاى مزارى را با ترس و لرز بيان كرد، من پهلوى آقاى اخلاقى نشسته بودم و مى‏ديدم كه آقاى اخلاقى تحت تأثير ابهت آقاى صادقى رفته و بازوانش مى‏لرزد و زبانش لكنت پيدا كرده است ... آقاى صادقى از خشم مى‏لرزيد و با تندى سخنانش را چنين آغاز كرد: آقاى اخلاقى! من تو را آدمى ملايم و خوب مى‏دانستم، ولى شنيدم تو هم جبهه‏ى غولبارى متحد را فعال كرده‏اى  و بين مردم تفرقه انداخته‏اى!  وقتى كه پهلوى آقاى مزارى در شاليزار رفتى، اين سخنانم را واضح و قاطع بگو: آقاى مزارى تو وقتى كه ما در بهار سال 1358  (ه ش) انقلاب كرديم و پايگاه‏هاى نظامى و حكومتى كمونيسم را از دايكندى  و ورس و لعل و پنجاو ... بر انداختيم و خلقى‏ها را تار و مار كرديم، كجا بودى؟»

 «ما خون داديم و خون ريختيم و رنج‏ها برديدم، تا اين مناطق را آزاد كرديم، حال بى‏درنگ در اختيار تو و سازمان ضاله‏ى نصر قرار بدهيم؟ هيهات منّاالذلّة!  آقاى مزارى تو سال‏ها راحت در ايران لميده بودى و كره و مربا مى‏خوردى، ما دراين جا با شكم گرسنه با يك عده آدم‏هاى پا برهنه  بر ضد كمونيست‏ها  و خوانين قلدر كه در پشت سر شورى سنگر گرفته بودند، جنگيديم و صدها جوان را تقديم انقلاب كرديم، حالا مفت و مجانى براى تو پايگاه بدهيم تا تو مستى كنى؟ كور خوانده‏اى! آقاى ناطقى هنگامى كه لشكريان طرارا شورى مردم را قتل عام و شكنحه و غارت مى‏كردند، چرا فرار كرد؟  و چرا مثل من مقاومت نكردى؟  عجب! من بجنگم و من خون بدهم و من خون بريزم، تا آقاى عبدالعلى  از مزار،  از يك نطقه‏ى دور دست بيايد و بر مردم ما حكومت كند! مگر صادقى تكه تكه شود، تا ناطقى  و مزارى در سرزمين هزاره‏جات حكومت كنند! آقاى مزارى! تو مى‏گويى كه سازمان و سپاه بايد در تمران دو پايگاه مستقل و دو حكومت مستقل داشته باشند، دو حكومت و دو حاكم در يك اقليم مى‏گنجد؟»

 آقاى اخلاقى به‏آقاى مزارى بگو دو راه دارى : 1  -  سازمان نصر بايد مثل گذشته با ما همكارى كند و ادعاى پايگاه مستقل نداشته باشد ... اگر اين نظريه را قبول ندارى، آماده شو براى جنگ ! و بالاخره من  و آقاى اخلاقى  و سه نفر ديگر در شاليزار رفتيم و خدمت مزارى رسيديم  سخنان آقاى صادقى را از سير تا پياز برايش شرح داديم، ناگهان آقاى مزارى به‏شدت عصبانى شد و با تندى گفت: اگر آقاى صادقى خواسته‏هاى سازمان را نپذيرد، با مشت توى دهانش مى‏كوبيم  و با او مى‏جنگيم؟ او چه خيال كرده است؟ و ...»

 آقاى صادقى دو روز در مسجد بزرگ بازار سخنرانى كرد و اهداف خويش را در برابر مستمعين خويش ابراز مى‏كرد. او گفت من پلنگ هزاره  هستم. روبهان خيال مى‏كنند كه مرا مثل گذشته ديگر فريب مى‏دهند! من ديگر فريب ناطقى و مزارى را نخواهم خورد!                       من با مزارى مى‏جنگم!» 

 «سرانجام ، آقاى صادقى دستور حمله‏ى نظامى را برضد آقاى مزارى صادر كرد. خود آقاى مزارى برق‏آسا منطقه‏ى تمران را ترك كرد و فرار را با آن همه رجزخوانى، بر قرار ترجيح داد و مردانه گريخت!»

 «بدون شك، اگر آقاى مزارى در آن زمان به‏دام آقاى صادقى مى‏افتاد، بدون درنگ او را اعدام مى‏كرد، امّا، او شانس آورد كه سريع و برق‏آسا صحنه‏ى تمران را ترك كرد. دراين شبيخون نظامى كه در دو منطقه‏ى وجونك و كيتى بر ضد لشكريان سازمان به‏وقوع پيوست، استاد احسانى نقش فرماندهى داشت و آقاى صادقى نيز در تمران بود و مستقيماً بر نيروهاى نظامى و رزمى خويش نظارت و فرماندهى مى‏كرد. گويا نظاميان مسلح پاسداران جهاد كه در آن يورش شبانه دست داشتند، متشكل بودند از نيروهاى نيلى و دايكندى و نيروهاى نظامى تمران و كومى.  -  نيروهاى سازمان نصر در اين جنگ به‏شدت شكست خوردند، فصيحى كه فرمانده كل سازمانى‏ها بود، در ميان سنگر خويش در سر انگورك با چند نفر نظامى خود دستگير شد...»

  سرانجام ، اين پلنگ هزاره به‏تلك افتاد.  اصل داستان از اين قرار بود كه متعاقب خروج قواى شوروى  از افغانستان ، وزارت خارجه‏ى ايران بر «نه‏گانه»  فشار آورده بود تا با يكديگر متحد شوند كه سهمى بيش‏تر در دولت آينده‏ى مجاهدين  (يا نجيب)  كمايى كنند ؛  وزارت خارجه‏ى ايران كه روى آقاى مزارى زياد سرمايه‏گذارى كرده بود ، خيال مى‏كرد مزارى براى ايران مى‏ماند و منافع ايران را در افغانستان تأمين مى‏تواند. لذا مزارى را محور وحدت قرارداد.

 هركس از امضاى آن پروژه‏ى  «وحدت ميكانيكى»  امتناع مى‏كرد ، با بگير و ببند مواجه مى‏گرديد. عده‏ى ]شامل سران حركت اسلامى[  ايران را ترك كردند و شبانه به‏پاكستان گريختند .

 به‏خاطر دارم كه  در سال 1368  در جوش بگير و ببند براى  تشكيل حزب وحدت ، يك روز

 به‏دفتر حركت اسلامى  رفتم ، در آن موقع من  در حركت اسلامى كار نمى‏كردم ، امّا ، با توجه به‏حسن روابط  سابقه ، گاهى به‏آن‏جا مى‏رفتم و از صحبت‏هاى  عمومى استفاده مى‏كردم .

 آن روز آقاى محسنى از فشارهاى كه ايرانى‏ها براى  پيوستن حركت به‏طرح  وحدت ، برايشان وارد كرده بود ، سخن گفت  ؛  محسنى  با ذوق و قريحه‏ى  منحصر به‏خود ، عادت داشت هرگاه مطلب مهمى را بيان كند ، در مطلع سخن  يك جُك  يا لطيفه‏ى متناسب با موضوع تعريف مى‏كرد ، سپس وارد مطلب  مى‏شد. او گفت : مردى از زنش ناراض بود و زن  مريض شد ؛

 مرد كنار بستر زن نشست  و به‏فكر فرو رفت ؛

 زن كه متوجه اين حالت  شد ، خطاب  به‏همسر گفت :

 عزيزم ،  حتماً خيلى  نگرانى  كه  اگر من بميرم ، تو چه كار بكنى ؟!

 مرد بلافاصله  گفت : نه خير ؛ من به‏اين فكر مى‏كنم  كه اگر تونميرى من چكار كنم ؟!

 محسنى گفت :  مقامات  ايرانى  به‏من گفتند  كه  نمى‏ترسيد ، هرگاه  وحدتى صورت نگيرد ، سرنوشت  شيعيان افغانستان  در دولت  مجاهدين چه مى‏شود ؟

 =   من (محسنى) پاسخ دادم : من از اين مى‏ترسم كه هرگاه با فلانى و فلانى وحدت شود، سرنوشت شيعيان افغانستان چه خواهد شد؟  مگر قرار است جمهورى  ديوانگان  تشكيل شود؟!

 ... بالاخره ، محسنى وحدت نكرد ، به‏پاكستان گريخت  و زمان روشن‏ترين پاسخ‏ها را به‏همه چيز داد. از آن‏جا كه همه‏چيز نابه‏هنگام و تحت فشارهاى  شديد ايرانى‏ها رفع و رجوع شده بود؛ نه تنها نتيجه نداد ، كه فجايع  به‏بار آورد : از جمله قتل خود  صادقى و بدتر از آن ماجراهاى غرب كابل ... و حوادث سهمناك 23 سنبله‏ى 1373  ميان جناح سازمان نصر با گروه پاسداران  بود ...

 سرانجام ، ايرانى‏ها نيز متوجه  اشتباهات  سخت خود شدند ، كه فايده نداشت ...

 اين را هم بگويم كه  سادات بهسودى موجود در حركت اسلامى فريب خوردند، يا مرعوب و يا تطميع  شدند كه از شيخ آصف محسنى بريدند و به‏پروژه‏ى ميكانيكى حزب وحدت پيوستند. آن‏ها نتوانستند موقعيت خود را در حزب وحدت حفظ كنند در كم‏ترين زمان لت و پار شدند، همه چيز شان را از دست دادند و خانه‏نشين گرديدند. در حالى‏كه قبل از آن ، در حركت اسلامى موقعيت نيمه‏خدايى داشتند. بخش‏هاى اعظم اركان حركت اسلامى از دفتر مركزى قم گرفته تا داخل كشور در اختيار آن‏ها بود ؛ امّا ، در حزب وحدت حتى كلاه خود را نيز نتوانستند نگهدارند!

 اين يك تجربه‏ى بسيار ناگوار بود ، از قرار معلوم  ضربه به‏قدرى سنگين بوده است كه اكنون بيش از بيست سال از آن روزها مى‏گذرد تا هنوز آن آقايان نتوانسته‏اند خود را بازسازى كنند ...

 اين گروه از سادات نازپرورده كه ساليان دراز در فضاى تنگ فاميلى و شرايط گلخانه‏اى به‏سر برده بودند ، براى اولين بار وارد فضاى رقابتى شدند بدون آن‏كه آمادگى لازم داشته باشند .

  از مطلب دور نشويم ، در هتل لاله هستيم : ديگر سؤال سياسى از صادقى نپرسيدم ؛ سخن رفت روى موضوعات محلى. در اين لحظه ناگهان كودك  درون او از خواب بيدار شد و اظهار كرد كه دوست دارد يك دستگاه تراكتور كوچك دستى  ]ساخت كشورهاى ژاپن و كره [كه  در مزارع برنج‏كارى شمال ايران به‏كار مى‏رود ، خريده ، با خود به‏نيلى ببرد. اين‏قدر شيفته‏ى اين نوع دستگاه شده بود كه نتوانست  در يك  ديدار خصوصى احساسات خود را پنهان كند. در كمال صداقت  و سادگى از من پرسيد : اين نوع  تراكتور مى‏تواند زمين‏هاى آن‏جا را خوب قُلبه كند نه؟!

 -       سوخت  و  قطعات  آن  چطورى  مى‏شود ...؟

 =       واضح  است كه  پاسخ‏هاى من به‏جهت  رعايت  احساسات  و علايق  او  مثبت بود. ضمن ابراز نظر موافق و كارشناسانه ! او را به‏انجام اين امر تشويق كردم. او در آن موقع اراضى وسيعى را در محلى به‏نام  «غُدار»  احياء نموده و به‏نام خود ثبت كرده بود .

 ... يك سال و اندى بعد ، در گرماگرم بحران عراق و آمريكا بر سر اشغال كشور كوچك كويت و آغاز شمارش معكوس اولتيماتوم 15  ماه ژانويه‏ى 1990  از سوى آمريكا به‏صدام حسين ، مبنى برخروج فورى و بى‏قيد و شرط از خاك كويت ، در يك شامگاه سرد و زمستانى در هتل آرياناى كابل ، تلويزيون  «كابل»  و راديو «بى بى سى» را هم‏زمان روشن نمودم ، تا اخبار مربوط به‏بحران جنگ نفت را بشنوم  ؛ درحالى كه تلويزيون  «كابل» از شمارش معكوس ماه ژانويه سخن مى‏گفت ، راديو «بى بى سى»  خبر داد :   «صادقى نيلى در منطقه‏ى خود كشته شده است.»

  -      اولين  نكته‏ى  كه  به‏ذهنم  رسيد اين بود :

  =      «او سال گذشته قرارداد مرگ  خود را در تهران امضاء كرده بود.»

  يك‏بار ديگر حرف‏هاى كه در هتل لاله‏ى تهران گفته بود ، از ذهنم گذشت .

  او چندبار با حالت اعتراض از جلسات  «حزب وحدت»  خارج شده و شركاى وحدتى خود را كلافه كرده بود. آخرين‏بار در باميان موتر جيپ او را از نيمه‏هاى راه خروج از باميان برگردانيده بودند ، كه در پى مشاجرات شديد لفظى با آقاى مزارى ، جلسه‏ى حزب را ترك نموه و مى‏خواست به‏نيلى برگردد ... صادقى يك تاكتيك شناخته شده در كيسه داشت كه در همه جا به كار مى‏برد :  «هرگاه در جلسه‏ى حرفى براى گفتن نداشت  ؛  يا نمى‏توانست حرف خود را به كرسى بنشاند ، بلافاصله رو به‏دعوى مى‏آورد  و  قهر مى‏كرد و جلسه را ترك مى‏نمود  ؛  در چنين حالت ، شركاء او ناچار مى‏شدند ، در برابرش كوتاه بيايند و به‏او امتياز دهند...» 

  امّا ، اين بار اوضاع  متفاوت بود ، كسى از جنس خود صادقى در برابرش  قرار  گرفته بود: و آن  «آقاى عبدالعلى مزارى»  بود ...  هم پيمانان جديد كه صادقى را مى‏شناختند، تصميم گرفتند: «يك‏بار ، براى هميشه او را آرام كنند.»××× )1( عبدالعلى مزارى: «احياى هويت»  صص: 171 - 170. ×××

 محل  «نيلى»                            با فاصله‏ى 460  كيلومتر تا كابل ، از قبل  داراى اهمّيت  تجارى و باراندازى بود.  نيلى آخرين  ايستگاه يكى از معدود خطوط ترانسپورتى  هزاره‏جات از زمان محمد ظاهر خان  محسوب مى‏شد. در زمان  محمد داوود خان  داراى  يك  ميدان هوايى  نيز شد. در همان‏حال  به‏يك  قطب  آموزشى  نيز درآمد كه تا مقطع  پايانى  ليسه  ادامه داشت. لكن در دوران  صادقى از اعتبار  قابل ملاحظه‏ى  سياسى نيز برخوردار  گرديد و به‏مركزى  جهت حل دعاوى  جامعه‏ى  محلى  مبدل شد. اندكى  بعد از يك  دهه پس از  كشته شدن  صادقى  و در تحولاتى پس از اجلاس «بن»  محل  «نيلى»  از جانب  دولت كرزى ، مركز ولايت جديدالتأسيس «دايكندى» اعلام شد.  امرى كه تصويب و تسريع آن بى‏تأثير از نام صادقى نبود . 

برچسب‌ها: صادقى نیلی انسان موج اولی

سید علی بهشتی و رهبری شورای اتفاق

 آن سوى  بهشت

 بعد از  خدا حافظى گرم و  صميمانه با آقاى  صادقى  نيلى ، مستقيماً عازم "ورس " پايتخت امپراتورى  آسمانى آقاى  بهشتى  شديم كه عموم  مردم در آن  زمان آن‏جا  را «مركز وحدت» مى‏گفتند. بعد از طى سه  شب و  روز پياده‏روى  به‏مركز وحدت  رسيديم.  خورشيد  از نقطه‏ى زوال گذشته و هوا گرم بود. من چند دقيقه زودتر از همراهانم به‏خط  كنترل  رسيدم. سرباز نگهبان مرا بازرسى كرد ، سلاح  كمرى مرا تحويل گرفت  و رسيد داد. ضمناً گفت هروقت قصد خروج از مركز را داشتى ، طبق همين رسيد ، اسلحه‏ى خود  را از قوماندانى امنيه تحويل بگير .

 داخل  بازار  شدم ، به‏سموات  رفتم  يكى  -  دو ساعت منتظر ماندم ، بچه‏ها نيامدند ، ناگهان ديدم آن‏ها مانند افرادى متهم ، باهمراهى يك سرباز وارد سموات شدند. گويا آن‏ها را در مبدأ ورودى تفتيش كرده و از كوله‏پشتى‏هاشان  مقاديرى نشريه ، يادداشت ، نقشه ، عكس ، كامره‏ى عكاسى ، دوربين شكارى ، تفنگچه ، نارنجك ، فشنگ ، خنجر و امثال آن‏ها به‏دست آورده بودند. همه‏ى آن‏ها در حقيقت اشياى عادى بودند كه مانند سنگ و چوب در دسترس  همگان قرار داشت  ؛ لكن مشكل اين‏جا بود كه با ظواهر بچه‏ها نمى‏خورد. آن ايستگاه كنترل از آن‏جا گيج  شده بود كه صاحب آن اشياء را نمى‏شناخت .

 سربازان خط كنترل آن اشياء را ضبط كرده ، فقط بچه‏ها را پيش من آوردند.

  سرباز با هيجان و تندى  گفت :  «ما از اين آدم‏ها اين طور چيزها گرفتيم ...»

 -     پاسخ دادم : «همه‏ى آن‏ها مال من است.»  سرباز كمى قِرتيزك كرد ولى ما اهميت نداديم

 -     گفتم  تو يك  سرباز  هستى  و  وظيفه‏ى  تو  همين  بوده ،  بيش‏تر  از  اين  به‏تو  مربوط نمى‏شود. من  هم اصلاً  باتو  حرف ندارم.»  او مى‏خواست مرا با خود ببرد ، گفتم برو از قوماندانى  بالاى  من امر  بياور ، ضمناً  رسيد وسايل  ما را هم  بياور .

   سرباز  با تهديد  و  ارعاب از سموات  خارج شد و  ديگر باز نگشت.  ماهم پيش  خود فكر مى‏كرديم  كه وقتى  نامه‏ى آقاى مهدوى را با خود داريم ، يعنى كه قباله‏ى شورى در جيب چپ ما است. راحت نشستيم ، چاى صرف كرديم و از بچه‏ها دلجويى نموديم. دم غروب پس از رفع خستگى دنبال وسايل و مدارك خارج شدم ، بدون اين‏كه بدانم آن‏ها در كجا و پيش چه كسانى هستند. اول به‏قوماندانى امنية رفتم. آن‏ها اظهار بى‏اطلاعى كردند و گفتند شايد به‏شاروالى احاله شده باشد. آن‏جا رفتم ، شخصى رنگ  پريده و مريض  احوال كه  مانند تازى  باريك  و  تكيده مى‏ماند ،  چيزهاى گفت كه  من از بس بدم آمد ، اصلاً  توجه نكردم كه  چه مى‏خواهد  بگويد. ما كه  قباله‏ى نصف  شورى را  در جيب  چپ داشتيم ،  نيازى  نمى‏ديديم  حرف او  را بشنويم .

 از آن‏جا مستقيماً به‏مركز ولايت رفتم كه در قسمت بالاى شهرنو ، در دهانه‏ى يك دره موقعيت داشت.  آن‏جا محتملاً همان ساختمان ولسوالى قديم بوده است ، يك مجموعه‏ى ادارى مطابق بافرم بود.  ميز و چوكى‏هايش برقرار بود و  محل ولايت شده بود. با زحمتى زياد توانستم خودم را به‏والى صاحب  {كه در آن زمان كسى به‏نام سيد محمد حسين علوى بود } رسانيدم. او جوانى حدوداً 30 ساله بود. به‏نظر مى‏آمد آدمى تيز و چالاك و سالم‏المزاج است.  طرز استفاده از ميز و چوكى را خوب بلد بود.  خودم را به‏او معرفى كردم و  جريان ظهر آن روز را برايش بازگو نمودم  و اطمينان خاطر دادم كه مدارك موجود  هيچ كدام عليه شورى نبوده و من خودم واجد كارت عضويت  شورى هستم و نماينده‏ى مهدوى شهرستانى مى‏باشم .

 از صحبت‏هايش متوجه شدم كه او هم در جريان است و اسباب  و مدارك ما را اين‏جا آورده‏اند. بسيارى از اعضاى شورى نام  «كانون مهاجر»  را شنيده بودند ، سيّد عسكر موسوى  و سلمان رنجبر را مى‏شناختند  ؛  ولى به‏اين اعتقاد بودند كه  «كانون مهاجر»  يك شعبه از سازمان نصر است  ؛  حال آن‏كه  سازمان نصر ، كانون را شاخه‏ى فرهنگى مجاهدين مستضعفين مى‏پنداشت ! يك ملغمه‏ى به‏وجود آمده بود. شوراى اتفاق ، از سازمان نصر يك اختاپوسى در ذهن داشت. آن را نجاستى مى‏دانست كه اگر انگشت به‏دريا زند ، دريا را آلوده خواهد كرد. عين چيز را سازمان نصر در خصوص مجاهدين مستضعفين فكر مى‏كرد. در همان موقع حدود چهار - پنج نفر شيخ و  ملاّ از مناطق مختلف به‏اتهام عضويت در سازمان نصر در همان مركز ورس زندانى بودند. دو سه نفر هم از مجاهدين مستضعفين در زندان داشتند. تيره‏گى روابط شورى با صادقى نيلى نيز بر ذهن‏ها سايه انداخته بود. مجموع اين  عوامل و شرايط ،  اوضاع را  پيچيده مى‏كرد .

 خوش‏بختانه  سيّد علوى  جوانى شاد و با نشاط بود.  تجربه ثابت  كرده است كه آدم‏هاى بانشاط ، كه  در حقيقت  از مزاج  سالم  و انرژى‏ء  مثبت برخورداراند ،  منطقى‏تر  مى‏انديشند. طى چانه‏زنى  متوجه  شدم او خود  درك مى‏كند  كه موضوع در  اصليت  خود  چيزى  مهمى  نيست  ؛ لكن دوست  نداشت  بازى  را نيمه‏كاره  و بى‏بهانه  رها  كند .

  معمولاً  در چنين  مواقعى  نقش  يك  كاتاليزور  خيلى  مهم  است ، چون  مدعى  قلباً  مايل است  موضوع  را خاتمه  بخشد ،  ولى  دنبال  بهانه‏ى مناسب  مى‏گردد ، تا  ختم  موضوع ، آبرومندانه  و  پيروزمندانه  تلقى گردد. لفظاً قانون -  قانون  مى‏كند ، ولى هردو  طرف خوب مى‏فهمند  كه آن  يك لفظِ  ميان‏تهى  است.  چه قانونى ؟!

 در  همان موقع  يك واسطه‏ى  خوب  هم  پيداشد:  كسى  به‏نام  سجادى  از لعل  و  سرجنگل كه  آشنايى  خوبى باهم  داشتيم.  او به‏تازه‏گى از  مشهد به‏داخل آمده بود  در حقيقت از دوستان سيّد  علوى  و گويا در آن موقع مهمان شخصى او بود.  سجادى  به‏توجيه‏گرى در مورد واژه‏ى «پيام مهاجر» پرداخت و  گفت : «اين  «پيام مهاجر»  از  سِنخ  آن  «پيام مهاجر» نيست ، چون در ايران  همه  مهاجر هستند ، بنابراين  هركس  به‏راست  خود  يك «پيام مهاجر» دارند.  اين  «پيام مهاجر»  از دوست‏داران  شوراى  اتفاق  است ...»

 مطمئناً علوى  فهميد او چه مى‏گويد ؛ با اين وجود تجاهل و تسامح به‏خرج داد و مرا تبرئه كرد، وگرنه ، جاى من يك راست در كنار همان زندانيان سازمان نصر و مجاهدين مستضعفين بود .

 بيست و پنج سال بعد از آن ، علوى را در قم ديدم ، مشغول دروس حوزوى بود. گفت قبل از انقلاب در نجف تحصيل كرده است. ضمن گفت‏وگو درباره‏ى آن روزها اظهار داشت: «من چشم آقاى بهشتى و مشاور شب‏هاى او بودم» گفت: تمام وقايع مربوط به‏شورى را در كتابى تحت عنوان «تاريخ وَرَس» گرد آورده‏ام. مطلب ذيل بخشى از تحريرات ايشان در اين زمينه است:

 «آيةاللّه سيّد على بهشتى هنگامى كه در اواخر دهه‏ى 1340 (هش) از نجف اشرف برگشت ، در منطقه‏ى تخت «ورس» اقدام به‏تأسيس حوزه‏ى علميه نموده و شاگردان زيادى جذب و تربيت كرد. آوازه‏ى ايشان در سراسر هزاره‏جات چنان پيچيد كه از هرسو جهت حل دعاوى و تحصيل علوم دينى به‏منطقه‏ى ايشان مى‏آمدند و بهشتى من‏حيث مهم‏ترين مرجع حل و عقدمسايل دينى و مردمى در آمد.

 اوضاع به‏همين منوال ادامه داشت كه كودتاى 7 ثور سال 1357 به‏وقوع پيوست. مردم در همه‏جا (به‏ويژه هزاره‏جات) عليه كودتاچيان قيام كردند و آيةاللّه بهشتى چه در شروع انقلاب مردمى و چه در استمرار و رهبرى آن نقش اول داشت. از جمله فعاليت‏هاى آيةاللّه بهشتى بعد از آزادشدن مناطق هزاره‏جات از چنگ حكومت خلقى‏ها ، تشكيل نهادى موسوم به«شوراى انقلابى اتفاق اسلامى افغانستان» بود. او دعوت نامه‏هاى توسط هيأتى به‏تمام مناطق شيعه‏نشين فرستاد و خواستار تشكيل حكومت اسلامى و ايجاد يك مركزيت و فرمان‏دهى واحد گرديد .

 مردم ، علماء و بزرگان هزاره‏جات دعوت معظم‏له را اجابت نموده و نخبگان ، بزرگان و متنفذان از سراسر هزاره‏جات به«ورس» آمدند. در مورخه‏ى 1358/ 6 / 11 (هش) عموماً در مركز «ورس» اجتماع نمود و در تاريخ 1358 / 6 / 13 جلسه‏ى عظيمى متشكل از آيات: بهشتى از ورس ، مظفرى از بهسود ، ناصرى از ناهور و حجج اسلام شيخ على علامه از ورس ، شيخ ابراهيم خليلى از پنجاب ، شيخ عبدالحكيم صمدى از جاغورى ، شيخ نادر على مهدوى از شهرستان ، شيخ محمد حسين صادقى از نيلى ، سيّد اسداللّه احسانى از يكاولنگ و ديگر علماء و سر شناسان از لعل و سرجنگل و ديگر مناطق هزاره‏جات مدت سه روز ادامه داشت .

  در تاريخ  1358/ 6 / 15 نتيجه‏ى جلسات سه روزه اين شد:

 نام:  «شوراى انقلابى اتفاق اسلامى افغانستان»

 مقر: مركز «ورس» كه ملقب شد به«مركز وحدت»

 رئيس شورى: از ميان سه كانديد شامل حضرات آيات: صمدى ، بهشتى و ناصرى ناهورى  ؛  آقاى سيّد على بهشتى .

 چارت تشكيلاتى شورى به‏ترتيب ذيل تعيين گرديد :

 1 -  كميسيون «جهاد» .

 2 -  كميسيون «فرهنگى و تبليغات» .

 3 -  كميسيون «مالى»  .

 4 -  كميسيون «قضاء»  .

 5 -  كميسيون «ارتباطات دارالانشاء»  .

 سراسر هزاره‏جات به15 حوزه‏ى ادارى به‏ترتيب ذيل تقسيم گرديد:

 1 -  حوزه اسلامى «ورس»

 2 -  حوزه اسلامى «شهرستان»

 3 -  حوزه اسلامى «خدير»

 4 -  حوزه اسلامى «اشترلى»

 5 -  حوزه اسلامى «تكاب بهسود»

 6 -  حوزه اسلامى «سياه‏سنگ بهسود»

 7 -  حوزه اسلامى «لعل و سرجگل»

 8 -  حوزه اسلامى «جاغورى»

 9 -  حوزه اسلامى «پنجاب»

 10 -  حوزه اسلامى «يكاولنگ»

 11 -  حوزه اسلامى «مالستان»

 12 -  حوزه اسلامى «ناهور»

 13 -  حوزه اسلامى «پسابند»

 14 -  حوزه اسلامى «بلخاب»

 15 -  حوزه اسلامى «دره صوف»

 در پايان اجلاس قطعنامه‏ى در 17 ماده تنظيم شد ، كه بيانگر اهداف و وظايف شورى ، وفادارى نسبت به‏آن ، دعوت از عموم مردم جهت پيوستن به‏شورى و تبعيت از دستورات و فرامين آن بود .

 اساسنامه‏ى شورى:

 در اوايل برج 1359 / 9 شورى تصميم گرفت اساسنامه‏ى براى خود تنظيم نموده و وظايف خويش را دقيق‏تر تعريف نمايد ، به‏همين منظور از علماى مناطق ، سران اقوام ، مسئولين حوزات ، روشن‏فكران ، متنفذين و اهالى فكر و قلم دعوت به‏عمل آمد. گروهى از آن‏ها در مقر شورى حضور پيدا كردند و كار تدوين اساسنامه‏ى شورى و تعيين چارت تشكيلات ولايتى شورى را روى دست گرفتند. پس ازيك هفته بحث و جدال ، در نهايت ، اساسنامه‏ى شورى در چند بخش تصويب گرديد .

  در همين جلسات قلمرو نفوذ شورى به‏شش ولايت به‏ترتيب ذيل تقسيم شد:

 1 -  ولايت انقلابى اتفاق اسلامى «ورس» - والى: سيّد محمد حسين علوى .

 2 -  ولايت انقلابى اتفاق اسلامى «بهسود - ميدان» - والى: شيخ محمد اكبرى.

 3 -  ولايت انقلابى اتفاق اسلامى «بلخاب» - والى: شيخ ابراهيم خليلى .

 4 -  ولايت انقلابى اتفاق اسلامى «جاغورى» - والى: سيّدمحمد امين عارف .

 5 -  ولايت انقلابى اتفاق اسلامى «ناهور» - والى: سيّد عزيزاللّه معتمدى.

 6 -  ولايت انقلابى اتفاق اسلامى «دايكندى» - والى: شيخ محمد حسين دانش .

 حاصل مطلب آن‏كه: از تاريخ 1358/ 6 / 15 تا اواخر سال 1359 شوراى اتفاق بر سراسر قلمرو هزاره‏جات حكومت مشروع محسوب مى‏شد و داراى اقتدار كامل و پرسش‏ناپذير بود ، چه در امور جهادى ، چه ارتباطات داخلى و خارجى از موفقيت كامل برخوردار بود. مركز ورس واقعاً مركز وحدت شده بود. نماينده‏هاى ملت در شورى فعالانه كار مى‏كردند و شورى من‏حيث يك دولت مسئول و مشروع به‏امر خدمت رسانى به‏مردم مصروف بود. هيأت‏هاى شورى هم هرطرف ، اعم از داخل و خارج اعزام مى‏شدند و به‏طور رسمى مورد استقبال قرار مى‏گرفتند  ؛  متقابلاً از هرطرف هيأت‏هاى به‏مركز شورى مى‏آمدند و استقبال مى‏شدند ، نامه‏ها و مكاتبات شورى در هرجا مى‏چليد و ديگر طرف‏ها هم با شورى من‏حيث تنها نهاد مسئول در هزاره‏جات مكاتبات داشتند. شوراى اتفاق به‏هرطرف شامل مناطق محل سكونت برادران اهل سنت مانند ايماق ، كجران ، سمت شمال ، نواحى باميان و پلخمرى هيأت مى‏فرستاد و حوزه‏هاى جديد را به‏خود ملحق مى‏نمود .

 هيأت‏ها و دعوت نامه‏هاى از داخل و خارج كشور براى رهبرى شورى واصل مى‏شد كه من جمله هيأتى از واحد نهضت‏هاى وابسته به‏سپاه پاسداران انقلاب اسلامى در ايران ، متشكل از سه نفر تحت سرپرستى شخصى به‏نام هادى از طرف سيّد مهدى هاشمى بود كه با در دست داشتن دعوت نامه‏ى رسمى با امضاى سيّد مهدى هاشمى خدمت آقاى بهشتى رسيدند و از ايشان براى ديدار از ايران دعوت شده بود  ؛  امّا ، آقاى بهشتى با اظهار اين‏كه در صورت عدم حضور من جبهه‏ها دچار شكست و اضمحلال مى‏شود ، دعوت سيّد مهدى هاشمى را نپذيرفتند . 

برچسب‌ها: سید علی بهشتی و رهبری شورای اتفاق

سید علی بهشتی از فرط نادانی مستقل عمل می کرد

 عوامل شكست شورى :                                

  شوراى اتفاق با آن‏همه عظمت و محبوبيت ، از سال 1360 رو به‏ضعف نهاد كه معلول عوامل ذيل بود:

 1 -  در پانزدهم  سنبله 1359 كه روز سالگرد تأسيس شورى بود ، بنا به‏پيش نهاد شيخ نادر على مهدوى شهرستانى ، حزبى تحت عنوان «حزب اتفاق اسلامى افغانستان» تحت رهبرى آيةاللّه بهشتى و شوراى مركزى متشكل از هشت نفر (و بعداً 12 نفر) تأسيس گرديد كه آثار و تبعات مثبت نداشت ، زيرا برخى اشخاص عمده عضويت اين حزب را نپيذيرفتند كه مآلاً منجر به‏جدايى آن‏ها از بدنه‏ى شورى گرديد. اولين نفر آقاى صادقى نيلى بود كه گفت «من شورى را بدون حزب امضاء كرده‏ام.»

 2 -  مخالفت واحد نهضت‏ها با شورى: پس از امتناع آقاى بهشتى از سفر به‏ايران، واحد نهضت‏ها به‏طور مستقيم وارد مبارزه با شورى گرديد. اقدام به‏جداسازى اعضاى موأثر از پيكره‏ى شورى نموده و خود آن‏ها را به‏خدمت گرفت ؛ كه اجمال آن‏قرار ذيل است:   در زمستان 1359 گروهى تحت نام «پاسداران جهاد اسلامى افغانستان» به‏نمايندگى از سوى واحد نهضت‏ها عملاً پنج پايگاه نظامى در قلمرو شورى شامل مناطق: جاغورى، نيلى دايكندى، بهسود، بلخاب و حتى در خود ورس تأسيس نمودند و آقايان صادقى نيلى، محمد اكبرى و عليجان زاهدى از شورى جدا شده و هريك مسئوليت آن پايگاه‏ها را به‏عهده گرفتند و شروع كرند به‏جذب قوماندان‏ها و افراد موأثر شورى ؛ بدين‏سان، گروه‏گرايى و تنش و درگيرى شروع شد.

 3 -  عامل ديگر مخالفت سر سختانه‏ى سازمان نصر با شورى بود. اين سازمان عملاً در كنار گروه پاسداران جهاد عليه شورى ايستاد و همان خوانين و اربابانى را كه در شورى مى‏كوبيدند ، خودشان جذب نمودند .

  خلقى‏ها و پرچمى‏ها نيز با آنان همدست بودند .

   مجموع اين شرايط ، رهبرى شورى را هم عصبى كرد به‏نحوى كه ايشان حساسيت شديدى نسبت به‏سازمان نصر پيدا نمود و هركس را كه متهم به‏عضويت در سازمان نصر مى‏شد زندانى مى‏كرد .

                                               پايان مطالب علوى در مورد «شورى»

  مير محمد صديق فرهنگ از مورخان معاصر افغانستان در اين مورد مى‏نويسد:

 «در هزاره‏جات در مرحله‏ى اول، از اداره‏ى حكومت سرباز زده بودند و به‏تشكيل انجمن‏هاى به‏نام كميته پرداختند. سپس در ماه سپتامبر سال 1979 ميلادى نمايندگان چهل ناحيه، در ورس اجتماع كرده و شوراى به‏نام شوراى انقلابى اتفاق اسلامى افغانستان تشكيل دادند كه در آن، نمايندگان ايماق‏هاى سنى مذهب ولايت غور هم شركت داشتند. شورى كه از سه عنصر ملاكان، عالمان دينى و جوانان ادارى با تعليم عصرى تشكيل يافته بود، سيد على‏بهشتى را به‏عنوان رئيس، شيخ محمد حسين ناصرى (ناهورى) معاون اول، شيخ محد حسين صادقى (نيلى) معاون دوم و سيد حسن جگرن را قوماندان نظامى تعيين كرد. على‏رغم فقر و عقب ماندگى هزاره‏جات كه حتى در افغانستان هم كم نظير بوده شورى موفق شد تا يك نوع اداره‏ى ابتدايى امّا ، منظم را در مناطق مربوط قائم سازد. خط تلفن منطقه به‏كار افتاد، قواعدى براى جمع آورى ماليات و محصول وضع شد و از همه مهم‏تر، خدمت نظامى به‏مبناى روايات محلى تنظيم يافت.»

  نكته‏ى قابل تأمل اين‏كه  در ميكانيسم تشكيل  حكومت  (ش .ا .ا .ا .ا)  جلوه‏هاى از اصول و پرانسيب اوليه‏ى  دموكراسى ، شامل انتخابات آزاد ، وجود مستقل  قواى  سه‏گانه ، تعادل ادارى فراگير ، پرهيز از هرنوع  تبعيض نا روا ، تامين امنيت  عمومى و اهتمام نسبت به‏معيشت  همگانى مورد توجه و عمل قرار گرفت ، جاى بسى تعجب است كه  ساكنان و رهبران مذهبى  و قومى آن بخش از دره‏ها و كوه‏هاى  پسيف  و  عقب‏مانده‏ى  كشور ، كه ساليان متمادى تحت ظلم و اجحاف  قرار داشتند ، چگونه يك شبه به‏مبانى و تعاليم دموكراسى رسيده  و  سيستمى  مبتنى بر قواعد ابتدايى آن تشكيل دادند؟ ... گفتيم كه اين حاصل آن جنبش نرم مدنى  يكصد ساله بود .

 بهر حال ، من موفق شدم يك وقت ملاقات براى ساعت 10 فرداى آن روز با آقاى بهشتى به‏دست آورم. با در دست داشتن همان  جوازى كه علوى در ولايت به‏من داده بود ، در ساعت مقرر به‏محل شوراى اتفاق رفتم كه در يك ساختمان دولتى نسبتاً شيك و تميز ، به‏فاصله‏ى دورتر از محل و آبادى قرار داشت. اين ساختمان چيزى شبيهه يك ليسه يا شفاخانه‏ى دولتى بود كه با مصالح ساختمانى مستحكم شامل سنگ و سمنت و ميل‏گرد ، با نقشه‏ى زيبا و جامع ساخته شده بود. محل آن در دهانه‏ى يك تنگى ، در ساحل يك رود واقع بود .

 آن روز  شوراى اتفاق  جلسه داشت ، جلسه‏ى بى‏تكلّف و ساده در  يكى از سالن‏هاى مقر برگزار شد. چوكى‏ها  در اطراف سالن چيده شده بود و يك چند پايه  ميز مستطيل  كه هركدام مى‏توانست جوابگوى  دو سه  چوكى  باشد ، در جلو گذاشته  شده بود. روى  هريك از ميزها يك دست تف‏دانى گذاشته بودند.  اعضاى  جلسه‏ى  شورى  حدود 30  نفر بودند.  چهره‏ها و اشخاص متشخص و چشم  پُركن  در ميان  آن‏ها وجود نداشت ، غالباً يك مشت آدم‏هاى پير و پفتال بودند. بعضى آن‏ها مريض بودند ، شمارى در آن فصل تابستان  سرما خورده بودند، به‏شدت سرفه مى‏كردند و بلغم حاصل از سرفه‏هاى  ممتد خود را در ميان همان تف‏دانى مى‏انداختند .

  كيفيت جلسه از هرجهت برخلاف انتظار بود ؛  هرشخصى تازه وارد و هرناظر بى‏طرف ، بى‏اختيار با خود مى‏گفت : جنگى با اين بزرگى و اين‏ها رهبرانش باشند ، به‏كجا خواهد انجاميد؟

 حتى از آن گروه خوانينى كه آقاى صادقى نيلى شكايت داشت هيچ‏كس نبود  ؛ به‏طورى كه بعداً متوجه شدم عده‏ى از آن‏ها در مرخصى به‏سر مى‏بردند. جايگاه‏هاى چندى خالى بود .

  جايگاه  خود آقاى  بهشتى در  مقام رياست  شورى،  در انتهاى  همان  سالن زيبا قرار داشت ؛ نور آفتاب از  پنجره‏ى  پشت سر او  مستقيماً روى ميز كارش  مى‏تابيد و كل  سالن را روشن مى‏كرد. آقاى بهشتى  لباس كامل  روحانى شامل عبا  و قبا و  عمامه‏ى  نسبتاً بزرگ مشكى به‏سر و تن داشت ، قطار فشنگ ، مخصوص اسلحه‏ى كمرى او كه به‏صورت يك خط عريض اريب ، از ناحيه‏ى شانه‏ى چپ به‏سمت ميانگاه راست بدن حمايل شده بود ، جلب توجه مى‏كرد. بهشتى مردى هيكل‏مند و داراى سر و صورت بزرگ و گوشت‏آلو بود ، او يك سر و گردن از ساير اعضاى شورى بالاتر مى‏نمود. تمام موهاى سر و صورتش سياه زاغ بود .

 آن روز موضوع بحث شورى در امور قانون‏گذارى در امر قضاء بود ، رئيس كميسيون قضاء يك شيخ پير به‏نام  «علامه»  بود كه گويا از مردم پنجاب نمايندگى مى‏كرد. او هيكل لاغر و استخوانى داشت ، تقريباً ضعيف و مسن‏تر از تمام اعضاى جلسه بود. به‏نظر مى‏رسيد آدمى باسواد عالى حوزوى باشد ، نحوه‏ى واكنش‏هاى او نسبت به‏مباحث ومسايل مطروحه نشان مى‏داد كه به‏رغم كهولت سن ، فكرش درست كار مى‏كند. او تحصيل‏كرده‏ى نجف بوده و آدمى باشخصيت و محتاط به‏نظر مى‏رسيد. علامه در آن جلسه ، كه درواقع بيش‏تر از همه به‏او مربوط مى‏شد ، كسالت داشت ، دم به‏دم سرفه مى‏كرد  ؛  گويا او يك‏بار از آقاى بهشتى خواسته بوده كه عذرش را بپذيرد  ؛ لكن آقاى بهشتى از پذيرش استعفاى اين دوست قديمى و با وفايش ابا ورزيده و در مقابل ، به‏ارايه‏ى توصيه‏هاى طبى و رعايت رژيم غذايى جهت تقويت و درمان علامه پرداخته بوده. در همين جلسه آقاى بهشتى بالحن شوخى به‏علامه گفت: «مگر به‏تو نگفتم كه گوشت جوجه خروس نابالغ بخور خوب مى‏شوى ؟!» از اين سخن آقاى بهشتى همه‏ى حضار خنديدند .

  در  همين  جلسه  گزارشى  از حوزه‏ى  بلخاب  قرأت  شد .

 شوراى اتفاق يك منشى مخصوص داشت به‏نام سيّد محمد حسين فرهنگ كه در يك گوشه‏ى سالن ، پشت ميز مى‏نشست و تند و سريع مذاكرات اعضاء را مى‏نوشت ، فرهنگ مسئول دارالانشاء نيز بود كه تمام  نامه‏ها  و  مكاتبات شورى  را تحرير  و تنظيم  مى‏نمود. فرهنگ  در طول  جلسه  مثل موش  ساكت بود. من يك كلمه از دهن او نشنيدم  ؛  سرش به‏كار خود گرم بود. او جوانى خوش چهره و تميز بود كه با لباس سفيد و كت و لنگى سياه ، يك تيپ رشك‏برانگيز به‏هم زده بود  ؛  توجه آدم را ناخودآگاه به‏خود جلب مى‏كرد و براى لحظاتى چشم و ذهن بيننده را مشغول مى‏نمود. به‏ذهنم رسيد كه قبلاً  در ايران  شنيده بوديم  خوانين  و شعله‏اى‏ها  در شوراى اتفاق  نفوذ  چشم‏گير و تعيين  كننده دارند.  فكر كردم در اين جلسه آن چنان خان نديدم ، ولى يك شعله‏اى خيلى پخته و خطرناك را يافتم ، كه عبارت از همين سيّد فرهنگ بوده باشد  ؛  هرچه سكوت او ادامه مى‏يافت ، گمان من برپختگى فوق‏العاده‏اش بيش‏تر تقويت مى‏شد. مخصوصاً هنگامى كه متوجه شدم او تا سال قبل در "دپارتمنت " زراعت در «كابل» مشغول تحصيل بوده و جديداً از آن‏جا فارغ شده است. ديگر شكى برايم باقى نماند كه او يك فرد شعله‏اى خارق‏العاده و پخته  و كادرى است !   اوه ... چقدر تشكيلاتى عمل مى‏كند !

 سال‏ها  باهمين  ذهنيت بودم  كه در  قم  شنيدم: «سيّد فرهنگ در حوزه علميه قم درس طلبگى مى‏خواند» ابتدا تعجب كردم ، سپس مطابق با ذهنيت آن روزها با خود گفتم : «هوم ؛ شعله‏اى‏ها حتى در حوزه علميه قم  هم نفوذ كرده‏اند!»    -     «واقعاً چه تشكيلات پخته‏ى!»

 هنگامى  كه ذهن سركش  شخص  به‏دنبال  چيزى مى‏رود ،  دلايل و نشانه‏هاى  آن را هم مى‏سازد. سرانجام ،  متوجه  شدم كه  او ذاتاً  آدمى  ساكت است.  تيپ و قيافه‏اش  بالكل عوض شده  بود. فرهنگ  در قم  كتاب «جامعه‏شناسى  و مردم‏شناسى  شيعيان  افغانستان»  را نوشت .

 به‏هرحال ،  جلسه‏ى  شورى  حوالى  ظهر به‏پايان  رسيد  ؛   هركس طبق  معمول به‏دفاتر كميسيون مربوطه رفته و به‏صرف ناهار و انجام فرايض دينى و امور شخصى پرداختند. من و آقاى بهشتى آخرين كسانى بوديم كه سالن را ترك كرديم. قبل از ترك سالن يك چند قطعه عكس باهم گرفتيم. مجموعاً دو حلقه فيلم 36 قطعه‏اى از آقاى بهشتى برداشته شد كه بعدها در اختيار مطبوعات قرار گرفت. باهم به‏اتاق مخصوص آقاى بهشتى رفتيم كه در واقع دفتر كارش نيز بود و در يك گوشه‏ى مقر شورى ، در جوار همان سالن جلسات  موقعيت داشت. اتاقى نسبتاً تميز و مرتب بود كه با گليم‏هاى رنگارنگ هزارگى مفروش  بود. احساس كردم چند لايه گليم روى هم پهن شده‏اند .

  در اين اتاق فقط دو چيز جلب توجه مى‏كرد  :

 اول  -  نقشه‏ى افغانستان بود كه روى آن عكسى از آقاى بهشتى چاپ شده بود  ؛  گويا سال قبل از آن ، يك خبرنگار فرانسوى  «اوليويه روآ»  با آقاى بهشتى مصاحبه داشته و همو اين نقشه را در فرانسه به‏چاپ رسانيده بود. نسخه‏ى از آن را براى آقاى بهشتى فرستاده بود .

  «روآ»  در آثار متعدد خود از بهشتى سخت تمجيد نموده است .

 دوم  -  دو ميل تفنگ كلاشنكف كه برهنه و آماده‏ى عمل در فاصله‏ى نزديك به‏هم ، بالاى سر آقاى بهشتى روى ديوار آويزان  بود. ما دونفر تنها بوديم ، يك‏بار به‏ذهنم آمد كه اگر كسى همين طورى مانند من ابتدا مهمان  آقا بشود ، سپس ناگهان از جاى خود برخواسته و با يك حركت برق‏آسا يكى از آن كلاشنكف‏ها را گرفته و مستقيماً به‏سينه‏ى آقا خالى كند ، او چه مى‏تواند؟

 =             با اين  جمله‏ى  «ابواياد -  يكى  از رهبران مقتول فلسطينى» كه در كتاب  «فلسطينى آواره» گفته بود :  «اگر كسى از جان  خود بگذرد ، هركسى را كه بخواهد، مى‏تواند بكشد» رشته‏ى ذهنم بريده شد  و به‏جاى  خود برگشتم .

   ساعت بدى  براى گفت‏وگو بود. من گزارشى از ايران و اقدامات آقاى مهدوى در معرفى و گشايش دفاتر شورى در شهرهاى مختلف ايران به‏منظور تأمين ارتباط با مهاجرين افغانستانى مقيم آن كشور ارايه كردم و موقعيت شورى و شخص او را در ميان مهاجرين  مقيم ايران و ساكنين هزاره‏جات برجسته  نمودم. به‏او گفتم  در ميان مردم  و مهاجرين  شايع  است كه  حضرت‏عالى هنگامى كه به‏جنگ با روس‏ها و دولت  دست‏نشانده‏ى آن‏ها مى‏رويد ،  خودتان در خط  مقدم و پيشاپيش  لشكر  تحت  فرمان‏تان حركت  مى‏كنيد.  مردم معتقداند  اصلاً  گلوله  به‏شما  كارگر نمى‏شود ،  آن‏ها مى‏گويند:  شما  شب هنگام  وقتى  كمربندتان را مى‏گشاييد  و لباس‏هاى‏تان  را از تن  بيرون  مى‏آوريد ، مقاديرى زيادى  گلوله‏ى  دشمن از ميان  لباس‏ها ،  عمامه و  كمربندتان به‏زمين  مى‏افتد ، تيرهاى كه  در طول روز  از  جانب لشكر دشمن به‏سمت  شما شليك  شده ، ولى كارگر نشده  است شما فردايش مجدداً  از  همان  گلوله‏ها عليه خود  دشمن  استفاده  مى‏كنيد ...

  او كه  فهميد من چه  مى‏گويم  ؛  پاسخى به‏اين  مضمون داد: (همه‏ى  عبارات از او نيست)

  «خير ، چنين سخنانى نه تنها صحت ندارد ، بلكه گفتنش هم درست نيست. من راضى نيستم ، چون توقع اضافى در مردم ايجاد مى‏كند ، هرچيزى كه حقيقت نداشته باشد ، آينده هم ندارد. قرآن كريم درباره‏ى پيامبر عظيم‏الشأن اسلام مى‏فرمايد: اى پيامبر! به‏مردم بگو من يك بشرى مانند خودتان هستم  ؛  ما كه خاك پاى پيغمبر هم نمى‏شويم. ممكن است در يك حمله شكست بخوريم ، در چند حمله پيروز شويم ، يك روز شكست ، يك روز پيروزى ، خاصيت جنگ است. انشاءاللّه كه عاقبةالامر ، اسلام پيروز است. خدا پشتيبان اسلام است ، پشتيبان مجاهدين اسلام است...»

  ما به‏طور  مشروح  درباره‏ى  وضع  مهاجرين  افغانستانى  در ايران ، وضعيت طلاب  قم و مشهد  و گروهاى  نوپاى  افغانستانى  مقيم  ايران ، كويته بلوچستان  پاكستان ،  آينده‏ى هزاره‏جات ، روابط  با پشتون‏ها و  ديگر  اقوام  و مليت‏ها  گپ  زديم ...

  تقريباً تمام سؤال‏هاى رنجبر را كه قبل از اين  در ذهن خود تعبيه كرده بودم ، از او پرسيدم .

 من خيلى مايل بودم تا او نيز از من سؤالاتى در زمينه‏هاى پيش گفته داشته باشد  ؛  در خلال صحبتم مكث‏هاى طولانى مى‏كردم تا او فرصت سؤال پيدا كند. لكن اشتياق چندانى نشان نمى‏داد. در آن صورت ناچار بودم به‏آهستگى و آرامى حركت حلزون ، جلسه را به‏پيش ببرم .

 آقاى  بهشتى به‏نحو عميق  نسبت به قم بدگمان  بود. به‏طور مبهم دريافته  بود كه در آن‏جا دسيسه‏هاى  عليه  او  جريان  دارد.  با اين  وجود ، آقاى بهشتى  نسبت به‏خود و شوراى اتفاق تحت  رهبرى‏اش  باور  كامل  داشت  و مطمئن  بود كه  باهمان  تركيب  و اعضاى  موجود شورى مى‏تواند  بر سراسر  قلمرو  شورى  به‏اِعمال  قدرت ادامه  دهد. هيچ  نيازى  به‏بهسازى  و نوسازى شورى  نمى‏ديد.  و كوچك‏ترين  خيال  مشاركت  با  گروهاى نوپاى  مقيم قم  در اعماق  وجودش مشاهده  نمى‏شد.  تمام افكار او اين‏گونه  فرموله شده بود :

  «شورى يك نهاد قانونى و برحق است ، كه ممثل اراده‏ى مردم مى‏باشد ، من به‏حيث سرور اين نهاد ، منتخب نمايندگان مرم هستم. من نظمى را به‏وجود آورده‏ام كه براى شيعه مفيد است. گروهاى  نوپا  نبايد سعى كنند اين نظم موجود را از هم بپاشند.»

 بدين  ترتيب  فرمول  آقاى  بهشتى  جاده‏ى  يك طرفه  بود  كه  از  بينش  فيكسيك  و ايستاتيك  ناشى از باورهاى  سنتى  منشاء  مى‏گرفت.  ربطى به‏اصول  و قواعد  سياست  مدرن نداشت. باورهاى سنتى همه  چيز را ثابت  و تغييرناپذير  مى‏داند ، سلسله  مراتب هم تغييرناپذيرند.  مثلاً كسى كه سلطان  است ، ديگر  سلطان است  و اين حق ثابت  و دايمى  او است. گدا هم در همان جايگاهى  قرار گرفته  كه از  قبل برايش مقرر بوده است !

 بهشتى  از  زمره‏ى  كسانى  بود كه  منكر  حركت  تاريخ‏اند. خيال مى‏كنند هر حكمى تا آخر دنيا بدون تغيير و تبديل باقى مى‏ماند.  يك چنين ايده در شرايط خلاء مطلق قانونى ، آن‏هم بدون اعتقاد به‏نظارت ، مشاركت ، انتقاد ، كنترل ، حساب‏رسى و پاسخ‏گويى به‏كجا مى‏رود ؟

 بهشتى نمى‏توانست  درك كند كه  همان اراده‏هاى كه  در جهت بالا بردن او به‏كار رفته بودند ، امكان دارد روزى در جهت پايين آوردنش نيز به‏كار روند .

 او پيوسته روى همان فرمول يك طرفه‏ى خود تأكيد مى‏داشت كه: «شوراى اتفاق نخستين تشكيلات جامع و دربرگيرنده‏ى كل مناطق شيعه‏نشين است ، چنان تشكيلات بعد از هرگز در تاريخ تشيع افغانستان به‏صورت مستقل و برخواسته از نيات مردم ظهور كرده است ، تخريب آن به‏زيان مردم است.»  همان سؤال مورد تأكيد رنجبر را با اين عبارت پرسيدم :

  «از اين پس روابط اقوام و مذاهب را چگونه تعريف مى‏كنيد؟»  مضمون پاسخ اين بود:

 «اقوام و مذاهب در افغانستان هيچ مشكلى با يك‏ديگر ندارند ، فعلاً ضرورت ايجاب مى‏كند تا هركس امنيت منطقه‏ى خود را تأمين نمايد ، بعد از شكست روس‏ها و سقوط دولت كمونيستى ، انتخابات سراسرى برگزار مى‏كنيم ، يك دولت مركزى مشترك به‏وجود مى‏آوريم  ؛  دولتى كه نمايندگان همه‏ى ملت در آن حضور داشته باشند. ما اكنون روابط دوستانه و گرم با كليه گروهاى اهل سنت داريم ، عندالزوم مكتوب و نماينده نزد آن‏ها مى‏فرستيم ، از آن‏ها هم پيش ما مى‏آيند. در جنگ به‏هم‏ديگر كمك مى‏كنيم ، اسلحه و نفرات به‏يك‏ديگر مى‏دهيم ... شما خودتان در پاكستان ديديد ، در مسير راه ديديد كه همكارى‏ها با شوراى اتفاق درچه حدى بوده است ، مكتوب و پاسپورت شورى در همه جا داراى اعتبار است ، همه باما همكارى مى‏كنند.»

  گفتم : موارد خلاف اين هم وجود دارد ، به‏عنوان نمونه : در شهر حافظى پاكستان يك عضو حزب اسلامى حكمتيار همين‏كه مرا شناخت كه از اهالى هزاره‏جات هستم، از شدت خشم برافروخت. نزديك بود به‏من حمله كند. از تشكيل شوراى اتفاق بسيار ناخرسند بود. از اين‏كه مردم شيعه از يك نظم و انضباط مستقل برخوردارند ، اظهار خشم كرد و با لحن تند گفت : در صلاحيت شما نيست كه دولت مستقل تشكيل دهيد ، آن‏جا افغانستان است! ... بهشتى پاسخ داد:

 «البته افرادى از آن‏ها هستند كه از عمق دل راضى نيستند شيعيان افغانستان يك هويت روشن داشته باشند ، ما اميدواريم آن‏ها سرعقل بيايند و همكارى‏هاى موجود گسترده‏تر و عميق‏تر از قبل ، ادامه يابد ، ما حقوق آن‏ها را پذيرفته‏ايم ، آن‏ها نيز بايد حقوق ما را بپذيرند ، خدا همه را هدايت كند...»

  آقاى  بهشتى  از هيچ‏يك از رهبران و دولت‏مردان ايران نامى نبرد.  نه از آن‏ها بدگفت و نه خوب ؛ نه  گِله كرد و نه هم اظهار توقع.  بهشتى و شورى در مكاتبات  و نشرات خود ايران را «برادر ايران»  مى‏خواند  (مى‏دانيم كه از لوازم برادرى ، برابرى است)  اما، گروها جديدالتأسيس و فاقد هويت، اين را عصيان بهشتى در برابر  ولايت فقيه مى‏خواندند ... 

برچسب‌ها: سید علی بهشتی از فرط نادانی مستقل عمل می کرد

شورای اتفاق و استقلال رای و عمل

یک سند مهم از شورای اتفاق  

   در شماره (صفر) نشريه‏ى «توحيد» ارگان نشراتى شوراى اتفاق  مواضع  شورى در برابر طرح دو فقره‏اى ايران براى  حل بحران  افغانستان تشريح گرديده كه از مواضع كاملاً مستقلانه و مقتدرانه سخن مى‏گويد و لحنش و ادبياتش  در قياس به‏گروهاى نوپاى  مقيم ايران كه در برابر مقامات ايرانى روزى  چند بار ركوع و سجود مى‏كردند  و پشتشان از  كثرت كرنش  قوس برداشته بود ؛ بسيار متفاوت است ؛

 لذا برخى ناظران و رقبا در ايران  چنين تحليل كردند كه سخن گفتن در اين سطح ، كار سيد على بهشتى نتواند بود ؛ اين سخن يا از شعله‏اى‏ها است ، يا از خوانين عضو شورى ... در اين‏جا متن سه سند را از همان مجله مى‏آورم تا مدارك دست‏اول از شورى در اختيار داشته باشيم:

 الف      -      بيانيه و مواضع شورى راجع به‏طرح دولت ايران در رابطه با خروج ارتش شوروى از افغانستان :

    بسم اللّه الرّحمن الرّحيم

    اطيعواللّه و اطيعوا الرسول و اولوالامر منكم  (قرآن كريم)

 «مدت سه سال و نيم است كه از كودتاى ننگين ماركسيستى و قريب دو سال است كه از تجاوز اَبَر ديوانه‏ى  شرق در سرزمين تاريخى افغانستان اسلامى سپرى مى‏شود و ملت تاريخ‏ساز افغانستان با تكيه به‏نيروى ايمان و با دست‏هاى خالى عليه ارتش سرخ و سربازان وحشى كوبايى و ... متهورانه مبارزه و پيكار كرده است و هدف شان از اين مبارزه بطور كلى دو چيز است :

 1     -    بيرون راندن متجاوزين و نابودى مهره‏هاى داخلى‏اش .

 2     -    پياده كردن يك نظام اصيل اسلامى متكى بخود .

  پس ، شعار ملت بپا خواسته‏ى افغانستان نيز دو چيز است :

 1     -    استقلال ، آزادى  ؛ 

 2     -    جمهورى  اسلامى .

 ملت حماسه‏گر و شهادت‏طلب افغانستان مصمم و قاطعند و به‏قطره قطره‏ى خون شهيدان بى‏شمار با نام و بى‏نام خود سوگند ياد مى‏كنند كه تا تحقق اين دو هدف كه آزادى خلق‏هاى در بند و زنجير شده‏ى تاجيكستان و ... را نيز در پى‏خواهد داشت، از پاى ننشسته و حتى براى يك لحظه هم سلاح‏هاى خود را بر زمين نگذارند. امّا ، دولت‏هاى به‏اصطلاح اسلامى نسبت به‏اشغال افغانستان بعنوان يك سرزمين اسلامى و در قبال اين همه ستم كه براى ملت و اين عضو از پيكر عظيم اسلام وارد شده است تا هنوز در برابر تكليف اسلامى خود احساس مسئوليت نكرده‏اند، حتى يك طرح را هم كه مبتنى بر ارزش‏هاى انسانى و اسلامى و قابل قبول براى ملت مسلمان افغانستان باشد، ارائه نكرده‏اند ؛ بلكه بعضى از دول باصطلاح مترقى اسلامى با كمال وقاحت دولت دست نشانده‏ى روسيه را در افغانستان برسميت شناخته و ازين طريق تجاوز روسيه را و بقول برادر (عزيزى) اين فاجعه‏ى بزرگ عالم اسلام را تأييده كردند و بى‏شرمانه‏تر از آن هنگامى كه در سازمان دول طرح استعمارى خروج ارتش شوروى از افغانستان پياده بشود، بعضى از اين دول مترقى اسلامى، ولى همگام با شوروى بمخالفت بر مى‏خيزند .

  اكنون كه دولت جمهورى اسلامى برادر ايران تحت زعامت و امامت امام امت اسلامى خمينى عزيز و با پيروى از اسلام فقاهت با تمام گرفتارى‏هاى داخلى و خارجى كه دشمنان اسلام ايجاد كرده است، طرح و راه‏حلى را در اين رابطه ارائه كرده است، چه اين طرح در حل معضله موفق بشود، يا نه ؛ چون ملهم از ولايت فقيه است ما با آغوش باز از آن استقبال نموده و تشكر مى‏كنيم .

 همچنان‏كه طرح 8 ماده‏اى آمريكايى فهد را نه تنها بشدت محكوم و تقبيح مى‏كنيم، بلكه مخالفت قولى و عملى خود را با آن يك فريضه‏ى مهم دينى مى‏دانيم و تا پاى‏جان با اين طرح و نتايج ناگوار و شوم براى عالم اسلام، مبارزه و نداى امام امت اسلامى و ولايت فقيه را لبيك مى‏گوييم. بناءاً موضع شوراى انقلابى اتفاق اسلامى افغانستان كه در حقيقت همان موضع 43 ولسوالى  (فرماندارى) مساوى با  7   ولايت (استاندارى) و قريب 6 ميليون نفوس مناطق مركزى افغانستان مى‏باشد، در برابر طرح وزارت امور خارجه‏ى برادر ايران بشرط زير اعلام مى‏شود. اصول دوگانه‏ى طرح نه تنها قابل قبول، بلكه خواست ملت افغانستان است. راه‏حل و چهارچوب طرح با اصلاحاتى كه ذيلاً ذكر مى‏شود قابل قبول است :

 الف   -    از آن‏جائى كه شعار هميشگى ملت ما تعيين سرنوشت شان بدست خودشان است كه خوشبختانه در اين طرح بعنوان يك اصل مطرح شده، پس اولين قدم كه تشكيل شوراى 30 نفره اسلامى باشد فقط از علماى متعهد و مورد اطمينان ملت  آزادانديش افغانستان و علماى مسئول و عالم با ابعاد مختلفه‏ى دين مقدس اسلام از كشور جمهورى اسلامى ايران و پاكستان براى ما قابل قبول است و آن هم بخاطر اتصال سرنوشت محتوم ملت‏هاى افغانستان، ايران، پاكستان و شريك بودن ايشان در دردها و گرفتارى‏هاى متجاوز روسيه ...

 ب    -     به‏اساس علت فوق‏الذكر نيروى حافظ صلح هم فقط از نظاميان مكتبى برادر ايران و برادر پاكستان باشد، لاغير .

 لازم بتذكر آن‏كه قبول طرح براى آن است كه ملت ما مسلمان  و انگيزه‏ى قيام و انقلاب ما مكتب است و در اين طرح چيزى  مخالف معيار مكتبى وجود ندارد  و ما اسلام و نظام توحيدى و جمهورى اسلامى مى‏خواهيم، نه خود را. در جهان‏بينى ما محور اللّه و قانون الهى است نه خود ما ؛ و الا ملت از جنگ خسته نشده‏اند و همان ملت قهرمان است كه در مدت 40 روز 43 ولسوالى (فرماندارى)  را با دست خالى و شكم گرسنه آزاد مى‏كند و همان دست‏هاى پرتوان در آينده‏ى نه چندان دور نشان خواهند داد كه چطور افغانستان را گورستان تجاوزگران كفر مى‏سازد و شرافتمندانه و سربلند استقلال و جمهورى اسلامى ر ا در افغانستان پياده و غلبه‏ى خون بر شمشير و مظلوم بر ظالم را به‏جهان نشان خواهد داد.»

     والسلام

     شوراى اتفاق

    1360 / 9 / 25

 ب      -        دو پيشنهاد بدولت ايران :

    و لا تنازعوا فتفشلوا و تذهب ريحكم   (قرآن كريم)

 «ملت تاريخ‏ساز و مسلمان افغانستان كه سال‏هاى سياه و دردناك تحت فشارها و شكنجه‏هاى حكومت‏هاى مزدور و نظام ستم‏شاهى بسر مى‏برد و جهانخواران از اصل ننگين تفرقه بيانداز و حكومت كن خويش در اين سرزمين مستضعف‏نشين استفاده كرده و عياشان را برگرده‏ى اين ملت سوار كرده بودند كه جز مى‏گسارى و هوسبازى و وطن فروشى هيچ عرضه‏ى نداشتند، قاعدتاً انقلاب سرتاسرى و اسلامى را در نهاد خود مى‏پروراند  و تدارك مى‏ديد كه بعد از كودتاى ننگين ماركسيستى 7 ثور 1357 چرخ‏هاى اين انقلاب بشدت بحركت آمده،  همزمان با نهضت‏هاى آزادى‏بخش در سراسر جهان خصوصا انقلاب اسلامى ملت برادر ايران تحت زعامت رهبرى‏هاى پيامبرگونه‏ى امام امت اسلامى نائب الامام خمينى بزرگ، ملت آماده‏ى افغانستان با عدم امكانات مادى دست بقيام مسلحانه زدند و استكبار جهانى و ابرديوانه‏ى شرق، روس تجاوزگر را چنان گيج و دچار سردرگمى كرده است كه عزيزترين آغوش پروردگان و مهره‏هايش را بدست ديگرى بى‏رحمانه و به‏بدترين وضع خفه كرده و نابود مى‏كنند و نوكر مزدور امپرياليزم غرب مى‏خواند و ديوانه‏وار صدهزار سرباز را با پيچيده‏ترين وسايل نظامى وارد افغانستان كرده با ريختن آخرين فرم بمب با قوى‏ترين قدرت تخريبى بر سر ملت مستضعف و كارگر افغانستان ماهيت شعارهاى فريبنده‏ى جانبدارى از كارگران و دهقانان محرومين و زحمت‏كشان خود را بر جهانيان روشن مى‏كند .

 امّا ، پيروزى نهايى و بثمر رسيدن انقلاب بطور كلى وابستگى و نياز مبرم به سه شرط اساسى دارد:

 الف     -     ايمان بخداوند و اتكال بذات اقدس او چه اين‏كه پيروزى از آن اوست و اوست كه نصرت  مؤمنين را برخود واجب كرده است: (وكان حقاً علينا نصرالمؤمنين)

 ب      -      اتحاد و اتفاق: كه هر انقلاب ملى و مردمى بدون اتحاد و يكپارچگى محال است به‏پيروزى برسد . 

 ج      -     نظم و تشكل : معلوم است هر امر بدون نظم در روند خود هر آن و لحظه در خطر اضمحلال و نابودى قرار دارد (و عليكم بنظم امركم = على عليه السلام)

 اين سه عامل مهم موفقيت و سه شرط اساسى پيروزى در آغاز انقلاب كاملا در بين ملت برخواسته افغانستان مشهود بود. ايمان بخداوند چنان در عمق جان مجاهدين نفوذ كرده بود كه هر بيننده‏ى را واقعا دچار شگفت مى‏كرد مجاهدين در حالى كه اكثر شان بيش‏تر از چند روزه مواد غذايى در خانه نداشتند چنان با روحيه‏ى قوى و نشاط جان بخش و سيماى ملكوتى بسوى پايگاهاى مستحكم كفر و الحاد هجوم مى‏بردند كه هر بيان و قلم از وصفش عاجز است. اتحاد و يكپارچگى هم با آن تجارب تلخ و در عين حال عبرت‏آور كه ملت ما از گذشته داشته بحد اعلاى خود در بين ملت انقلابى محسوس و ملموس است ملت ما شيعه و سنى چه در سنگرهاى جنگ و چه در پشت جبهه چنان با روح همديگردوستى دست هم را مى‏فشردند كه ديدنش براى دشمن و ضد انقلاب غير قابل تحمل بود از در آغوش كشيدند و بوسه‏هاى گرم دو برادر سنى و شيعه رخسار الهى هم را و نفرين فرستادن شان بر كسانى كه سر مسائل جزئى و اختلاف نظرهاى ريز اين پيكر واحد اسلام را بنام شيعه و سنى و يا قوميت و لسان از هم جدا كرده بودند، خون در قلب ايادى اجانب كه خطهاى الحادى و نفاق افكن را تحت پوشش عنوان‏هاى مبتذل همانند نسل‏نو هزاره، يا افغان ملت پر كرده بودند،  مى‏ايستاد.

 تشكل و انسجام‏دهى را كه شرط سوم موفقيت است نيز ملت ما از نظر دور نداشته، چنانچه در مناطق مركزى و تشيع‏نشين افغانستان ملت ما با يك يورش سريع و برق‏آسا تمامى تقريبا يك سوم خاك مقدسشان را از وجود كفر تجاوزگر و مزدورانش پاك كرده بلافاصله از تمام جبهات و حوزات نظامى نمايندگان ملت در رأس شان روحانيت مبارز كه پيشتازان نهضت و انقلاب بوده در نقطه‏ى مخصوصى (ورس) جمع و شوراى اسلامى و مردمى را (شوراى انقلابى اتفاق اسلامى افغانستان) بوجود آوردند تا تحت اداره و رهبرى اين شورى و ارشادات روحانيت مبارز در تمام ابعاد سياسى، نظامى، اجتماعى، منظم و منسجم و متشكل حركت كرده و ...

  امّا ، مع‏الاسف بعد از گذشت مدتى افراد در خارج كشور (كشورهاى همجوار پاكستان و ايران) دور هم جمع شده و دفتر باز كرده قيوميت ملت و انقلاب اسلامى افغانستان را با تيتر درشت روى تابلوها ترسيم كردند و در مرور ايام در راه تضعيف و از بين بردن سه عامل اساسى و شرط مهم پيروزى فوق قدم‏ها برداشتند و بنام تشكل و سازماندهى ضربه‏هاى كارى بر پيكر انقلاب وارد آوردند كه من خدا و وجدان‏هاى پاك را گواه مى‏گيرم كه دشمن تا حال نتوانسته همچو ضربه‏ها به‏انقلاب ما وارد كند. نمى‏دانم اين‏ها دانسته اين جور بنفع دشمن حركت مى‏كنند يا نمى‏فهمند چه كرده‏اند و چه مى‏كنند آيا اين قدم‏ها و قلم‏ها كه بايد عليه دشمن كه خاك ما را اشغال كرده و براى اسارت در خانه‏ى ما تجاوز كرده بكار برود آگاهانه عليه ملت و اتحادشان بكار مى‏رود يا اين‏ها نمى‏داند با اين موضع گيرى‏ها چه بلاى‏بر سر انقلاب مى‏آورند؟ كه انشاء اللّه با آگاهى ملت نخواهند توانست .

  اين را بايد دانست كه ما مخالف با تشكيلات و سازماندهى نيستيم بلكه تشكل را يكى از اركان پيروزى مى‏دانيم ، لذا به‏نهادهاى اصيل و اسلامى كه با خط مشى و استراتژى روشن در جهت انقلاب و ملت و همگام با ملت حركت مى‏كند، احترام قائليم.

 امّا ، اين گروهك‏هاى به‏اصطلاح مترقى تاكنون چه عمل انقلابى انجام داده جز جبهه‏گيرى در برابر ملت و فعاليت و سمپاشى براى فراموشى مسئله‏ى اصلى (نبرد با شوروى)  مگر اين‏ها غير از شايعه‏سازى و برچسب زدن‏هاى ناروا كار ديگرى انجام داده‏اند؟ مگر همين گروه‏ها و پارتى‏هاى شان نيست كه از اتحاد مقدس اسلامى ملت مسلمان يك اتحاد مائوئيستى تبليغ مى‏كنند؟

  از باند قاتل شهيد شاهد حجة الاسلام برهانى كه جرمى جز نصيحت اين باند جاهل جهت خاموشى درگيرى با برادران و انقلابى سنى‏ما نداشته به شوراى اسلامى و مردمى كه بوجود آورنده‏ى آن  خود ملت انقلابى است، وقيحانه حمله مى‏كند و بالعكس نام هم از آن روحانى مبارز نمى‏برد؟

  اين خود دليل واضح است كه اين‏ها مخالف روحانيت هستند نه از روحانيت، مگر همين‏هاى كه امروز به‏ادعاى قيوميت ملت قلم فرسايى كرده تخم نفاق مى‏پاشند در آن روزى كه روحانى مبارز و مجاهد نستوه آية اللّه محمد حسين ناصرى (مشاور عمومى شورى) در برابر حكومت كمونيستى اعلام جهاد و با پيام و نامه‏هاى مكرر تمام مردم مناطق مركزى را در صحنه‏ى پيكار كشاند و خود پيشاپيش مجاهدين در صف مقدم جنگ قرار داشت آن‏ها با تكيه به‏منطق «مشت و درفش برابر نيست» از گوشه‏ها و مخفى‏گاها يا خارج از كشور روحيه‏ى مجاهدين را تضعيف نمى‏كردند؟ ...

  و صدها مگر ديگر ...

  بالاخره ، آيا بطور كلى براى كوبيدن انقلاب و ملت انقلابى و تقويه‏ى دشمن سلاح قوى‏تر و مخرب‏تر و برنده‏تر از سلاح نفاق وجود دارد؟

 بارى، با تكيه به‏اصول سه گانه‏ى فوق پيشنهاد نمايندگان شورى ... راجع بطرح اتحاد سازمان‏ها و شورى اين است كه تمام رهبران سازمان‏ها با چند نفر از مقامات مربوط و ذيصلاح جمهورى اسلامى ايران و روحانيون متعهد و مبارز حوزه به‏داخل افغانستان تشريف بياورند بعنوان هيأت بررسى كه هم خدمت و يا خيانت شورى را از نزديك بررسى نمايند و هم تمام ملت و شورى و سازمان‏ها بعد از مذاكره و مفاهمه تصميم نهايى خود را اتخاذ نمايند تا يك اتحاد سرتاسرى و پايدار بوجود آيد چون تصميم‏گيرى حق ملت افغانستان است تصميم‏گيرى و اتحاد سازمان‏ها منهاى ملت‏ها در جبهه بى‏اثر و بى‏نتيجه پوچ و هيچ خواهد بود و ملت هيچ چيزى تحميلى را نخواهد پذيرفت.

   توضيح اين‏كه: پيشنهاد نمايندگان شورى دو چيز است:

 1    -    درخواست هيأت بررسى مركب از نمايندگان مقامات ذى‏صلاح جمهورى اسلامى‏ايران و سازمان‏ها و علما و طلاب واقع‏بين و بى‏طرف براى بررسى خدمت و يا خيانت شورى و غير شورى.

 2    -    وحدت و اتحاد سرتاسرى سازمان‏ها در داخل افغانستان با نظريه و تصميم‏گيرى تمام اقشار ملتى كه انقلاب كرده و قربانى داده و سنگر اسلام را حفظ و از ناموس و مكتب اسلام دفاع كرده و مى‏كنند.»

 ج     -     پيام يك مجاهد

 تذكر:       آن‏چه در اين چند صفحه از نظر خوانندگان عزيز مى‏گذرد متن پيامى است كه يكى از برادران مجاهد و دردمندى كه از آغاز انقلاب شكوهمند اسلامى افغانستان تاكنون در سنگرها و جبهات اسلامى جهاد كرده و تمامى جريانات جارى در كشور را از نزديك لمس كرده كه خلاصه‏ى برداشت واقع بينانه‏ى خود را در اين پيام خلاصه و از ارگان نشراتى شورى مصرانه تقاضاى پخش آن را نموده است از آن جا كه خواسته‏هاى مجاهدين عزيز براى ما غير قابل رد مى‏باشد و از طرف ديگر پيام منعكس كننده‏ى خواسته‏هاى مكتبى تمام ملت برخواسته‏ى افغانستان مى‏باشد با اين‏كه پيام خيلى طولانى و عريض است، به‏نشر آن اقدام شد .

 اينك متن پيام        :                   «اى‏سران و رهبران احزاب اسلامى كه شما چنين وانمود مى‏نمائيد كه غرض خدمت به‏اسلام و مسلمين و اعتلاى كلمه‏ى اللّه و تأسيس جمهورى اسلامى غير وابسته به ابرقدرت‏هاى شرق و غرب و نابودى رژيم ماركسيستى از افغانستان و آزادى ميهن فعاليت مى‏نمائيد، آيا عامل پيروزى تنها نوشتن و پخش اعلاميه و هفته‏نامه و روزنامه است؟ آيا عامل پيروزى تنها مظاهره‏ها و راهپيمائى‏ها و دادن شعارهاى جالب، ولى خالى از عمل است؟ آيا عامل پيروزى تنها زدن مارك‏ها و برچسپ‏هاى انحرافى و ارتجاعى بر يكديگر است؟ چه راست و چه دروغ، غرض تزكيه و بالا بردن خود و آلوده و ناپاك نشان دادن رقيب است؟    آيا عامل پيروزى تنها دفتر و دكان بازكردن و ادعاى رهبريت و دست و صورت بخون سرخ شهدا رنگ نمودن و با همين دست و صورت رنگين پول بنام كمك براى مجاهدين هميشه در سنگر از كارگران و غيره جمع نمودن و سپس بعض آن را منزل خريدن و بعض ديگر را ذخيره و زاد يوم معاد و بعض ديگرى را سم درست نمودن و افكار بى‏آلايش ملت را مسموم نمودن و ايجاد نفاق و بجان هم‏انداختن و به‏استضعاف كشاندن و از حالت شور و عشق و هيجان بحالت ركود و سكوت بلكه بحالت انعطاف و تسليم‏پذيرى  رساندن است؟

 اى‏سران سازمان‏ها!  شما خوب مى‏دانيد كه اين ملت مسلمان و قهرمان بدون هيچ‏گونه هدايت و رهبرى سازمان‏ها بعد از احساس خطر بر دين و ناموس و خاك و به‏آتش كشيده شدن قرآن مجيد و بسته شدن كتابخانه‏هاى دينى و دستگير شدن علماى اين ملت، محض پشتيبانى از اسلام و قرآن و برانداختن رژيم منفور كمونيستى و حكومت دست نشانده‏ى روس قيام مسلحانه را آغاز و صدها هزار قربانى و خانمان‏سوزى‏ها و آواره‏گى‏ها را متحمل شدند كه هنوز هم با بدن عريان و شكم‏ها و دست‏هاى خالى در برابر دشمن خون آشام روس سنگر اسلام را حفظ مى‏كنند؛ هم اكنون همين ملت به‏پاخواسته در راه اسلام به‏اثر نفاق و گروه‏گرايى بين سازمان‏ها ده‏ها تن كشته مى‏شوند ؛ راستى مسئول خون بناحق ريخته‏ى اين مسلمانان پاك شما نيستيد؟ و چه كسى خواهد بود؟ و چگونه توجيه خواهيد نمود ؟

 اى‏سران احزاب ! وقتى كه دشمنان جهانخوار اسلام نقشه‏ى نفاق بين مسلمين و مجاهدين را كه يگانه عامل پيروزى آن‏ها و شكست مسلمين است، راهى بعرض يك سانتى‏مترى طرح نمود، شما سازمان‏ها بلافاصله بطور اتومات (خودكار) و مزدور بدون مزد اين خط نفاق را عريض و به‏جاده‏ى صدمترى وسعت داديد و آن‏چه دشمن مى‏خواست هزار برابر در مقام عمل پياده نموديد در حقيقت چند مقابل صدهزار ارتش روس و حكومت ماركسيستى بنفع روس و ضرر ملت مسلمان افغانستان كار كرده و مى‏نماييد ؛ آيا شما بعكس فرموده‏ى حضرت على(ع) «كونوا للمظلوم عونا و للظالم خصما» رفتار مى‏كنيد، يا روس و حكومت دست نشانده‏ى او را مظلوم تشخيص داده‏ايد؟ ورنه عمل شما چگونه قابل توجيه خواهد بود؟

  اى‏رهبران احزاب!  وقتى كه شما در خارج سازمان‏ها تشكيل داديد چشم‏ها را باز نموده عقب سرتان به‏افغانستان بسوى ملت ديديد راستى ملت بچه حال بود و بكدام صفت مشاهد كرديد، همه بى‏تفاوت و خواب بودند شما بيدار شان كرديد يا منحرف بودند شما هدايت شان كرديد يا قبل از تشكل سازمان‏ها اين ملت خداى خود را خوب شناخته، احساس مسئوليت كرده براى اداى مسئوليت و دين خودها در برابر اسلام عزيز همه و همه شيعه و سنى با وحدت كلمه در سنگرهاى اسلام عليه كفر براى حفظ اسلام و ناموس اسلام و خاك و ميهن حتى براى حفظ شما سرگرم رزم و مصاف بوده، اكثر مناطق را آزاد كرده بودند، چون سازمان را نمى‏شناختند فقط و فقط قربة الى‏اللّه در راه خدا جنگ و نبرد مى‏كردند و بعد از تشكيل سازمان‏ها و دعوت شدن ملت توسط پول نقد و نسيه بگروه‏گرايى يا بدستور شما سران يا قهراً براى سران و براى سازمان جنگيدند، نه براى خدا و قربة الى‏اللّه .

 آيا گناه كشاندن ملت مسلمان از حق‏پرستى به‏باطل‏پرستى و از خدا پرستى به‏بت پرستى بعهده‏ى چه كسى خواهد بود؟ و چرا چنين بشود و آخرش چه خواهد شد؟ اى‏سران! اى‏كسانى كه «ياليتنا كنا معكم فافوز فوزا عظيما» گفته و اشك ريخته، آه سوزناك از مغز جگر مى‏كشيد، جز اين است كه شما بعد از كودتاى ننگين 7 ثور خلقى‏ها و پرچمى‏ها و بوجود آمدن حكومت ماركسيستى در افغانستان جهاد و رهبرى ملت سراسيمه و غرق در گرداب تحير را فراموش و ناديده گرفته، محض جهت ادامه‏ى زندگى ننگين ذلتبار زود گذر (يعنى خوردن و نفس كشيدن و راه رفتن بدون حس مسئوليت و دفاع و اداى مسئوليت) مردانه فرار را بر قرار ترجيح داديد و زندگى شرم‏آور و ذلت‏انگيز را بر شهادت و برحيات پر افتخار ابدى و پايان ناپذير برگزيده و ملت كه سخت در بحبوحه‏ى اضطراب و سردرگمى و بى‏سرنوشتى فرو رفته بود، در همان حال تحير و رقت‏انگيزش چون گله‏ى بدون شبان وارد و بدون رئيس و سرنوشت بجا گذارديد و اين ملت سر درگم كه شب‏ها و روزهاى شان در «چه بايد كرد؟»  سپرى مى‏شد، بعد از فكر و تلاش در راه‏يابى راه نجات طبق وعده‏ى قرآن مجيد «والذّين جاهدوا فينا لنهدينّهم سبلنا» راه نجات را كه در تكاپوى آن بود در جهاد و شهادت و شرف و عزت را در جنبش و نهضت ديده زندگى پر افتخار و جاودانى را بر زندگى ذلت‏بار زودگذر برگزيده خودها را از بحبوحه و سردرگمى رهانيدند، همه و همه شيعه و سنى با وحدت كلمه غرض پيشتيبانى دين و قرآن و نابودى رژيم كمونيستى و تأسيس جمهورى اسلامى غير متكى به‏ابرقدرت‏هاى دنيا قيام مسلحانه‏ى خودها را عليه عمال روس آغاز نمود و از اين‏كه وحدت حركت در راه اللّه بينشان حكم فرما بود موفقانه و معجزه‏آسا به‏پيش مى‏رفتند از آغاز انقلاب طولى نكشيد كه اكثر مناطق پاكسازى و كنترل بعض شهرهاى بزرگ نيز بدست پر توان مجاهدين اسلامى قرار گرفت امّا ، شما در اين وقت در حال فرار بوديد، هرچه بشدت مى‏دويديد و خيز مى‏زديد فرصت آن را كه عقب سرتان نگاه كنيد كه چه خبر است نداشتيد، تا به‏پاكستان و ايران رسيديد، كمى نفس راست كرديد آن قدر فرصت پيدا شد كه با حالت وحشت‏زدگى و ضربان قلب شديد و سريع نفس زنان بعقب سرتان نگاه كرديد و ديديد كه اين ملت و اين اردوى سرنوشت سعادت را بر شقاوت و شرف و عزت را بر زبونى و ذلت و شهادت را بر زندگى ننگين برگزيده حسين‏وار و زينب‏گونه همه حاضر در صحنه‏ى نبرد اسلام عليه كفر با سلاح‏هاى معمولى از دين و ناموس و شرف و خاك خودها دفاع مى‏كنند و در اين راه بى‏باكانه از جان عزيز خودها مى‏گذرند و راه چنان مى‏روند كه رهروان رفته‏اند. آن وقت بود كه شما بخطاى خودها پى‏برديد كه اين راه كه ما مى‏رويم بتركستان است. آن‏گاه است كه غرض استيعاده و بدست آوردن آبروى رفته‏ى خود و غرض تلافى نمودن خطا و جبران اشتباه بزرگ خودها مرتكب عذرى بدتر از گناه شده سازمان‏هاى متعدد با نام‏هاى متعدد فريبنده و سرسام‏آور تشكيل داديد تا پيش دنيا و مجاهدين و ملت مسلمان افغانستان چنين وانمود و نشان داده باشيد كه ماها نيز در رابطه با انقلاب اسلامى افغانستان با ملت شريك و همدرد و همنوا بوده بى‏تفاوت نمى‏باشيم ؛ آيا پيشگامان و پيشاهنگان انقلاب شما مى‏باشيد؟ يا ملت؟ آيا شما رهبر ملت مى‏باشيد يا ملت رهبر شما است؟ آيا كدام از شما سازمان‏ها و ملت امام و كدام شما مأموم مى‏باشيد؟

 خداوند كريم در ضمن اين آيه فرموده: «فضل اللّه المجاهدين على القاعدين اجراً عظيما» و بصراحت هرچه روشن‏تر مجاهدين يعنى ملت مسلمان را بر قاعدين يعنى شما فضيلت و برترى بسيار داده ؛ اين‏جا ملت مسلمان افغانستان از شما سؤال مى‏كند كه بكدام منطق ادعاى رهبريت مى‏كنيد؟ و باز مى‏خواهيد فرداى پيروزى بر ملت حكومت نماييد؟ آيا حكومت فراريان بر قراريان و امامت مأمونين بر امان و حكومت قاعدين بر مجاهدين و حكومت مفضولين بر فاضلين روى چه منطقى درست است؟ اگر حكومت قاعدين بر مجاهدين صحت داشته باشد، حكومت مقصرين مجاهدين بر مجاهدين هيچگونه توجيه نخواهد داشت .

 اى‏سران سازمان‏ها! بخداوند قسم ملت از تعدد و تشتت شما از تفرقه افگنى‏هاى شما از بعضى را بجان بعضى ديگر انداختن شما از ايجاد برادركشى شما ... از شور و عشق و پيكار خستگى‏ناپذير بحالت ركود و سكوت، بلكه به‏تسلم شدن كشاندن شما بستوه آمده‏اند بصراحت هرچه رساتر فرياد مى‏كشند: اى‏سازمان‏ها، اى‏سران گروه‏ها از شما كمك طمع نداريم، چشم بخير شما ندوخته‏ايم و هدايت و رهبرى از شما انتظار نداريم ؛ طبق ضرب المثل معروف  «از خير شما گذشتيم سگ تان آزار نرساند» اين صدا صداى ملت است.

 اى‏سازمان‏ها! بخدا قسم شما سد عظيم و مانع ضخيم در راه پيشرفت انقلاب اسلامى‏مان ايجاد كرده‏ايد بخاطر خدا و ناله‏ى يتيمان و اشك چشم پدران و مادران بسوك نشسته و قطره قطره خون شهداى كربلاى افغانستان، اين مانع پيروزى را از سر راه ملت مسلمان و هميشه در سنگر افغانستان برداريد كه راه ما روشن است، پيروزى از آن ماست، بزودترين فرصت دشمن شكست خورده‏ى مكتبى، سياسى، نظامى، اقتصادى خود را از خاك وطن مان خواهيم راند ؛ اين ندا نداى ملت است:

 اى‏سران رنگ رنگ اى‏سازمان‏هاى پريشان

 زاختلافات شما ملت پريشان است امروز

 تك روى‏ها خودپسندى‏ها نباشد چاره درد

  درد ما را وحدت ايثار درمان است امروز

 در وراى مرز حرف مفت گفتن نيست مشكل

 سازمان تشكيل دادن كار آسان است امروز

 رفتن اندر جبهه و با خصم در پيكار بودن

 كشته گشتن گاه كشتن شرط ايمان است امروز

 اى‏سازمان‏ها!  ملت مسلمان و تاريخ ساز افغانستان از شما مى‏پرسد كه غرض تان از بوجود آوردن اين همه گروه چيست؟    آيا غرض از تشكيل سازمان خدمت به‏اسلام و مسلمين است كه همه ملت و شما دانستيد كه اين غرض عكس شد، بنفع كفر و ضرر اسلام تمام شد ؛ اگر غرض تان از تشكيل سازمان رياست بعد از پيروزى است، اين همه تعداد توأم به‏نفاق مانع پيروزى است، نه عامل پيروزى!

 بر فرض پيروزى، اولا افغانستان گنجايش لااقل يكصد حكومت و چند رئيس را ندارد. ثانيا ملت انقلابى افغانستان دشمنان خودها را خوب شناخته، مجاهدين قاعدين را نه تنها قبول ندارند، بلكه تصميم نهايى خودها را بمحاكمه شان اتخاذ نموده‏اند. قطره قطره خون آن مجاهدين پاك كه بين سازمان‏ها به‏اثر گروه گرايى به‏امر سران احزاب بنا حق بزمين ريخته‏اند بمب‏ها گرديده منفجر خواهد شد و قاتلين و عاملان قتل و خون‏ريزى را بمحاكمه كشانده بدست قانون خواهد سپرد.

 و اگر غرض از تشكيل سازمان‏ها تنها نان و نام و شهرت است اين غرض به‏اوج خود رسيده مراحل نهائى خود را پيموده دنيا مى‏داند كه رهبر فلان سازمان فلان آقا است، تقاضاى ملت است اكنون كه بحمد اللّه به‏هدف نهائى خود رسيده‏ايد چه خوب كه دست از تشتت و گروه‏گرايى كه او تباه‏گرايى و فسادگرايى و نفاق‏گرايى و در حقيقت بت‏پرستى است برداشته، بحق‏گرايى و خداپرستى بازگرديد و با اتحادى كه خواسته‏ى خدا و ملت و ضامن پيروزى و سعادت است بپردازيد ؛ هرچند بگروه‏گرايى بيش تر ادامه دهيد بفساد و خونريزى مسلمانان و بغارت اموال و هتك نواميس اسلام بيش‏تر كمك كرده و بعذاب و عقاب اخروى خودها بيش‏تر افزوده ، حسرت و ندامت تان زيادتر خواهد شد.

 براى اثبات اين مطلب كه گروه‏گرايى تباه‏گرايى و بنفع دشمن است يك شاهد زنده و ارزنده از فرمايش الهام‏بخش امام متذكر مى‏شويم در تاريخ 24  اسفند (حوت) 1360 رهبر عاليقدر جهان اسلام و اميد مستضعفين و تبلور اهداف انبياء و نايب برحق مصلح جهان بشريت امام خمينى در سخنان الهام‏بخش و روح‏افزا و حيات‏بخش با قاطعيت سازمان‏گرايى ارتش را تحريم نموده، فرمود: «اى ارتش مسلح از گروه‏گرايى برحذر باشيد گروه‏گرايى بر ارتش جايز نيست هرچند آن گروه خوب و برحق باشد و من امر مى‏كنم كه ارتش باشد يا گروه ؛ نمى‏شود كه هم ارتش و هم گروه باشد ؛ وقتى كه ارتش گروه‏گرا شد فاتحه‏ى اسلام را بايد خواند زيرا بين شان هرج و مرج پيدا مى‏شود و همه بجان هم ميافتند.»  چنان‏چه در افغانستان تحقق پيدا نموده زيرا ارتش ملت مسلمان افغانستان خود همان ملت است كه بگروه‏گرايى گشانده شده و بجان هم افتاده‏اند ...  اى‏سران احزاب! عواقب سوء نفاق افكنى و گروه‏گرايى و نتايج زبون‏انگيز و ذلتبار ناشى از گروه‏گرايى متعدد آن قدر زياد است كه كتاب‏ها نوشته شود كم است، اين‏جا بايد گفت:

 كتاب ذم‏ترا آب بحر كافى‏نيست

كه‏تركنم سرانگشت و صفحه بشمارم

 من نمى‏دانم اين همه فرياد يتيمان و اشك چشم بيوه زنان و نداى مجاهدين چرا تاثير نمى‏كند؟

                دانم اين ناله در اين دل زچه تأثير نكردى

                رخنه در سنگ محال است تو تقصير نكردى 

 اى‏سران محترم به‏اصطلاح اسلامى! ملت مسئوليت عدم پيروزى انقلاب اسلامى افغانستان و تاخير آن را از جانب شما مى‏داند جوابده و مسئول پيش ملت شما شناخته شده‏ايد، چنانچه مى‏باشيد زيرا يگانه عامل عدم پيروزى ملت مسلمان نفاق بين آن‏ها است كه باثر گروه‏گرايى‏ها، نفاق تسليم‏آفرين و مرگبار بوجود آمده است .

 سخنى با ملت     :                         اى‏ملت چه خوب كه شما بخود آييد و بدانيد كه تمام سازمان‏ها خودها را مى‏خواهند و شما را بخود دعوت مى‏كنند حزب پرچم شما را بخود دعوت مى‏كند، حزب خلق خود را مى‏خواهد و شما را بسوى خود دعوت مى‏كند، حزب شعله و ستم ملى هركدام شما را بسوى خودها دعوت مى‏كند و همچنان گروه‏هاى به‏اصطلاح اسلامى كه خودها را وارث خون شهداى راه حق مى‏دانند نيز هركدام خود را مى‏خواهند و شما را بسوى خودها دعوت مى‏كند نه در راه خدا و بسوى‏خدا اين خودها غير خدا است، هرچيزى كه خدا و خدايى نباشد باطل است. اين سازمان‏ها شما را بسوى خودهاى باطل دعوت مى‏كنند و خداوند هم خود را و هم شما را و هم دين خود را مى‏خواهد و شما را بسوى‏خود و جهاد در راه خود دعوت كرده است. چنانچه شما ملت قبل از بوجود آمدن سازمان‏ها اين دعوت خدا را لبيك گفته قربة الى‏اللّه در راه او و بيارى او و قرآن او شتافته از دادن صدها هزار قربانى و آواره‏گى‏ها و خانمانسوزى‏ها دريغ و مضايقه نكرده با نيروى ايمان به‏اللّه كالجبل الراسخ  سنگرهاى اسلام را حفظ كرده و مى‏كنيد، يقين كنيد كه راه همان است كه در آغاز انقلاب انتخاب نموده و پيموديد شما بدعوت خدا بدون هيچ‏گونه رهبرى سازمانى از تمامى نقاط كربلاى افغانستان مرد و زن و كبير و صغير اين دعوت پرودگار جهان را از صميم قلب‏هاى  لبريز از عشق و شور جانبازى در راه او لبيك گفته با وحدت شگفت‏انگيز غير منتظره بين تمام اقشار اهل تشيع و اقشار اهل تسنن و همچنين بين اين دو طايفه تشيع و تسنن با چوب و تبر و تفنگ‏هاى قديمى قيام افتخارآفرين مسلحانه‏ى خودها را غرض حفظ دين اسلام و قرآن براى خدا و قربة الى‏اللّه آغاز نموديد .     

 اى‏ملت! بخدا قسم هرگز اشتباه نكرده‏ايد و بخطا نرفته‏ايد، راه نجات و پيروزى و راه سعادت و شهادت در راه حق همان راه است كه شما مى‏پيمائيد همان راه را ادامه دهيد تا بسر منزل مقصود برسيد در اين راه يكجان بجان آفرين بده در مقابل صدجان بازستان ؛ اى‏ملت ! چقدر حيف است و چقدر عيب است و چقدر خسران جبران‏ناپذير است كه در راه غير خدا از جان عزيز بگذريد و براى هميشه بگذريد در مقابل يكجان يكجان هم نگيريد.  

  اى‏ملت ! دست از گروه‏گرايى و تباه‏گرايى و فسادگرايى و بت‏گرايى كه عواقب سوء و نتايج وخيم او خودكشى، برادركشى و عدم پيروزى بلكه تسليم شدن بكفر و در آخر كافر شدن و دشمن خدا و قرآن شدن است، جداً بر حذر بوده خودها را از اين باطل‏گرايى اول به آب «استغفر اللّه»  شستشو نموده، سپس با حربه‏ى «لاحول و لاقوه الاّ باللّه العلى العظيم» سازمان‏ها را از خودها رانده با وحدت سرتاسرى شيعه و سنى براى خدا و قربة الى‏اللّه به‏انتظار پاداش آخرت از دين و قرآن و از خاك و ناموس اسلام قهرمانانه دفاع نموده بى‏هراس و بى‏باك در اين راه يك جان داده در مقابل صدجان از جانان بگيريد كه انشاء اللّه و تعالى پيروزى از آن شما است بشرط وحدت كلمه و تعهد به‏اسلام عزيز.

 در خاتمه، درود بر مجاهدين راه حق و حقيقت، درود بر رزم‏آوران پاكباز، ننگ و نفرين بر منافقين، مرگ بر شرق و غرب، مرگ بر شرق‏گرا و غرب‏گرا. 

برچسب‌ها: شورای اتفاق و استقلال رای و عمل, یک سند مهم از شورای اتفاق

شورای اتفاق و مخالفان محلی و منطقوی

شورای اتفاق و روابط با همسایگان

 مخالفان  «ش .ا. ا. ا. ا»  شامل گروهاى نوپاى مقيم قم ، اين فضا را ساختند كه شوراى اتفاق و رهبرى آن  سيد على بهشتى  پيرو ولايت فقيه نيست. و اين جُك را ساختند و شايع نمودند كه بهشتى گفته است : «از برادر خمينى تقاضا مى‏كنم كه در امور داخلى افغانستان مداخله نكند!»

 همچنين  مى‏گفتند : «طرفداران بهشتى شعار اللّه اكبر ، بهشتى رهبر سر مى‏دهند ؛  حال آن‏كه بايد همه  (به‏اشتمال خود بهشتى)  شعار اللّه اكبر ، خمينى رهبر بگويند  ...  لذا مجله‏ى  «پيام انقلاب»  ارگان نشراتى  سپاه پاسداران انقلاب اسلامى ايران در شماره نهم خود از قول آقاى اكبرى نوشته :  «شورى در مسير جداى از انقلاب اسلامى ايران راه مى‏پيمايد.» 

 اين عين حقيقت بود ، بهشتى ايران را نمى‏شناخت. سال‏ها پيش به‏طور ترانزيت از روى اين كشور عبور نموده و هيچ‏گاه در آن‏جا اقامت نداشته است. در طول دوره‏ى رياستش سفرى هم به‏اين كشور نكرد. حال آن‏كه مخالفان او هرروز ، با يك بغل كاغذ چك‏نويس ، حاوى مطالب راست و دروغ ، درب ادارات و حتى خانه‏هاى  مقامات ايرانى را مى‏زدند. و آنان را در درياى از گزارش‏هاى كذب و افتراء غرق مى‏كردند ... محور همه‏ى كنش‏ها اين سخن بود كه شورى بايد متلاشى شود  تا راه براى برقرارى حكومت ولايت فقيه در افغانستان هموار گردد !

 اوضاع چنان پيش رفت كه واحد نهضت‏ها به‏مقابله‏ى مستقيم با شوراى اتفاق برخاست. سيد مهدى هاشمى در اين روند آن‏قدر پا جلو گذاشت كه در سال  1361 كتابى  تحت عنوان «شوراى اتفاق در دادگاه تاريخ» نوشته و منتشر نمود ! جناب سيد غلام حسين موسوى طى گفتگوى خصوصى با اين‏جانب ، جريان تدوين آن كتاب را چنين شرح داد:

 «واحد نهضت‏ها و سيد مهدى هاشمى در ابتدا ، نه تنها نظر بدى نسبت به‏شورى و سيد على بهشتى نداشت  ؛  كه حتى به‏آن كمك هم مى‏كرد  ؛  امّا ، گروهاى نوپاى مقيم ايران هرروز نزد سيد مهدى هاشمى آمده و اصرار مى‏داشتند كه شوراى اتفاق تحت اشراف خوانين محلى است و عليه جريان انقلاب و خط ولايت فقيه حركت مى‏كند.»

 «سيد مهدى هاشمى از هريك از آن‏ها خواست تا گزارش‏ها و مستندات خود عليه شورى و سيد على بهشتى را به‏صورت مكتوب ارايه كنند.»

 «طولى نكشيد كه هريك از رهبران گروها يك بغل كاغذ عليه جريان شورى سياه نموده و براى سيد مهدى هاشمى آوردند. مطالب بسيار زياد بود. كتاب «شوراى اتفاق در دادگاه تاريخ» چكيده‏ى از مجموع آن همه گزارش بود.»

   آقاى  عبدالعلى  مزارى  نيز  قالب  اختلافات  و  عمق  گسل‏ها را بسا  بزرگ‏تر مى‏بيند و از تقابل ميان  دو  خط  مرجعيت  در  عالم  تشيع  خبر مى‏دهد: 

 «در تمام جهان اسلام اعم از شيعه و سنى دو گرايش و دو نوع فكر وجود دارد: عصيان و انقلاب ، محافظه‏كارى و سازش. وقتى كه انقلاب ايران به‏رهبرى يك مرجع پيروز شد اين مربوط به‏كدام قشر بود ؟ دقيقاً از آن قشرى بود كه انقلاب مى‏گفت...»

 «تا زمانى كه روس‏ها تصميم بيرون رفتن از افغانستان را نگرفته بودند ، به‏اين فكر بوديم كه بايد در افغانستان خط انقلاب پيروز شود نه خط محافظه‏كارى و سازش ، ولى وقتى كه اين برادران جهادى ما آمدند و در پيشاور نشستند و اعلام كردند كه ما براى اين‏ها حق‏قايل نيستيم و اين‏ها در افغانستان موجوديت ندارند ، ما تكان خورديم.××× )3( افلاطون» در «ديالگ» خود ، دلايل پيروزى «اسپارت» را از زبان يك شخصيت آتنى چنين بيان كرده است: «اگر شما قاعده‏ى تناسب را ناديده بگيريد و بادبان‏هاى بزرگ را بر كشتى‏هاى بسيار كوچك سوار كنيد ، يا اقتدار بسيارى به‏كسى واگذار كنيد كه شايسته‏ى آن نيست ، همواره مصيبت به‏بار خواهد آمد.»  ...  (سموئيل  هانتينگتون : محسن ثلاثى - سامان سياسى در جوامع دستخوش ديگرگونى/ تهران/ نشر علم /1370/ ص: 35.(  ××׫

 «عامل ديگر درگيرى ، جمود فكرى و خصلت ارتجاعى است ، كه بازهم ناشى از تفكرات غرب بوده كه بدبختانه در جوامع اسلامى نفوذ كرده است. حتى در مجامع روحانيت و مراجع تقليد هم نفوذ داشت. در افغانستان كه اين كشاكش فكرى پس از وفات مرحوم حكيم و مطرح شدن مرجعيت امام (خمينى) به‏وجود آمده بود و پيروان امام طرف‏دار مبارزه بودند و طرف‏داران خويى مخالف مبارزه. جناب آقاى خويى ، زن شاه را در حضور خود ، با آن كثافت كارى‏هايش پذيرفت و با او ملاقات كرد. در رابطه با جنگ ايران و عراق سكوت كرد و در واقعه‏ى شهادت بزرگ‏مرد عصر و زمان  «شهيد آيةاللّه صدر» همچنان به‏سكوت خود ادامه داد  ؛  اين‏گونه برداشت‏ها باعث گرديد تا كشيدگى به‏وجود آيد. خوانين هم با چسپيدن به‏گروه طرف‏دار آقاى خويى ، با هماهنگى عوامل ديگر ، روزگارى را به‏وجود آوردند كه همگان شاهد آن بوديم.××× )1( عصرى براى عدالت/ كانون فرهنگى رهبر شهيد/ كويته/ شماره 9. ××׫

  اين سخنان  صحت دارد. سيّد على بهشتى فارغ‏التحصيل نجف و از شاگردان آيةاللّه خويى بود. من در سال 1372 نام او را در رديف شاگردان ممتاز آيةاللّه خويى ، كسانى چون حضرات آيات: ميرزا جواد تبريزى ، محمد تقى جعفرى ، فضل‏اللّه لبنانى ، سيّد على سيستانى ، اسحاق فياض ، آصف محسنى ... ديدم كه به‏مناسبت رحلت آيةاللّه خويى طى يادواره‏ى از سوى بنياد خيريه‏ى خويى در مجموعه‏ى «نور» چاپ و منتشر شده بود. ليست بلندى از شاگردان سرشناس آيةاللّه خويى در آن مجموعه درج شده بود كه چند صفحه را احتوى مى‏كرد. و نشان مى‏داد كه خويى موفق شده بوده در يك دوره ، كوهاى از رجال علوم دينى و فقهى به‏وجود آورد. شاگردان او در نيمه‏ى دوم قرن بيستم بر جهان تشيع اشراف معنوى داشتند و سخت هم نبست به‏ايشان وفادار بودند. در سال  1371  هنگامى كه او از دنيا رفت ، تعدادى از شاگردانش اطلاعيه‏ى تحت اين عنوان صادر نمودند : «مات خويى و انسد باب‏العلم» =  «خويى مُرد و درب علم بسته شد.»

 از آن‏جا كه آقاى خويى  جانب‏دار  «سكولار معكوس»  بود ، شاگردانش  نيز چنين  عقيده داشتند.  آن‏ها در كارهاى  اجتماعى و حتى  مديريتى شركت مى‏كردند  ؛  امّا ، جانب‏دار يگانگى ديانت  و  سياست  نبودند. مشهور است كه از  آقاى خويى  پرسان شد :

  «چگونه شما در امور سياست مداخله نداريد و خواهان تشكيل حكومت دينى نيستيد ؟

 پاسخ دادند : «سياست  سيال است ؛ ولى ارزش‏هاى دينى و اخلاقى همه‏گاه ثابت هستند ، اين دوتا باهم تلفيق نمى‏شوند. از جانب ديگر مشكلات معيشتى مردم همه‏گاه زياد است ، چنان‏كه هيچ دولتى در هيچ زمان قادر نخواهد بود به‏تمام مطالبات مردم پاسخ دهد  ؛ حتى اگر آن دولت با عنوان اسلامى باشد. لذا مردم آن را مسئول بروز دشوارى‏هاى زندگى خود دانسته و عمل‏كرد دولت مردان را ملاك قضاوت در امور دينى قرار مى‏دهند و بدبين مى‏شوند ...»

 هرگاه برحسب ارزش‏هاى حوزوى سخن گفته شود ، نمى‏توان اظهار نظر نمود كه آقاى بهشتى واقعاً يك فرد مجتهد متعارف بود ، ياخير  ؛  اين موضوع ربطى به‏سياق بحث ما هم ندارد. لكن در منظومه‏ى گفتمان خودم مى‏توانم بگويم : «قطعاً او يك سياست‏مدار روزآمد نبود.»  از قديم گفته‏اند : «دو صد من استخوان خواهد ، كه صد من بار بردارد»  در عرصه‏ى  سياست ، بهشتى مردى دو صد من استخوانى نبود. او تنها يك روحانى سنتى بود. در بهترين قضاوت ، چيزى بيش از يك رهبر قبيله‏اى و كم‏تر از يك سياست‏مدار حرفه‏اى. تحليل روشن از اوضاع پيرامون نداشت. به‏همين  دليل  نمى‏توانست  يك  رهبر  جامع‏نگر باشد  تا بتواند موقعيت  خود را در مصاف با ارتش  سرخ  شوروى ،  احزاب  حاكم  خلق  و پرچم ، نيونازى‏هاى  مستقر در پاكستان ، غرب ، واحد نهضت‏ها ، مهدى  هاشمى ...  به‏درستى  ارزيابى  و تعيين  نمايد.  او بدون  اين‏كه خود متوجه باشد ، سوار ببر  شده بود و روى كشت‏زار  مين  حركت  مى‏كرد . 

 به‏آسانى مى‏شد فهميد كه يك چنين جنگ و اين رهبرى باهم تناسب ندارد.××× )1( مجله‏ى "پيام پاسدار" ارگان نشراتى پاسداران جهاد اسلامى افغانستان/ شماره 1367 /5. ××× بنابراين آن شورى و آن رهبرى ، الزاماً متلاشى مى‏شد. چه اين‏كه سيد مهدى هاشمى و واحد نهضت‏ها دست به‏كار مى‏گرديد ، ياقدرتى نازل‏تر از آن‏ها. زيرا هيچ انديشه‏ى متناسب با شرايط زمان در زرادخانه‏ى شورى وجود نداشت تا دلسوزانه براى آن لاوى كند. از منظر فلسفى ، تمركز و بقاى قدرت تابع اصول معين است كه نوسازى دايمى ، جزء لاينفك آن مى‏باشد. هرقدرتى ، هنگامى كه از نوسازى زيرسطحى و درونى متناسب با مقتضيات زمان عاجز آيد ، به‏حكم سيلان ذاتى كه در  بطن  خود  دارد متلاشى  مى‏گردد.  قدرت  مطلقاً  سيال  و  لغزنده  است .

 طى  چهار -  پنچ روز اقامت در مركز وحدت به‏طور مبهم احساس نا امنى مى‏كردم. باهمه‏ى سادگى و سازوكار ارتجاعى كه بر اركان شوراى اتفاق حاكم بود ، نوعى سكوت وهم‏انگيز و مافيايى موجود ، اين توهم را تقويت مى‏كرد كه اراده‏ى پنهان و غير قابل كنترل وجود دارد كه مصمم است هرچهره‏ى تازه‏وارد  را خراب نمايد. حتى  سخن از وجود  شبكه‏هاى مخفى خبرچينى  در ميان بود  كه گويا موظف  بودند  ساكنين  و به‏ويژه  مسافران را  زير نظر بگيرند .

 احساسم  به‏من  مى‏گفت  كه امكان  دارد  هرآن  ماجراى  ولايت  دوباره  سر برآورد.  لذا براى همه  چنين  وانمود مى‏كردم كه تصميم دارم مدت نامعلومى در مركز وحدت بمانم ، دعواهاى ساختگى زمين و آب را در ولايت بازگو مى‏نمودم تا آن‏هاى كه احتمالاً در خفاء مرا تعقيب مى‏كردند ، مطمئن باشند كه همواره در دسترس شان خواهم بود. اگر اقداماتى عليه من در نظر دارند ، در اجراى آن عجله نكنند .

  در همان دقيقه‏ى كه امضاى آقاى بهشتى را گرفتم ، با او خدا حافظى نموده و مقر شورى را ترك كردم. ساعت سه - چهار بعد از ظهر بهترين ساعات جهت ترك مركز بود ، چون همه در خلاء اجرايى ناشى از پژمردگى و بلاتصميمى نيم‏روزى قرار داشتند. فوراً به‏سموات آمدم و همراهانم را آماده‏باش دادم. تا آن‏ها آماده شدند ، خودم به‏قوماندانى رفته و سلاح كمرى خود را از يك سرباز تحويل گرفتم. چند دقيقه بعد مثل برق از خط كنترل گذشتيم و از مركز خارج شديم .

  حدود صد قدم از خط كنترل دور شده بوديم كه سرباز نگهبان از زير دست جاده ، مرا به‏اسم صدا زد و گفت: ... مى‏خواهى بروى ؟

 جواب دادم : بلى ، خدا حافظ. براى دل‏خوش كردنش دستم را در هوا تكان دادم. در همان‏حال مبهوت شدم كه او چطور مرا به‏اسم صدا كرد. سرباز مجدداً صدا زد :

  صبركن يك شاجور تفنگچه‏ات نزد ما است. تا او رفت در ميان كاغوش خود و شاجور مرا گرفته و به‏طرفم پرت كرد ، هزار و يك فكر و خيال به‏ذهنم رسيد. من در آن موقع حاضر بودم صدتا شاجور نزد او بماند و خودم بروم. شاجورى پر از مرمى پيش پايم به‏زمين افتاد. با اظهار سپاس به‏راه خود ادامه داديم. احساسم به‏من دستور مى‏داد كه هرچه سريع‏تر از محل دور شويم. هواى تابستانى ، شب مهتابى و غرور جوانى كه بامقدارى ترس موهوم چاشنى شده بود ، ما را با شتاب به‏پيش مى‏راند. تا ساعت دو بعد از نصف شب در راه بوديم. حدود يك منزل راه از مركز وحدت دور شديم. گردنه‏ى «جوپلال» را ساعت 12 شب پشت سر گذاشتيم. پايين همان گردنه محلى بود كه در آن نصف شب گروهى از مردان در پشت‏بام يك خانه ، خرمن مى‏كوفتند. ما نزد آن‏ها رفتيم و اجازه‏ى راحتى گرفتيم. صبح زود آن‏جا را ترك گفتيم.

 يك ماه بعد ، آقاى شيخ كاظم افكارى ، جنگ‏سالار حوزه‏ى شهرستان به‏من گفت : در همان تنگ غروب ، هنگامى كه مأمورين امنيتى شورى فهميدند شما (من) از مركز خارج شده‏ايد ، فوراً دو نفر سرباز مسلح را دنبال شما فرستادند كه دستور داشتند از هركجا باشد شما را برگردانند. سجادى سنگ تخت نيز همين مطلب را تأييد نموده و افزود: سربازان تا گردنه‏ى «جوپلال» به‏دنبال شما (من) رفته بودند  ؛  امّا ، نا اميد شده و خيال كردند كه شما از مسير ديگر رفته‏ايد .

 با اين وصف ، محتملاً ما فقط چند دقيقه‏ى از آن‏ها جلوتر بوده‏ايم. و اين سخن ما را به‏ياد فرمول زمان و مكان " زنون الئايى " (از فلاسفه‏ى يونان باستان) انداخت كه داستان مشهورى در فلسفه دارد. حركت اخيلس (قهرمان افسانه‏ى سرعت) و سنگ‏پشت را بيان مى‏كند. چون سنگ‏پشت زودتر حركت كرده و مقدارى راه رفته است اخيلس هرگز به‏او نمى‏رسد .

  -     آيا ما در ايجاد هاله‏ى مصنوعى پيرامون خود ، موفق بوده‏ايم ؟

  =      بلى ! ظاهراً ما در آن چند روز موفق شده بوديم يك رشته اراده‏ها و انگيزه‏ها را به‏حالت انتظار ، يا ترديد بكشانيم و حتى فريب بدهيم. اراده‏هاى كه بعداً به‏وضوح عصبى شده و با انگيزه‏ى قوى ، تا نيمه‏هاى شب ما را دنبال كردند .

  روابط  و  مناسبات  در  جوامع  ابتدايى ،  تا حد  زيادى  برگردانى  از  روابط  جنگل را  تداعى مى‏كند:  هنگام  بروز  خطرات ،  وقتى  شكار  موفق به‏گريز  شد ،  يعنى  كه  گريخت و ماجرا تمام شد. مهم اين است كه  شكار از  چه فاصله  متوجه  وجود  خطر  شده  باشد.  رفت تا تهديد بعدى .

  دقيقاً دو ماه بعد از آن ، لشكر عظيمى از سوى شوراى اتفاق به‏هدف سركوبى صادقى نيلى اعزام شد. در اين دوماه چه اتفاقاتى روى داده بود كه مركزى به‏آن آرامى ، اين چنين طبل جنگ به‏صدا در آورده بود  ؛  خدا مى‏داند. واقع هرچه بود ، مسلماً اين بزرگ‏ترين اشتباهى بود كه از ناحيه‏ى آقاى بهشتى سرزده بود. بهشتى مى‏توانست صادقى نيلى را براى مدت‏ها همچنان به‏حال خود بگذارد. هيچ خطرى از ناحيه‏ى نيلى او را تهديد نمى‏كرد. حتى اگر نيلى ، به‏گروهاى معاندى چون نصر ، يا سپاه هم پيوسته بود ، باز هم نمى‏توانست اقدامى عليه شورى و شخص بهشتى ترتيب دهد. زيرا عنوان شورى و بهشتى در ذهن عموم داراى چنان عظمتى بود كه قلب و روح مردم را تسخير كرده بود. چنان‏كه دها صادقى نمى‏توانستند در برابر آن قد علم كنند. شورى و بهشتى گفتن شوخى نبود  ؛  امّا ، آن لشكركشى و جنگ‏هاى دوره‏اى كه همراه با فجايع بى‏شمار بود پرستژ و اعتبار شورى و بهشتى را تنزل داد و متعاقباً دود كرد و به‏هوا فرستاد .

 در خلال چهار جلسه گفت و گو هيچ نشانه‏ى از طرح‏هاى عملى جهت برخورد  يا تعامل سياسى -  فرهنگى فعال و مثبت با مخالفان ، در ذهن آقاى بهشتى نيافتم. حتى كينه و خصومت و قهر و نفرت نيز نسبت به‏هيچ‏كس نداشت. خيلى خون‏سرد بود ، گويا كه  دنيا خير و خيريت است و هيچ خطرى او را تهديد نمى‏كند ، هرچند كم و بيش خبر داشت كه گروهاى  از مخالفانش در كويته بلوچستان  پاكستان و قم ايران با انگيزه‏هاى  مختلف ، هرروز عليه او  شايعه‏پراكنى نموده و اهانت‏ها روا مى‏دارند  ؛  لكن جهت  تقابل  فرهنگى  و ارايه‏ى  چهره‏ى  مثبت  و سالم از خود و ارگان  تحت رهبرى‏اش  هيچ  سازوكارى  روى  دست  نداشت .

 در آن سو نيز ، مخالفان  بهشتى در قد و قامت خود او بودند. آن‏ها از اخلاق  متمدنانه فرسنگ‏ها فاصله داشتند  و با حداقل قواعد بازى‏هاى سياسى  بيگانه بودند.  منتهى عطش قدرت‏طلبى  داشتند  و فعال بودند.  بى‏مهابا خود را به‏آب و آتش مى‏زدند و بلحاظ  ذهنى، اخلاقى و عاطفى هيچ خط قرمزى نمى‏شناختند ، همه چيز و همه كار بر ايشان  مباح بود.  آن‏ها از سياست فقط اين را شنيده بودند كه «پدر مادر ندارد»  هريك به‏ماشين‏هاى پركار جهت توليدات دروغ ، سم‏پاشى ، دسيسه‏سازى ، خلق افتراء و قلب  حقايق مبدل شده بودند .

 آن‏ها پوسترها و تمثيل‏هاى بهشتى را شناور در ميان درياى از تخم مرغ‏هاى شكسته ترسيم كرده و در كوچه و بازار شهرهاى كويته و مشهد ، بين مهاجرين افغانى توزيع مى‏كردند و به‏در و ديوار مى‏چسپاندند. آن‏ها شايع كرده بودند كه  سيّد على بهشتى هرروز صبحانه 10 عدد تخم مرغ مى‏خورد. از قول  خودش  جُك درست كرده بودند : «به‏من تهمت مى‏زنند كه صبح‏ها 10 عدد تخم مرغ مى‏خورم  ؛  به‏جدم قسم كه من بيش‏تر از 8  عدد تخم مرغ نمى‏توانم بخورم !»

 سپس موضوع را ضرب و جمع مى‏زدند و اينسان نتيجه‏گيرى مى‏كردند :

 «سيّد على بهشتى مى‏ميرد ، چهل روز سوگ و ماتم برپا مى‏شود. ترانه‏ها و مرثيه‏ها برايش مى‏سازند و در چهلم مرگش تحت عنوان «در سوگ مردى از قبيله‏ى نور» مقاله مى‏نويسند. و هيچ‏كس احساس خجالتى نيز نمى‏كند  ؛  چون اين‏جا حرف بر سر آن نيست كه سيّد على بهشتى كه بود ؟ و از فرط شكم‏باره‏گى قطر شكمش از 120 اِنچ نيز گذشته بود. و روشن است كه قطر فضله‏ى شكمبه‏ى 120 اِنچى ، كم‏تر از 20 اِنچ نيست. و مرگ يك شكم‏باره از قبيله‏ى نور ، ارتحال جانگداز بايد محسوب شود.××× )2( مجله‏ى "پيام انقلاب " ارگان سپاه پاسداران انقلاب اسلامى ايران/ شماره 9/ سال اول . ×××»

 -      درباره‏ى  چنين  نوع  ادبيات  و كلتور  چه  مى‏توان  گفت ؟

 =      جز مرگ اخلاق  و انسانيت؟  

 بهشتى به‏هنگام مرگ، رييس شوراى عالى حزب وحدت بود. همان حزبى كه هزاره‏ها آن را از خود مى‏دانستند. از اين زاويه، مزارى زير دست بهشتى بود ، اخلاق متمدنانه به‏ما مى‏گويد: شخص ، يا گروهى ممكن است با جريان يا مرجعيتى مخالف، يا موافق باشد ؛ اين حق او است. هركس حق دارد نظر خاص خود را داشته باشد ؛ امّا ، نحوه‏ى بروز احساسات و چگونگى استفاده از همين «حق شخصى و طبيعى» مى‏تواند به‏منبع با اعتبار و دست اول جهت شناخت شخصيت باطنى مبدل شود. بخشى از مخالفان آقاى بهشتى به‏وضوح نشان دادند كه به‏دليل عدم بلوغ سياسى ، عاطفى ، فرهنگى و فقدان تجربيات دموكراتيك  «فاقد فرهنگ مخالفت هستند.»

 -      هرگاه اداره‏ى جامعه به‏دست آن‏ها بيافتد ، چه خواهند كرد؟!

 مثلاً  آن‏ها اپوزيسيون ! بودند كه قاعدتاً بازيگران عرصه‏ى سياست و مناديان اخلاق و فرهنگ برتر باشند. در هرجامعه‏ى توقع منطقى از اپوزيسيون آن است تا فرهنگ و هنجارهاى برتر نسبت به‏قشر حاكم ارايه دهند  ؛  در غير اين صورت نمى‏توانند مدعى آلترناتيو شايسته باشند .

 موضوع مهم ديگر ، كه عموم روشن‏فكران افغانى تا هنوز با آن بيگانه‏اند «شيوه‏هاى نقد مى‏باشد.» در فرهنگ  مطبوعاتى و دموكراسى‏هاى ملى ، نقد روى كاركردها ، موضعگيرى‏ها ، افكار ، نحوه‏ى مديريت و چگونگى اِعمال قدرت و اختيارات است  ؛  نقد شخصيت نيز مرزهاى باريكى دارد چنان‏كه  شخص  حقيقى و حقوقى از هرنوع تعرض مصون است. همچنين نژاد ، قوميت ، رنگ ، زبان ، مذهب ، مليت ، جنسيت  و  ديگر تعلقات محلى و فاميلى كاملاً در امان است  ؛ ولى روشن‏فكر افغانى وقتى بخواهد (مثلاً) مرجعى را نقد كند ، از همه‏ى خطوط ممنوعه عبور نموده و مستقيماً به‏حريم خصوصى وارد مى‏شود و  سراغ  رختخواب  و ناموس او را مى‏گيرد ! معنى اين گفته آن است كه روشن‏فكر افغان تا هنوز با الف باى وظايف خويش بيگانه است ، او دراين عرصه هركار مى‏كند  ؛  جز نقد! حال آن‏كه در فرهنگ  سالم  و جامعه‏ى مدنى  غرض از نقد  درك  متقابل ، اطلاع رسانى ، نظارت  بر كار مرجعيت  قدرت ، بر ملاكردن خبطها ،  خطاها ،  سوء  مديريت‏ها و سوء استفاده‏ها از قدرت  ؛  به‏منظور اصلاح امور است ؛ نه برخوردهاى شخصى و بى‏حيثيت كردن ، شكست دادن ، نابود ساختن و صدور احكام و فرامين .

 متأسفانه ، سطح بازى‏ها در جامعه‏ى ما بسيار پايين است.  روشن‏فكر افغانى بايد برخود نهيب زند كه چرا در تبيين و ارايه‏ى  الگوى برتر ، اين اصلى‏ترين رسالت خود ناموفق بوده است . 

برچسب‌ها: شورای اتفاق و روابط با همسایگان

پاسداران جهاد

  پاسداران جهاد

  گفتيم  «شوراى انقلابى اتفاق اسلامى افغانستان» پس از تثبيت  موقعيت  در هزاره‏جات ، در تدارك  معرفى خود  در خارج  از كشور  برآمد. ابتدا دفتر نمايندگى  متعلق  به‏خود را در كويته بلوچستان  پاكستان  افتتاح  نمود.  اين دفتر  كه به‏رياست  شيخ  عبدالصّمد اكبرى  جاغورى (يكى از مؤسسين شورى) اداره مى‏شد خيلى زود موفق شد اين نهاد را به‏حيث تنها نماينده‏ى مردم شيعه نزد محافل غربى معرفى نمايد. متعاقب آن در زمستان سال 1359 هيأت بلند پايه به‏ايران فرستاد كه مركب بود از آقايان : آيةاللّه شيخ محمد حسين ناصرى ناهورى ، شيخ محمد حسين صادقى نيلى ، حيات‏اللّه بلاغى  غزنوى  و عبداللّه  انورى از  جاغورى .

  تنها  انورى  كه  روحانى  نبود ،  آدمى  باسواد و پرمطالعه به‏نظر مى‏رسيد. در چند مورد متوجه شدم كه آقاى انورى در صحبت‏هاى خود از به‏كار بردن عناوينى چون  «هزاره‏جات»  يا  «مناطق مركزى» يا  «صفحات مركزى» ابا دارد  ؛  سعى مى‏كند به‏جاى آن‏ها ، عناوينى مانند  «افغانستان مركزى»  و «افغانستان وسطى» را به‏كار برد. اين هيأت موفق  شد دفاتر نمايندگى  شورى  را (به‏صورت خودكفاء) در شهرهاى بزرگ ايران داير نمايد. امّا ، واقعيت پنهان اين بود كه شوراى اتفاق بنا به‏دلايل (پيچيده) از همان ابتدا مورد قبول دست‏اندركاران حكومت نوپاى ايران نبود .

  به‏رغم  نظر كسانى كه مى‏گويند  «واحد نهضت‏ها در ابتدا به‏شوراى اتفاق نيز كمك مى‏نمود» امرى واضح  اين‏كه  از همان اول كار ، اراده‏ى رفض شوراى  اتفاق ، در ايران از چندان قوتى  برخوردار بود  كه اعضاى  نخستين هيأت  شورى توسط واحد  نهضت‏ها  قاپيده شده  و عليه  خود آن به‏كار گرفته  شدند. صادقى نيلى به‏محضى كه  داخل برگشت ، علم مخالفت با شوراى  اتفاق را به‏اهتزاز  درآورد.  ناصرى  ناهورى  اصلاً  برنگشت ، چندى  بعد در قم با موترسكليت  تصادم نمود و درگذشت ، بلاغى به‏دست واحد نهضتها افتاد و انورى هم مفقود شد!

 تا آن موقع حدود 10 گروه و سازمان شيعه در شهرهاى مشهد و قم به‏وجود آمده بودند كه رهبران و افراد آن‏ها عموماً از اشخاص مناطق تحت قلمرو شوراى اتفاق بودند. معنى اين گفته آن است كه با وجود شوراى اتفاق ، اين گروها هيچ ميدان عمل براى خود در داخل كشور نمى‏يافتند. واحد نهضت‏ها و بعداً ستادى مستقر در وزارت خارجه‏ى ايران ، به‏نحوى همه‏ى آن گروها را تحت پوشش داشت. هرروز سبك و سنگين‏شان مى‏كردند ، تا كدام يك را محور قرار دهند. سرانجام ، وزارت خارجه‏ى ايران سازمان نصر را برگزيد و واحد نهضتها گروه «پاسداران جهاد اسلامى» را اساس گذاشت. از همين‏جا نطفه‏ى تخاصمات منعقد شد. طبيعى بود كه نخستين پيش‏شرط ورود اين گروها به‏قلمرو هزاره‏جات ، از هم پاشيدن اتوريته‏ى شوراى اتفاق بود. چون شورى به‏هيچ روى آمادگى مشاركت دادن آن‏ها در بازى قدرت محلى را نداشت :

 «اين‏ها مدعى بودند كه شورى تحت نفوذ خوانين و مائوئيست‏ها قرار گرفته.××× )3( يك شاهد عينى نقل كرد كه صادقى در گرماگرم جنگ با سيد على بهشتى ، ضمن ايراد سخنرانى در بازار لعل و سرجنگل گفت : «آيةاللّه بهشتى مى‏گويد : ما شيفتگان خدمتيم ، نه تشنگان قدرت.»  سپس بلافاصله افزود : منظورم بهشتى‏ء ايران است ، نه اين بهشتى‏ء سگ! ×××»

 «و در مسير جداى از انقلاب اسلامى ايران راه مى‏پيمايد××× )4( افغانستان در سه دهه‏ى اخير» گروه پژوهشى سينا/ 1381 / قم / ص:1) ***­.*** .747( همان -   (به نقل از   Historical Dictionary  of  Afghanestanاثر: لودويك دبليو آدمك ، استاد دانشگاه آريزونا . ×××

  در  بهار  سال  1360  در  دفتر  شوراى  اتفاق در  كويته  بوديم  كه  شيخ  حيات‏اللّه  بلاغى غزنوى  ]عضو هيأت اعزامى شورى[ به‏اتفاق  دونفر پاسدار ايرانى به‏آن دفتر وارد شدند. چند روزى در آن‏جا اقامت داشتند. بلاغى در آن موقع به‏دست واحد نهضت‏ها افتاده بود. يك روز سه نفرى به‏قندهارى بازار رفتند و پيراهن - تمبان افغانى خريدند. بعد از ظهر آن روز ديدم شيخ بلاغى تمبان‏هاى افغانى آن دونفر ايرانى را بند مى‏اندازد. درحالى كه خود آن دونفر يك‏بغله لم داده و درحال نوشيدن چاى  و  شُرب  سيگار بودند .

   بلاغى بند شلوار آنان را تنظيم مى‏كرد و با حرارت در مورد چند و چون استفاده از اين نوع لباس و نحوه‏ى باز و بسته كردن بند شلوار افغانى توضيح مى‏داد ...

 مشاهده‏ى اين صحنه ، دود از كله‏ام بلند كرد  ؛  نتوانستم خودم را كنترل كنم .

 باتندى و تغيُّر به‏شيخ بلاغى گفتم : اين چه كارى است كه  شما مى‏كنيد ؟ ...

 بحث  بالا  گرفت  و بلاغى  واقعاً  متوجه  شده  بود  كه  چه  كارى  انجام  مى‏دهد  ؛ لكن منفعلانه  به‏كار  خود ادامه مى‏داد.  حاضرين خَيره ، خَيره كردند ، بحث را خاتمه دادند .

   يكى  از آن  دونفر ايرانى به‏من گفت : «تو عقده‏اى هستى.»

 قبل از آن ، در آخرين ماه زمستان  1359  واحد نهضت‏ها عملاً پنج پايگاه نظامى در قلمرو شورى شامل مناطق : جاغورى ، نيلى دايكندى ، بهسود ، بلخاب و حتى در خود وَرَس تأسيس نموده بود كه مدتى به‏نام " سپاه " ياد مى‏شد. اعضاى ارشد آن عبارت بودند از آقايان محمد اكبرى ، نور احمد تقدسى ، عليجان زاهدى ، محمد حسين صادقى نيلى ، حيات‏اللّه بلاغى ، سيد محمد دين خلوصى و ضامن على محقق. اين آقايان در بهار سال 1361 طى نشستى در بهسود ، تشكيلات سپاه را اساسى‏تر پايه‏ريزى نموده و آن را به‏هفت زون ، به‏ترتيب ذيل ارتقاء دادند:

 -      پايگاه شماره يك «نبوت» در ولايت غزنى .

 -      پايگاه شماره دو «عدالت» در ولايت ارزگان .

 -      پايگاه شماره سه «على‏بن ابى‏طالب» در ولايات باميان و غور .

 -      پايگاه شماره چهار «رسالت» براى ولايات شمال .

 -      پايگاه شماره پنج «خاتم‏الانبياء» براى ولايات ميدان و پروان .

 -      پايگاه شماره شش «محمد رسول‏اللّه» در ولايت لوگر .

 -      پايگاه شماره هفت «فتح ثامن‏الائمه» براى ولايات فراه ، نيمروز و هلمند.

 همه‏ى اين پايگاها از جانب  سپاه پاسداران ايران اكمال مى‏گرديد :

 «تنها منبع كمك كننده‏ى خارجى " پاسداران جهاد " دولت نوپاى ايران بود.××× )2( اوليويه روآ» :  «افغانستان ، اسلام و نوگرايى سياسى»   ابوالحسن سروقد مقدم  / آستان قدس رضوى  /  مشهد /  1369 / ص : 228 . ××׫

 «گروه راديكال شيعى كه حمايت مالى و معنوى از سپاه پاسداران ايران دريافت مى‏كند و در 1983 در هزاره‏جات استقرار يافت ... رهبرى آن را علماى جوان تحصيل كرده در ايران به‏عهده دارد كه در خط آيةاللّه خمينى و شعار نه شرقى نه غربى حركت كرده و به‏ايران به‏عنوان يك كشور مدل اسلامى مى‏نگرند××× )1( سيّدهاشم وثيق» يكى ديگر از ليدرهاى اين سازمان بود كه در سال 1361 در رأس عده‏ى در منطقه‏ى باميان توسط نيروهاى شوراى اتفاق كمين خورده و به‏قتل رسيد . ×××.»

 «حدود سال 1983 نام جديدى ظاهر مى‏شود: «پاسداران»  -  به‏نظر مى‏رسد كه اين سازمان مستقيماً به‏تشويق پاسدارن ايران ايجاد شده است××× )1( احمد صادقى اردستانى: «زندگى‏نامه‏ى حجةالاسلام شهيد محمد منتظرى» ص: 118. ×××.«

  در همان جلسه‏ى بهسود نام «پاسداران جهاد اسلامى افغانستان» براى اين تشكيلات برگزيده شد و اساس‏نامه‏ى پيچيده (قريب صد ماده) تدوين شد كه مفاد برخى مواد آن اين است:

 -        ماده 3:  كيفيت اداره براساس شورى .

 -        ماده 4:  اركان تشكيلات  :  1  -  شوراى مركزى  ؛ 2  -  كنگره  ؛  3   -  پايگاه مركزى  ؛ 4 -   پايگاهاى  فرعى  ؛  5 -   شوراى محلى .

 -      ماده 5  :  شوراى مركزى تام‏الاختيار .

 -      ماده 7  :  تعداد اعضاى شوراى مركزى از 9 تا 11 نفر .

 برابر با ماده‏ى 14 ، شاكله‏ى آن چنين تعريف شده است :

 الف   -        كميسيون فرهنگى .

 ب     -        كميسيون سياسى و اطلاعاتى .

 ج     -        كميسيون امور مالى و تداركات .

 د     -        كميسيون قضاء .

 ه    -        كميسيون روابط عمومى .

 و     -        كميسيون نظامى  .

 در پاييز سال  1361  آقاى اكبرى به‏ايران  دعوت  شد و از جانب  «واحد نهضت‏ها» مورد اقبال باشكوه قرار گرفت. هم‏زمان با اين سفر ، مجله‏ى «پيام انقلاب»  وابسته به‏سپاه پاسداران انقلاب اسلامى مقاله‏ى مفصلى اندر وصف آقاى اكبرى تحت عنوان «حجةالاسلام محمد اكبرى مجاهدى خستگى‏ناپذير»  به‏چاپ رسانيد كه اصل سياهه به‏قلم اينجانب تحرير شده بود .

   من در آن موقع سلسله مطالبى تحت عنوان  «پيشگامان نبرد رهايى»  تهيه كرده بودم  كه حاصل مطالعاتم  طى سفر سال قبل از آن  به‏داخل كشور بود. در آن  سلسله نوشتار مصاحبه با قوماندان‏هاى ارشد جهادى  و شرح موقعيت و كاركرد هريك  مد نظر قرار گرفته بود ؛ يكى از آن‏ها آقاى اكبرى بود. بخشى ديگر از منابع و مستندات آن مقاله توسط شيح حيدر محقق (بعدها يار غار اكبرى)  در اختيارم گذاشته شده بود كه قرار بود توسط ايشان مستقل چاپ شود ...

 القصه ، گروه «پاسداران جهاد» قدرت و حوزه‏ى نفوذ وسيعى در قلمرو شوراى اتفاق كسب نمود ، چنان‏كه تقريباً آلترناتيو آن گرديد ؛ لكن برخلاف  «ش . ا . ا . ا . ا .»  داراى مركزيت واحد ادارى  (شبيه دولت)  نشد و تا آخر مانند يك گروه عمل نمود .

 «پاسداران جهاد»  در سال  1368 (هش) متعاقب خروج قواى شوروى از افغانستان به‏پروژه‏ى وزارت خارجه‏ى ايران مبنى بر «وحدت گروهاى شيعى» پيوست  ؛  چندى بعد (عملاً)  از آن انصراف نمود ،  زيرا جناح‏بندى‏ها در حزب  چندان شدت گرفته بود كه «وحدت» معناى نداشت. در دوران فروپاشى ملى به‏دولت برهان‏الدّين ربانى ملحق شد تا اين‏كه در واقعه‏ى 23 سنبله 1373  همه‏ى رازها از پرده برون افتاد و سرنوشت همه چيز مشخص شد . 

برچسب‌ها: پاسداران جهاد, شوراى انقلابى اتفاق اسلامى افغانستان

جنبش های آزادی بخش و اتحاد عمل

محمد منتظری و جنبش های آزادی بخش

  پشتيبان  اصلى  على‏پور  شيخ  محمد  منتظرى -  فرزند  ارشد  آيةاللّه  حسينعلى  منتظرى  بود. سابقه‏ى  آشنايى  آن  دو  به‏سال‏هاى  52  - 1351 برمى‏گشت  كه منتظرى  در  آن  مواقع  در «كابل»  به‏سر مى‏برده  است. منتظرى  در گزارش  جامع و  مشروحى  كه از  «كابل»  براى آيةاللّه خمينى -  در نجف -  مى‏فرستد ، شرح  مفصلى از جزئيات  زندگى  افغان‏ها و نيروهاى  سياسى موجوده  در آن  سامان  نوشته  و  ضمن آن  على‏پور  غفورى  را بهترين نيرو معرفى  مى‏كند. او ضمن  بررسى  نيروهاى  سياسى  افغانى  مى‏گويد:

 سند شماره  6‑   :  1   -   گروهاى كه طرف‏دار طرز تفكر و مشى‏ء سياسى و انقلابى حضرتعالى مى‏باشند كه عاقل‏ترين و بهترين اين گروها از جهت كمى و كيفى ، گروهى است كه بنده بيش‏تر با آنان تماس داشتم (البته به‏عنوان يك نفر دبير انگليسى مقيم كابل به‏نام غفورى) در ميان اين افراد ، اشخاص جالبى به‏چشم مى‏خورند كه يا تازه از دانشگاه فارغ‏التحصيل شده‏اند ، و يا در ادارات كار مى‏كنند. كميته‏ى عالى آنان در حدود هشت نفراند. نهايت اين‏كه چهار نفر از آنان بهتر و زبده هستند و هرگونه فعاليت و تصميمى را با تصويب يك‏ديگر اتخاذ كرده و عمل مى‏كنند. تقاضاى كمك از آقاى شريعت (نماينده‏ى امام در پاكستان) و حضرتعالى هم به‏تصويب آنان بوده است. البته اكنون به‏جز يكى از آن‏ها هيچ‏كس نمى‏داند كه آقاى شريعت كمك كرده ، يا حضرتعالى. نهايت اين‏كه اگر حضرتعالى اجازه بفرماييد و اشكالى هم به‏نظر نمى‏آيد، كه وى به‏آن سه نفر هم بگويد كه حضرتعالى به‏تقاضاى كمك آنان عنايت فرموده‏ايد ، نقش جالبى در روحيه‏ى آن سه نفر خواهد داشت. لازم به‏تذكر است كه آن‏ها از جهات امنيتى و اطمينان و خوددارى و مخفى‏كارى ، خوب مى‏باشند.»

  منتظرى اقدامات و كمك‏هاى خود نسبت به‏آن سازمان را چنين شرح مى‏دهد :

 سند شماره  2  :   «ما موضوع كتاب را با پول آقاى شريعت و حدود 10/000 (ده هزار) روپيه‏ى افغانى (حدود 1800 تومان) قرض نسبتاً و موقتاً چاره جويى كرديم...»

 سند شماره  3  :  «اين را بايستى عرض كنم كه سطح اطلاعات ايديولوژيكى و مكتبى دوستان افغانى خيلى جالب و ارزنده و در مباحثات فلسفى با ديگران و كمونيست‏ها به‏خوبى به‏ميدان مى‏آيند و پيروز مى‏شوند. و در اين زمينه از جوانان ايرانى خيلى جلوتر هستند. ولى سطح اطلاعات سياسى آنان براثر نبود كتاب و راديو و شرايط مادى نسبتاً پايين و اميد است كه با يك سرى تصميمات اين كمبود هم جبران گردد ...»

 سند شماره  4  :  «... لازم ديده شد كه براى افراد در سطح عالى ، 7 راديو خريدارى شود و خود من هم دو راديو و يك ضبط براى شان بردم.»

 سند شماره  5  :  « ... آن‏چه مى‏توانم بگويم اين‏كه فعلاً نيازهاى آنان تا حدى برطرف شده است ... و در آينده براى مسافرت حد اقل ماهى 5000 روپيه‏ى افغانى (در حدود 900 تومان نياز دارند كه بنده قول داده‏ام به‏هرنحوى شده تأمين خواهم كرد.»

   اين  گزارش  كه  در  سال  1352  در كابل  تهيه  شده  است ،  تأكيد  زياد بر  پنهان‏كارى  دارد. متن  كامل آن ، هشت  سال بعد در شماره‏هاى  11354 -  55  روزنامه‏ى  كيهان مورخ  19  و 20 مردادماه  سال .136  نشر شد.  سپس در  كتابى تحت عنوان  «زندگى‏نامه‏ى حجةالاسلام شهيد محمد منتظرى»  نوشته‏ى  احمد صادقى  اردستانى ، از سوى  وزارت  فرهنگ  و آموزش عالى انتشار  يافت.  منتظرى  در اين نامه  اذعان  مى‏كند:    «تمدن افغانستان داراى سابقه‏ى طولانى است.  و  قرن‏ها  قبل از  تمدن  ايران  شكل  گرفته  است.» او  مى‏گويد:

 سند شماره  6   :  «مدنيت افغانستان از مدنيت ايران كهن‏تر و حتى نژاد آريا ، نخست از اطراف درياچه‏ى «اورال» واقع در روسيه مهاجرت كرده و در حوالى سيحون و جيحون مستقر و كم‏كم به‏طرف جنوب حركت كرده و خود را تا سلسله جبال هندوكش ، كه از وسط افغانستان مى‏گذرد مى‏رسانند و البته در طرف شمال اين كوها استقرار مى‏يابند.»

 «بلخ» اولين سرزمينى بوده كه برخى آريايى‏ها در آن مستقر مى‏شوند و براثر موقعيت شهرى و بعدها براثر ظهور «زردشت» از زندگى كشاورزى و دام پرورى ، به مدنيت شهرى تكامل مى‏يابند. و آريايى‏هاى هند و كشمير و ايران از همان مناطق مهاجرت كرده و در مناطق مزبور ، سكونت برمى‏گزينند. و اگر هجوم و خرابكارى معمول نمى‏بود و شهرهاى بزرگ آن خراب نشده بود ، اكنون افغانستان از جهت رشد انسانى و تمدن و پيش‏رفت  و غيره ، از كشورهاى مجاور كم‏تر نمى‏بود.××× )2( براى آشناى با كاركرد سيد مهدى هاشمى به‏بخش مربوطه (معماى هاشمى) مراجعه شود. ×××»

  منتظرى  در اين  سفر در كابل  توسط  نيروهاى  امنيتى  دستگير و زندانى  گرديد  ؛  پس از چند روز با  ضمانت آقاى  ناصر آزاد شده  و محفلى با شكوهى  به‏افتخار او  و  اشتراك  شخصيت‏هاى سرشناس  كابل در تكيه‏خانه‏ى آقاى ناصر  برگزار  گرديد .

  در آن موقع  محمد  منتظرى  و  چندى  ديگر از  پيروان آيةاللّه خمينى در شهر كويته بلوچستان پاكستان پايگاهاى استوارى در اختيار داشتند. منتظرى از كويته به «كابل» رفت تا پيرامون امكان ايجاد يك چنان پايگاه خودكفاء در آن سامان مطالعه نمايد. مقصد ديگر منتظرى از اين سفر ، جمع‏آورى نيروهاى داوطلب براى اعزام به‏لبنان ، به‏منظور مقابله با اسراييل بود كه به‏تازگى در جنگ 1967 اراضى وسيعى از قلمرو اعراب را به‏اشغال خود درآورده بود .

  اين  همان  جنگى  بود كه  جمال  عبدالناصر  را زمين‏گير  ساخته  بود.  منتظرى  در اين  سفر موفق شد تعدادى از جوانان افغانستانى را شكار كرده و آنان را به‏كويته بلوچستان پاس دهد ، تا از آن‏جا پاسپورت  پاكستانى  تهيه نموده و  به‏لبنان  اعزام  شوند.  عاقلى ، على‏پور  و  ضامن على واحدى  از جمله  كسانى  بودند كه  در سال  1352  توسط  شيخ  محمد منتظرى  به‏جنوب  لبنان  و سوريه اعزام شدند. در اين موقع ايرانى‏ها در جنوب لبنان موقعيتى مستحكم داشتند. كسانى چون امام موسى صدر ، مصطفى چمران ، جلال‏الدّين فارسى ، ابوشريف ، ابوخطيب ، ابوصالح، محمودى ... در آن‏جا  فعاليت مى‏كردند. محمد منتظرى مسئول روابط بين‏الملل اين عده بود. بعد از پيروزى انقلاب ايران  بسيارى از آنان در  مقام فرماندهى  سپاه پاسداران  قرار   گرفتند. چنان‏كه  در منابع  نيز آمده ، محمد  منتظرى  در تشكيل سپاه پاسداران  نقش اول داشت:

 سند شماره  7  :      «محمد چون متوجه خطر ضد انقلاب و لزوم حفظ دست‏آوردهاى انقلاب از طرفى و صدور آن به‏كل جهان مستضعفين و كمك به‏آنان از طرفى ديگر بود ، به‏فكر تشكيل سپاه پاسداران افتاد تا اين سپاه بتواند با رعايت ضوابط اسلامى در تشكيل آن و ديدن آموزش‏هاى لازم ، بازوى جديدى براى انقلاب و جنبش‏هاى آزادى‏بخش باشد  ؛  لذا فكر خود را توسط شهيد آيةاللّه مطهرى با امام امت در ميان گذاشت و امام از آن استقبال كرد...»

 «... و در همين رابطه بود كه او با توجه به‏سابقه‏ى آشنايى‏اش با «ياسر عرفات» از وى مى‏خواهد كه عده‏ى از بهترين نيروهاى آموزشى سازمان «الفتح» را براى تعليم جنگ‏هاى چريكى ومسايل امنيتى به‏رزمندگان ايرانى اعزام كند...××× )

1( از دكتر حسنين هيكل نقل است : «به‏دنبال شكست اعراب در جنگ با اسراييل ، دگروال معمرالقذافى، در ابتداى  به‏قدرت رسيدنش  )1969(  نزد جمال عبدالنّاصر آمد و گفت: چون بين جمهورى عربى مصر و اتحاد شوروى روابط دوستانه‏ى ويژه وجود دارد ، من پول مى‏دهم، شما از اتحاد شوروى سلاح هسته‏اى بخريد ، تا روى اسراييل بريزيم.»

 -  «ناصر گفت: سلاح هسته‏اى فروشى نيست ، هرقدرتى براى دفاع از خود آن را مى‏سازد.» ×××»

   او از  همان  ابتدا يك واحد  تحت  عنوان  «واحد نهضت‏ها»  در سپاه به‏وجود  آورد كه مسئوليت  آن  را به‏يار غار خود سيد مهدى هاشمى سپرد××× )1( مانند ارنستو چه‏گوارا، انقلابى راستين آمريكاى جنوبى . ×××.

 على‏پور در اوايل سال  1358  به‏ايران  آمد  و مراكزى  براى  گروه  خود  در  شهرهاى  مشهد و تهران  گشود.  در  تابستان  همان  سال {كه بايد از آن به «ماه‏هاى گرم» دو كشور ايران و افغانستان تعبير كرد} نخستين شماره‏ى نشريه‏ى جيبى  «جهاد»  را تحت عنوان :  «ارگان نشراتى سازمان  مجاهدين خلق افغانستان»  منتشر كرد ، حرف «الف» در كلمه‏ى «جهاد» به‏شكل يك شمشير بزرگ در آورده شده بود كه بين دو حرف  «ه»  و  «د»  روى جلد نشريه خودنمايى مى‏كرد! چيزى  كه امروزه  وحشتناك  مى‏نمايد  و  مظهر  خشونت  و  تروريسم است ،  در آن زمان «جهاد مقدس»  و  «فضليتى بزرگ»  شمرده  مى‏شد .

  در آن  موقع  من در  مدرسه‏ى  عباسقلى‏خان  بودم. يك بعد از ظهر  ديدم  على‏پور  يك جامه‏دان  پر از  نشريه‏ى گرم و  تازه‏ى   «جهاد»   را در وسط صحن  مدرسه آورده  و توزيع مى‏كند. نشريه نسبت  به‏آن‏چه   «پيروزى انقلاب ايران»   گفته  بود ، اظهار  شادمانى كرده  بود. در متن خود يك رشته  شعر سپيد  درج كرده  بود كه  بيت‏الغزلش   «مبارك بادت اى‏ايران بود» گمان مى‏رفت آن شعر از  سروده‏هاى  سيد  عسكر بوده  باشد .

  سال‏هاى  1357  تا 1360 بهار انقلاب مردم ايران بود ، در سراسر آن سال‏ها نزديك به سيصد  عنوان  نشريه  و  مجله  به‏همراه  صدها  بيانيه ، كتاب ، كنفرانس ،  سمينار و مناظره از جانب  روشن‏فكران ، دانشگاهيان  و جنبش‏هاى  چپ ايران  ارايه مى‏گرديد. به موازات آن ، جنبش  روشن‏فكرى افغانستان نيز به‏رشد  مداوم  خود ادامه  مى‏داد .

  در آن  زمان  جنبش روشن‏فكرى  ايران به‏پنچ  دسته‏ى بزرگ  قابل  قسمت  بود :

 -        نخست  چپ‏هاى اسلامى  ]يا همان التقاطيون[  شامل مجاهدين خلق ، جنبش مسلمانان مبارز ، آرمان  مستضعفين ، كانون  ابلاغ انديشه‏هاى  شريعتى و گروه  فرقان بودند كه هركدام به‏نوبه‏ى  خود تفسير  جديدى از تعاليم  اسلام ارايه  مى‏داشتند. محور  مشترك  همه‏ى آن‏ها همان تز معروف  «اسلام منهاى روحانيت» بود.  كه معادل بحث  «سنت و تجدد» امروزى است. آن‏ها مى‏گفتند  اسلام روحانيت  چيزى  جز بازى  و  جدال با يك  مشت الفاظ  و مفاهيم مندرس نيست. الفاظ ، نصوص  و احكامى كه  فقط ممكن است در يك  روستاى بريده از دنيا و بى‏سواد مطلق  كارآيى داشته  باشند .

  به‏همين  دليل   «فقه رايج در حوزه‏هاى علميه را فرهنگ  و  حقوق دوره‏ى  فيوداليته مى‏خواندند ، كه از مناسبات  قديم  نمايندگى  مى‏كند و از دنياى مدرن  بريده است.»

 -        دسته‏ى ديگر احزاب و گروهاى  ماركسيستى  جانب‏دار مسكو  شامل حزب توده ، چريك‏هاى فدايى خلق ، استالينيست‏ها ، و برخى حلقه‏هاى چپ‏گراى محلى ، برخاسته از ميان اقوام ايرانى مانند بلوچ‏ها ، تركمن‏ها ، كردها و عرب‏ها بودند .

 -        ديگرى  چپ‏هاى  مشهور به‏سه  جهانى بودند  كه تفسيرى خاص  از انديشه‏هاى ماركسيسم -  لنينيسم  داشته  و جانب‏دار تجربيات  مائو مى‏شدند  ؛  در رأس اين  مجموعه ، حزب رنجبران ايران  قرار داشت. كه  شوروى را سوسيال‏امپرياليسم  مى‏دانست .

 -         دسته‏ى چهارم را طرف‏داران آتشين و پر حرارت «انور خوجه» رئيس جمهور اسبق آلبانى تشكيل مى‏دادند  ؛  مانند حزب توفان و حزب پيكار .

 -         گروه پنجم همان  ليبرال‏ها و سوسيال دموكرات‏هاى  غرب‏گرا بودند  كه شامل طيف‏هاى از جبهه‏ى ملى ، نهضت آزادى  و هواداران بنى‏صدر مى‏شدند .

 مجموع اين بخش‏ها به‏فعاليت‏هاى سياسى و فرهنگى گسترده مشغول بودند. سراسر پياده‏روهاى خيابان دانشگاه تهران مملو از انواع محصولات فرهنگى و فكرى از هرنوع گرايش بود. به‏علاوه: كنگره‏ها ، سمينارها و نشست‏هاى  متعدد احزاب و  گروهاى  مختلف  در دانشگاه تهران  برگزار مى‏شد  كه ضمن  آن  مباحثات  بغرنج  بين‏المللى ،  منطقوى  و داخلى مورد  كنكاش قرار  مى‏گرفت.  در مجموع  چنين به‏نظر  مى‏رسيد كه  دانشگاه تهران در طول  ايام هفته در  دست گروها  و احزاب  سكولار  و غير  دينى  است  ؛  تنها  در روزهاى  جمعه  همه‏ى  آن‏ها از صحنه غايب مى‏شدند تا مذهبى‏ها بتوانند  نماز جمعه خود را در آن محل برگزار نمايند .

  اين يك  قرارداد  نا نوشته و تفاهم‏آميز  بود .

   هم‏چنين  نورالدّين كيانورى  دبيركل حزب توده ايران نيز هفته‏ى يكى دو بار جلسه‏ى پرسش و پاسخ داشت كه طى آن عميق‏ترين سؤال‏هاى سياسى ، فكرى و اعتقادى مطرح مى‏گرديد ، كيانورى كه فوق‏العاده كاركشته بود ، در كمال خون‏سردى و متانت ، با تسلط و مهارت و صداقت پاسخ مى‏گفت. حاصل هرجلسه پرسش و پاسخ در كوتاه‏ترين مدت به‏طور مستقل چاپ مى‏شد و در اختيار عموم قرار مى‏گرفت. اگر سؤالات را خودشان هم طراحى مى‏كردند ، بازهم حرف‏دل همه بود. در يكى از جلسات پرسش و پاسخ (احتمالاً يك فرد مذهبى) از كيانورى پرسيد :

 «شما كه يك فرد  شيعه‏زاده و از تبار يك  خانواده‏ى روحانى  هستيد (نواسه‏ى شيخ فضل‏اللّه نورى) از امام باقر و امام  صادق چه بدى ديده‏ايد كه آن‏ها را رها كرده ، به‏ماركس و لنين روى آورده‏ايد ؟»

 كيانورى پاسخ داد : «از نظر ما ، اختلافى ميان نامبردگان  وجود ندارد ؛ زيرا همه‏ى ايشان خير و سعادت بشريت را مى‏خواهند ؛ لكن درك ما اين است كه نظرات كارل ماركس و انگلس  و لنين با منطق زمان مطابقت داشته و عملى‏تر مى‏باشد ...»   كيانورى  افزود : «ما گمان مى‏كنيم اگر ماركس  و امام صادق در كنار هم مى‏نشستند ، نه تنها ميان ايشان دعوا و مرافعه واقع نمى‏شد ، بلكه  هردو در كمال صميميت براى حل معضلات بشريت با يك‏ديگر همكارى مى‏كردند.»

  اين را شما قياس كنيد با دو نفر ملاّ در يك دهكده كه باهم چه‏ها مى‏كنند ! روزى چند بار همديگر را در چهار كتاب كافر مى‏كنند ، هريك به‏تنهايى مدعى حقانيت كامل است ، در صورتى كه هردونفر مدعى پيروى از امام صادق هستند ؛ حال آن‏كه هيچ يك از روش او پيروى نمى‏كنند!

 -         ديگرى از  كيانورى پرسيد  :  «شما از كجا مى‏گوييد فلان جريان آمريكايى است و براى آمريكا كار مى‏كند ؛ آيا سند و مدركى  داريد ؟»

 -         كيانورى پاسخ داد :  «اگر منظور شما از سند و مدرك دستخط و صورت قرارداد ميان آن جريان و آمريكا است ، بدين نحو كه بين آن گروه و ايالات متحده آمريكا ابتدا قرارداد و اسنادى تهيه شده و به‏امضاء طرفين رسيده باشد و يك نسخه از آن در اختيار ما قرار گرفته باشد و من هم در اين‏جا به‏شما نشان بدهم ، البته كه نه  ؛  امّا ، اين‏كه آن جريان رفتار و اعمالش مطابق با سياست خارجى آمريكا است ، و در چارچوب منافع آمريكا مى‏گنجد ، كافى است قضاوت كنيم كه او به‏نفع آمريكا فعاليت مى‏كند -  هرچند ناخواسته و بدون امضاى قرار داد كذايى باشد.»

 در همين حال اشاره به‏اين  نكته ضرورى است  كه در ميان خرده‏روشن‏فكران  ملى -  مستقل افغان اين پرسش  بى‏پاسخ وجود داشت كه «چرا مسلمانان چپ ايران ] از قبيل مجاهدين خلق و هم خطهاى آن[  به‏سكوت دامنه‏دار خود در مورد وقايع جارى در بيخ‏گوش خويش پايان نمى‏دهند ؟ مگر آن‏ها نمى‏بينند كه در همسايگى‏شان جنگ بزرگ عليه تجاوز خارجى جريان دارد كه عوامل و نتايجش {هرچه باشد} تأثير آشكار برروند اوضاع در ايران خواهد داشت ؟

 -      امّا ، دريغ از يك كلام .

 اين نكته را حزب توده ايران خوب درك كرده بود ؛ او كه با حزب حاكم خلق افغانستان برادرخواندگى  داشت ، اوضاع  افغانستان را به‏دقت رصد مى‏كرد ، وارد جزئيات مى‏شد ، به‏عمق زد و بندهاى  گروه‏بندى‏هاى افغانى مى‏رفت  و ضعف‏هاى  هريك  را آشكار مى‏كرد. حزب توده تلاش  داشت ثابت نمايد كه اين مردم  افغانستان  نيستند كه عليه  دولت خود مى‏جنگند ؛ بلكه  سازمان " سيا " و  اِجِنت‏هاى  خارجى ، با همكارى ارتجاع  منطقه  و نظاميان پاكستان ، عليه  دولت قانونى  افغانستان  تحريكات  مى‏كنند .

 در يك مورد ، يك نفر سرشناس افغانى  (كه از سواد لازم و بيان رسا محروم بود) مصاحبه‏ى با روزنامه‏ى كيهان داشت كه به‏دليل همان فقدان دانش و نقص بيان ، مضحكه‏ى شيطنت‏هاى مطبوعاتى قرار گرفت. سوژه‏ى خوبى دست حزب توده افتاد تا تحت عنوان  «اعترافات طفلك ...» پيرامون موضوع ليكچر دهد.  كيانورى گفت :  «حرف راست را از بچه بپرسيد.»  كيانورى در مقدمه‏ى بحث خود حكايتى را نقل كرده بود كه به‏جهت لطافت در اين‏جا مى‏آورم :

 سند شماره  8  :  «در قديم ، شهرها و آبادى‏ها با قلعه‏ها و حصارهاى بلند و محكم محصور بودند ، هر قلعه ، دربى داشت و دربانى كه ورود و خروج را كنترل مى‏نمود.

 در يك مورد ، مردى كه بار الاغش آرد بود ، مى‏خواست وارد قلعه شود .

  دربان با چماقى كه در دست داشت ، محكم روى بار زد و پرسيد: چه دارى ؟»

 «صاحب بار كه ديد با اين ضربت چماق ، آرد زيادى از منافذ جوال بيرون زده و اطراف پاشيده ، پاسخ داد: «اگر يك ضربه‏ى ديگر بزنى    ؛      هيچى!» 

  كيانورى از اين مثال نتيجه گرفت كه : «اگر طفلك ... يك  چنين مصاحبه‏ى  ديگرى  داشته باشد ،  آن‏گاه از  واقعيت‏هاى  جنگ  افغانستان هيچى  پنهان  نمى‏ماند.»

 بايد اعتراف كنم كه ادبيات همه‏ى جريانات چپ و در رأس همه ، حزب توده‏ى ايران خيلى قوى ، فصيح ، متين و جذاب بود. اگر ارسطو درست گفته باشد كه : «انسان حيوان ناطق است» و اگر معنى آيات شريفه‏ى قرآنى : «الرّحمن ، علّم القرآن ، خلق الانسان ، علّمه البيان» و «ن ، والقلم و ما يسطرون» و «الذّى علّم بالقلم» نيز قريب به‏همين مضمون باشد  ؛  در اين صورت بايد گفت : «همان‏ها انسان‏هاى شايسته بودند.» كسى كه حايز قوه‏ى بيان و بنان نيست ، نمى‏تواند دراين جايگاه قرار گيرد .

 درست در جبهه‏ى مقابل حزب توده ، حزب رنجبران ايران قرار داشت كه به‏دليل ضديت باروس‏ها از كليت جنگ  افغانستان حمايت مى‏نمود  ؛ لكن مسلمانان چپ (التقاطيون) ايرانى و افغان  تا آخر نتوانستند يك‏ديگر را به‏درستى پيدا نمايند و خواسته‏هاى مشترك را قوت بخشند .

 -     از آن‏جا كه عصر «عصر مكاتب» بود كه جدال لفظى سهمى عمده در مناقشات داشت ، يك بار اين بحث مطرح شد كه «آيا اتحاد شوروى واقعاً سوسيال امپرياليسم است  ؛  يا خير ؟»

 -     امّا ، اين بحث  ادامه نيافت و بدون اخذ نتايج  متوقف شد .

  در اين ميان  شيخ محمد منتظرى تنها كسى بود كه دست نوازش به‏سر سلول‏هاى خرده‏روشن‏فكر افغانى كشيد. او خود  را يك  مبارز  انترناسيونال و برادر  بزرگ‏تر كليه جنبش‏هاى  آزادى‏بخش  منطقه مى‏دانست. او ارتباط گرم با تمام  جنبش‏هاى ضد  امپرياليستى ، از آمريكاى  لاتين  گرفته تا مجمع‏الجزاير  فيليپين  برقرار  كرد .

  منتظرى  در تابستان سال  1358  برخلاف نظر و سياست  دولت ميانه‏رو  مهندس مهدى بازرگان ، با استفاده از نفوذ و موقعيت شخصى خود گروهاى وسيعى از سراسر كشورهاى جهان سوم را به‏تهران دعوت نمود و سمينار بزرگ  ضد امپرياليستى تشكيل داد. در پايان آن  سمينار همگى تصميم گرفتند براى  شركت  در مراسم جشن دهمين سالگرد به‏قدرت رسيدن  دگروال معمر القذافى  رهبر ليبى ، مستقيماً از تهران  به‏طرابلس  پرواز كنند. دولت موقت بازرگان  اين اجازه را به‏آنان  نداد.  شايد بدان سبب كه يك سال قبل از آن  (تابستان  1357(  امام موسى صدر طى دعوت رسمى از سوى دگروال قذافى به‏ليبى ، در آن كشور مفقودالاثر شده بود و اين موضوع گسل عميق در روابط  روحانيون طراز بالاى حاكم بر ايران با دگروال قذافى پديد آورده بود كه تا هنوز باقى است  ؛  امّا ، محمد منتظرى  معتقد بود كه امام موسى صدر از ليبى  به‏ايتاليا پرواز نموده و در آن‏جا مفقود شده است. بعدها آيةاللّه منتظرى در خاطرات خود گفت : موضوع امام موسى صدر را به‏خاطر پرهيز از دشمن‏تراشى براى انقلاب ، دنبال نكرديم  و مسكوت  گذاشتيم .

  قذافى در آن موقع تازه سر از تخم درآورده بود و متكى بر  «باد نفت»  شعارهاى تند ضد امپرياليستى  مى‏داد××× )2( احمد صادقى اردستانى: «زندگى نامه‏ى حجةالاسلام شهيد محمد منتظرى» ص: 1361 -69. ×××  هدف قذافى به‏دست گرفتن رهبرى جهان عرب پس از فوت  جمال عبدالناصر  )1970(  بود، او مى‏گفت : «مى‏خواهم  عجايب  هشتم  را در صحراى  آفريقا  خلق نمايم.»  افكار خود را تحت  عنوان «كتاب سبز»  فرمول‏بندى  كرد كه  ترجمه‏ى  پارسى آن در سطح گسترده  توزيع  شد و اشكال نوينى از  سوسياليسم ، شيوه‏هاى حكومت و گردش قدرت ارايه مى‏نمود.  منتظرى روى روابط گرم عاطفى و رفاقت  شخصى كه با قذافى‏ء  جوان داشت ، صبغه‏ى  ضد امپرياليستى او را برجسته مى‏ديد  ؛  امّا ، در تاريخ  ملت‏ها ثابت است  كه  هيچ‏كس به‏عظمت  و بزرگى نمى‏رسد ، مگر اين‏كه  مايه‏هاى  عظمت  در نهاد او  وجود داشته باشد. از آن‏جا  كه  مايه‏هاى  عظمت  در نهاد قذافى وجود نداشت ، خيلى زود منفعل  و حاشيه‏نشين شد و مثل  بچه‏ى خوب  با نهادهاى بين‏المللى  و امپرياليستى همكارى كرد .

 به‏دنبال ممانعت از پرواز شيخ محمد منتظرى و گروهاى  همراه او ، همگى مدت چند شبانه روز در فرودگاه مهرآباد تهران تحصن نموده و هريك به‏ايراد نطق‏هاى مفصل و آتشين در محكوميت دولت موقت و مشى‏ء مهندس مهدى بازرگان پرداختند و آن را به‏حد كافى ضد امپرياليسم  ندانستند. دولتى كه  در آن زمان شديداً مورد حمايت رهبر انقلاب آيةاللّه خمينى بود .

 نماينده‏ى  افغانستان  در اين جمع  «سيّد موسى على‏پور»  بود كه  به‏نوبه‏ى  خود  بيانيه‏ى مفصل  در  محكوميت  ممانعت  دولت  موقت  از پرواز آن‏ها  به‏طرابلس  ايراد كرد.  متن  بيانيه  و چند  قطعه  عكس  او در  حال  ايراد سخن ، در  شماره‏ى  دوم  مجله‏ى  «شهيد»  ] منتشره در شهريور  ماه سال 1358 ] موجود است. اين  مجله كه  عمر كوتاه  داشت ، ارگان  نشراتى سازمانى تحت رهبرى  شيخ محمد منتظرى  بود كه تحت عنوان  «سازمان توده‏هاى جمهورى اسلامى»  با عنوان  مخفّف  «ساتجا»  ياد  مى‏شد .

 شيخ  محمد  منتظرى در  قدم بعدى  يك  ساختمان  بلند  منزل  و مصادره‏اى  را  در اختيار آن جنبش‏هاى  آزادى‏بخش  قرار داد كه  در خيان  شهيد قرنى  تهران  واقع  بود. برسر آن ساختمان با خط سبز و جلى نوشت: «ساختمان جنبش‏هاى آزادى‏بخش» اين ساختمان كه داراى بيش از يكصد اتاق بود ، هريك از اتاق‏هاى آن در اختيار يك گروه و حزب سياسى خارجى قرار گرفت. خيلى جالب بود كه در راهروهاى آن مى‏شد هر رقم آدم ، تابع هرنوع مذهب و ديانت و تمايلات را ديد: سياه ، سفيد ، زرد ، سرخ. مسلمان ، كمونيست ، هندو ، بودايى ...

  آنان از درياى  كارايب  تا  شرق  دور را  نمايندگى  مى‏كردند. از  ميان  افغان‏ها گروهاى چون مجاهدين  خلق ، كانون مهاجر ،  اسلام مكتب توحيد ، گروه  توحيدى الحديد  و جنبش عاقلى هركدام  يك  اتاق  در اختيار  داشتند .

 محمد منتظرى مى‏خواست بحران عليه امپرياليسم را در سراسر جهان گسترش دهد ، او در سخنرانى‏هاى خود اصرار داشت: اگر انقلاب ايران بخواهد زنده بماند ، بايد ريشه‏هاى خود را در خارج از كشور و سراسر جهان گسترش دهد و مبارزه با امپرياليسم را به‏خارج از مرزها ايران بكشاند. حجةالاسلام سيد احمد خمينى درباره‏ى منويات منتظرى چنين اظهار داشته است:

 سند شماره   9   :     «مثلاً شهيد شيخ محمد منتظرى معتقد بود كه ما بايد منطقه را به‏آتش انقلاب بكشيم ، آن‏وقت نقش سپاه در صدور انقلاب مشخص خواهد شد. و ايشان اين خط را شديداً دنبال مى‏كردند. من خيلى با ايشان صحبت مى‏كردم و مى‏گفتم كه خوب ، اگر شما بخواهيد منطقه را به‏آتش بكشيد ، با نيروهاى كه داريم ، حسابى كرده‏ايد ؟»

 «ايشان مى‏گفت: ما نبايد صبر كنيم تا آن‏ها بيايند و ايران را بگيرند ، اشغال كنند و تمام كه شد ، آن‏وقت شروع كنيم. و ما بيخود اين‏جاييم.»

 «حتى شهيد منتظرى اين طرح را مى‏داد كه امام بايد بروند به‏يك كشور ديگر××× )1( براى اين‏كه خوب بدانيم درك و تعريف عاميانه (غالب) از مقوله‏ى «روشن‏فكر» در اين برهه از تاريخ  چگونه بوده است ، به‏كتابى با عنوان «روشن‏فكر امروز ما» به‏قلم حجةالاسلام والمسلمين جوادى غزنوى (سابق) عضو برجسته‏ى سازمان نصر مراجعه شود. آن‏جا به‏روشنى خواهيم ديد كه غزنوى چه سيماى از اين قصه ارايه مى‏دهد و چه كسانى را «روشن‏فكر» قلم‏داد نموده است. با اين‏كه خود غزنوى از ديد عده‏ى كثيرى ، متهم به‏روشنفكرى‏گرى بوده و است.   ديگر تو خود حديث مفصل بخوان از اين مجمل . ××× چرا كه ايشان ايران را آزاد كرده‏اند و تمام شده است و حق اين است كه تو (بنده) و امام و بقيه‏ى دوستان به‏يكى از كشورهاى مرتجع منطقه رفته و با گفتن بسم اللّه الرّحمن الرّحيم از آن‏جا شروع كنيد.××× )2( كار التقاط تفكر دينى با فلسفه‏ى يونان را به‏انجام مى‏رسانيدند. در مراحلى بعد ، امام غزالى و مولوى التقاطگران زبردست شناخته شده‏اند. كاربرد كلمه‏ى «التقاطى» در زبان پارسى غلط مصطلح است. ما ازاين لفظ در پارسى ترجمه‏ى صحيحى نداريم. شايد عوامانه‏ى آن همان «قاطى پاتى» باشد. گروه‏هاى چپ در معناى اين كلمه لفظ «گلچين» را به‏كار مى‏بردند .

 در ادبيات معاصر پارسى (تاجاى كه به‏خاطر دارم) اول بار در اوايل دهه‏ى 1350 (ه ش) آقاى ابوالحسن بنى‏صدر در كتاب تحت عنوان «منافقان از ديدگاه ما» كه در پاريس نگاشته بود ، اين اصطلاح را وارد مناقشات سياسى كرد و ضمن آن گروه چريكى مجاهدين خلق را متهم نمود كه ايديولوژى خود را با فلسفه‏ى مادى غرب ، به‏ويژه ماركسيسم ممزوج نموده‏اند. (در محافل مذهبى به‏طور شفاهى گفته مى‏شد كه شخصى روسى به‏نام «پرفيسور پاناماريوف» واسطه‏ى مخفى ايديولوژيك ميان مجاهدين خلق ، با بنگاه ايديولوژى حزب كمونسيت شوروى (موسوم به‏كمنترن = كمونيسم بين‏الملل) مى‏باشد ... واللّه اعلم . ×××» 

برچسب‌ها: جنبش های آزادی بخش و اتحاد عمل, محمد منتظری و جنبش های آزادی بخش

بخش ششم = اسلام سیاسی و توهم راه حل در جوامع عقب مانده

     بخش   ششم 

===============

  بسوى   فردا

 --------------------------------

 به‏پنداشت " فريدريش  هگل " «تاريخ  همچون رود روان است ، تاريخ پيوسته در جهت معرفت و رشد بيش‏تر گام برداشته است. مطالعه‏ى تاريخ نشان مى‏دهد كه بشريت به‏سوى تعقل و آگاهى بزرگ‏ترى در حركت است. روح جهانى به‏سوى شناختى بيش‏تر و بيش‏تر از خود پيش مى‏رود ، همانگونه كه رودها هرچه به‏دريا نزديك‏تر مى‏شوند ، پهناورتر مى‏گردند.»

  در اين بخش به‏معرفى اجمالى و بيان فراز و فرودهاى آن گروهاى كيفى و آزادانديش مى‏پردازيم كه هريك به‏نحوى دريافته  بودند : «چشم‏ها را بايد  شُست  ؛  طورى ديگر بايد ديد.»

 در برابر آن‏ها دستجات  گذشته‏گرا و " اسير زمان " قرار داشتند كه دنيا را از مجراى يك لوله‏ى تنگ و باريك مى‏ديدند ، درك درست از اوضاع نداشتند ، فاقد استعداد نظريه‏پردازى بودند، استخاره را ملاك عمل قرار مى‏دادند و پيوسته به‏دور خود مى‏چرخيدند .

 امّا ، نيروهاى كيفى كه به‏تعريف ديگرى از زمان و زندگى رسيده بودند ، در پى ساختارشكنى برآمده و با شعار  «بازگشت به‏خويش»  خواستار تحول بنيادين در جامعه‏ى افغانى بودند .

  سازمان  مجاهدين  مستضعفين

   يك  بخش از نيروهاى كيفى  «سازمان مجاهدين خلق افغانستان»  بود كه در  حقيقت  يك گروه  نظامى‏گرا  محسوب مى‏شد.  در سال  1358 هم‏زمان با پيدايش ساير گروهاى تشيع افغانى ، در  داخل كشور پا به‏عرصه‏ى وجود  نهاد  (گرچه خود مدعى  سوابق  بيش‏تر بود.)  به‏سرعت جبهه‏هاى مستحكم  جنگى در  ولايات  غزنى ،  ميدان ،  وردك ،  باميان و  بغلان  برپا كرد ،  با شدت  جنون‏آميز  با دولت  مركزى و  قواى  نظامى اتحاد شوروى وارد جنگ شد و  از كشته‏ها پشته‏ها  ساخت. از آن‏جا كه  اعضاء  و رهبرى  آن  سازمان  متشكل  از  جوانان  {اغلب }تحصيل‏كرده  و پرشور  بودند ، نسبتاً با  اصول فنى آشنايى داشتند. در ميادين  جنگ موفقيت‏هاى بزرگ  و حيرت‏آور  به‏دست  مى‏آوردند. بعضاً  مواد انفجارى  را خود مى‏ساختند  و به‏طور  موأثر از آن  استفاده  مى‏كردند. اين‏ها  مجموعاً باعث  شهرت افسانه‏اى آنان  در بين  مردم عوام  گرديد. همانطورى  كه  «فرانسيس بيكن»  گفته است :

  «فضايل كوچك باعث تحسين مردم عوام ، و فضايل متوسط موجب حيرت آنان مى‏شود  ؛  آن‏ها فضايل عالى را اصلاً درك نمى‏توانند.»

 از آن‏جا كه انسان‏هاى  وابسته  به‏جامعه‏ى  بسته  فاقد ادراك عقلانى علل و عوامل پديده‏هاى  پيچيده  هستند ، بناءاً  هرچيزى  ناآشنا و  غيرعادى به‏سرعت  تبديل به‏افسانه و خرافه مى‏گردد  و ابهام‏آميز  مى‏شود. اين گروه  نيز با انجام  چنان  عمليات  آكروباتيك نظامى ، در اطراف خود هاله‏ى از ابهام به‏وجود آورد و موضوع افسانه‏ها شد. در صورتى كه راز قضيه تنها در اين نكته نهفته بود كه از تشكيلات بالنسبه كارآمد برخوردار بود. افراد آن آموزش‏هاى لازم را ديده بودند و عزم استوار داشتند. همين نكات باعث مى‏شد كه آن گروه از ديگر رقباى خود در مقياس  جامعه‏ى  افغانى ، يك سر و گردن بالاتر نشان دهد. حال آن‏كه در قياس با سازمان‏ها و تشكيلات مدرن موجود در ديگر جوامع  ، هيچ بود .

 از ديگرسو ، مشكل بزرگ كار هدف‏مندانه در جامعه‏ى  سترون  چون افغانستان اين است كه اشخاص و تيپ‏هاى ديگرگون طلب ، يا بايد با سرعت و شتاب لازم حركت نمايند  ؛  كه در اين صورت از جامعه‏ى  كه گرفتار منجلاب سنت‏ها و قيود مندرس است ، منفك مى‏شوند ]به‏تعبير خود شان : از خلق‏ها جدا مى‏افتند[ اگر مورچه‏گام و پا به‏پاى  آهنگ طبيعى و تاريخى جامعه‏ى خود حركت  نمايند ، به‏اهداف  و دورنماى مطلوب خويش نمى‏رسند. اوضاع در همه جا همين‏گونه است : كسانى كه توانايى  ذهنى و عملى  دارند  ؛  از موقعيت مردمى برخوردار نيستند؛ آن‏ها كه اعتماد توده‏ها را پشت سر خود دارند ، فاقد صلاحيت‏هاى لازم  ذهنى و عملى هستند .

 مجاهدين  خلق  نيز از اين قاعده مستثنى  نشدند. آن‏ها  در ابتدا  خيلى سريع  در فضاى مغشوش  جامعه  ظاهر شدند ، به‏شهرت رسيدند ، به‏افسانه مبدل شدند ،  و به همان  سرعت هم زير تيغ رفتند.  چهره‏ى  شاخص اين گروه «سيّد موسى على‏پور»  بود كه  «غفورى»  نيز خوانده مى‏شد.  همان استعدادى  كه  سيّد عسكر در عرصه‏ى ادبى داشت ،  على‏پور غفورى  در بعد نظامى  و سياسى  از آن برخوردار بود.  او از معدود افغان‏هاى بود كه در اوايل دهه‏ى 1350 در لبنان تعليمات نظامى  ديده  بود .

 ديگر  چهره‏ى  سياسى -  نظامى كه  تأثير فوق‏العاده  مهم در روند  مبارزات آن‏ها داشت ، «مهندس  سيّد يزدان‏شناس  هاشمى» بود. او متولد خواجه‏عمرى غزنى بود و پدرش نيز رتبه‏ى عالى نظامى داشت. هاشمى در سال 1355 از فاكولته‏ى انجنيرى  فارغ‏التحصيل شد ، به‏حيث استاد در دانشگاه «كابل» مشغول تدريس گرديد.  در بهار سال  1358  (ه ش) با جمعى از دوستان و شاگردان  عازم  جبهه‏ى «اونى» شد ، در آن‏جا به‏سازماندهى  مجاهدين خلق  و تقويت استحكامات ايشان  پرداخت. نارنجك‏ها و مين‏هاى اختراع كرد كه نام  «وثيق» برآن‏ها نهاد.××× )1( احمد صادقى اردستانى: «زندگينامه‏ى شهيد حجةالاسلام محمد منتظرى» صص: 59 - 58.  ××× با همان وسايل جاده‏ها را تخريب نمود ، موانعى از سنگ و صخره در جاده‏ها ايجاد كردند. راكت‏انداز  معروف «الجهاد» كه از بقاياى  هلى‏كوپترهاى  ساقط شده‏ى  روسى طراحى و ساخته  شده بود ، از ديگر ابتكارات  هاشمى بود. اين  نوع راكت‏انداز در جنگ‏ها استفاده‏ى موأثرى داد.  هاشمى در سال 1359 ضمن سفرى كوتاه به‏ايران  و پاكستان باديگر گروهاى مجاهدين  ،  از  جمله با  گروه توحيدى  الحديد  به‏توافقاتى  رسيد.  درسال  1360  جبهه‏ى «شش‏پل»  باميان  را  اساس  گذاشتند كه  به‏مدت  يك دهه‏ى  تمام مركز اصلى مقاومت در باميان محسوب مى‏گشت. آن‏ها  در باميان  يك  مركز آموزش  نظامى  داير  كردند  كه اعضاى هرگروه مى‏توانستند  درآن‏جا  آموزش ببينند.  هاشمى در  طول اين  سال‏ها مسئول آموزش نظامى بود. از هر قوم و طايفه و از هر فرقه و مذهب  كارآموز و  شاگرد  مى‏پذيرفت ، هركدام پس  از اكمال تعليمات  به‏مراكز  خود عودت  مى‏كردند .

  باپيوستن گروه مجاهدين مستضعفين در سال 1371 به‏پروسه‏ى  «حزب وحدت»  هاشمى و شمارى ديگر از مجاهدين به‏عضويت شوراى مركزى آن حزب درآمدند. هاشمى  مسئول كميته‏ى نظامى و قوماندان  عمومى نيروهاى نظامى حزب وحدت  مقرر گرديد ، در ماجراى 23 سنبله 1373 عليه جناح اكبرى و به‏نفع آقاى مزارى  عمل نمود ... سرانجام ، در سانحه‏ى هوايى شامگاه 30 اسد سال  1376 به‏همراه  عبدالرحيم غفورزى  صدراعظم دولت ربانى ، در معيت تعدادى از وزراء و عبدالحسين مقصودى و سيد محمد امين سجادى در ميدان  هوايى باميان جان باخت .

  مجاهدين مستضعفين اشخاصى در قد و قامت  هاشمى و على‏پور زياد داشت. جنرال سيّد سرور {كه در سال  1376 در باميان توسط  محمد كريم خليلى به‏قتل رسيد} از آن جمله بود .

 خليلى ادعا كرد كه سيد سرور قصد اسقاط او از رهبرى حزب را داشته است .

 مجاهدين با اتكاء به‏اين‏گونه نيروها توانستند بيش از يك دهه در برابر فشارهاى كه از ناحيه‏ى روس‏ها و دولت دست نشانده آن‏ها ، به‏اضافه‏ى نيروهاى ارتجاعى منطقه و گروهاى رقيب قومى وارد مى‏شد ، ايستادگى نموده و جبهه‏ى پايدار خود را پابرجا نگهدارند. آن‏ها تنها گروهى بودند  كه به‏آموزش  همه  جانبه‏ى  زنان ، به‏ويژه  تسليح  آن‏ها  اهتمام  مى‏دادند .

  در عرصه‏ى  سياسى ، نام على‏پور  غفورى بيش از همه سر زبان‏ها بود. او را مردم داخل كشور ، به‏ويژه اهالى  ولايات  باميان  و بغلان  خوب مى‏شناسند. سال‏ها پس  از  هلاكت  او ، هنگامى كه  من در  «پلخمرى» بودم ،  مردم درباره‏ى  او افسانه‏ها  مى‏گفتند.  از شجاعت و نترسى  او ،  از تشكيلات  و  سازماندهى  او ،  از نبوغ  نظامى او  ياد مى‏كردند.  از تخريب  و انفجار قلعه‏ى  معروف  «غوثك»  در آن نواحى  به‏عنوان يك  شاهكارى نظامى  نام مى‏بردند. طورى كه مردم  «پلخمرى»  مى‏گفتند:  «ديوار آن قلعه از چنان پهناى  برخوردار  بوده كه  موتر جيپ مى‏توانسته از  روى آن عبور نمايد.»  آن قلعه  در تصرف  قواى دولتى  بود ،  سال‏ها مورد حملات  گروهاى  جنگجو قرار گرفت  ؛  امّا ، هيچ  گروه نتوانسته آن را تسخير نمايد  ؛

   تا اين‏كه گروه مجاهدين خلق به‏فرماندهى على‏پور ، در روز 24 جوزاى سال  1367 با استفاده از مواد منفجره‏ى تى.ان.تى آن قلعه را تخريب نموده و به‏تصرف خود در آورده بود. على پور درحالى كه 41 سال داشت ، در همين عمليات جان خود را از دست داد. على‏پور در سال 1354 از فاكولةى  ساينس  دانشگاه  «كابل»  فارغ‏التحصيل گشته و در سال‏هاى 57  -  1354 در ليسه‏هاى نادرى و غازى دروس رياضى تدريس كرده بود. در احوالات او گفته مى‏شد مبارزه‏ى سياسى را بسى زودتر آغاز كرده و در سال 1353 وارد فاز مبارزه‏ى مسلحانه شده بود .

  در اواخر دهه‏ى  1340 و  50 كه دانشگاه كابل  عرصه‏ى اصلى  فعاليت گروهاى  سياسى دانشجويى با گرايش‏هاى  متضاد و سه گانه‏ى  «خلق و پرچم» ،  «شعله‏ى جاويد» و «اخوانى‏ها» بوده است. تقريباً  مى‏توان  گفت «گروه مستضعفين»  وابسته  به‏على‏پور تنها نماينده‏ى  تشكل شيعى  بوده كه البته در حد كم‏رنگ و ضعيف در حاشيه حضور داشته است .

 اين گروه  طى كم‏تر از يك دهه ، بيش از هفت بار نام عوض كرد :  «گروه مستضعفين ، 1351« ، «مجاهدين ملى ، 1353« ، «جنبش مسلمانان مبارز ، اوايل  1358« ، «مجاهدين خلق، اواخر 1358« ، «عضويت در جبهه‏ى آزادى‏بخش ، 1359« ، «مجاهدين مستضعفين ، 1360« ، «سپاه عاشورا ، 1361  -  باميان» ، «عضويت كامل در «حزب وحدت»  1371« .

 در همان  اوايل كار ، اين  فرض  گسترده وجود  داشت كه  مجاهدين  خلق افغانستان  با سازمان  همنام  خود  در ايران  يكى  هستند. اين  مطلب ابداً  صحت  نداشت .

  سازمان  مجاهدين  خلق  ايران  به‏رغم آن  دماغى  پرباد و  زبان  درازى  كه  داشت ، در مورد وقايع  افغانستان  گنگ  مطلق  بود. و اين موجب حيرت همه‏ى  ديگرانديشان  افغان مى‏شد ؛

 همه  از خود  مى‏پرسيدند :  چگونه است  كه  يك سازمان  مهم  سياسى  نسبت به‏اين  مسأله‏ى فوق‏العاده بزرگ  منطقوى  كه  اهمّيت  جهانى  نيز يافته  است ، بلانظر است ؟

 شايد دقيق‏تر آن باشد كه گفته شود: «در ابتدا مجاهدين خلق افغانستان در ابعاد تئوريك ، ميكانيسم  عمل ، نُرم  تشكيلات  و شجاعت  عملى به‏طور  يك جانبه  مقلد  سازمان  مجاهدين خلق  ايران بودند.»  در آن عصر مكاتب و ايديولوژى ، كه مجادلات لفظى جايگاه مهمى داشت ، هردو سازمان  بيش‏تر عمل‏گرا بودند. از دين و مذهب  و فرهنگ  و فلسفه به‏مقدار  نياز در وادى عمل ، برمى‏داشتند (آب به‏قدر تشنگى) لذا تلقى ايديولوژيك  ايشان فشرده بود.  زياد اهل شرح و تفسير  مفاهيم و دعا  و استخاره نبودند. آن‏ها مانند  روشن‏فكران متجدد ،  يا افراد حوزوى  در فكر قيل و  قال  و كشف و  ادراك معانى‏ء  حقيقى الفاظ  هم نبودند  كه امروز يك معنى  را لحاظ كنند ، فردا دوباره برگردند  و همان  لفظ را از نو  معنى نمايند .

  پشتيبان  اصلى  على‏پور  شيخ  محمد  منتظرى -  فرزند  ارشد  آيةاللّه  حسينعلى  منتظرى  بود. سابقه‏ى  آشنايى  آن  دو  به‏سال‏هاى  52  - 1351 برمى‏گشت  كه منتظرى  در  آن  مواقع  در «كابل»  به‏سر مى‏برده  است. منتظرى  در گزارش  جامع و  مشروحى  كه از  «كابل»  براى آيةاللّه خمينى -  در نجف -  مى‏فرستد ، شرح  مفصلى از جزئيات  زندگى  افغان‏ها و نيروهاى  سياسى موجوده  در آن  سامان  نوشته  و  ضمن آن  على‏پور  غفورى  را بهترين نيرو معرفى  مى‏كند. او ضمن  بررسى  نيروهاى  سياسى  افغانى  مى‏گويد:

 سند شماره  6‑   :  1   -   گروهاى كه طرف‏دار طرز تفكر و مشى‏ء سياسى و انقلابى حضرتعالى مى‏باشند كه عاقل‏ترين و بهترين اين گروها از جهت كمى و كيفى ، گروهى است كه بنده بيش‏تر با آنان تماس داشتم (البته به‏عنوان يك نفر دبير انگليسى مقيم كابل به‏نام غفورى) در ميان اين افراد ، اشخاص جالبى به‏چشم مى‏خورند كه يا تازه از دانشگاه فارغ‏التحصيل شده‏اند ، و يا در ادارات كار مى‏كنند. كميته‏ى عالى آنان در حدود هشت نفراند. نهايت اين‏كه چهار نفر از آنان بهتر و زبده هستند و هرگونه فعاليت و تصميمى را با تصويب يك‏ديگر اتخاذ كرده و عمل مى‏كنند. تقاضاى كمك از آقاى شريعت (نماينده‏ى امام در پاكستان) و حضرتعالى هم به‏تصويب آنان بوده است. البته اكنون به‏جز يكى از آن‏ها هيچ‏كس نمى‏داند كه آقاى شريعت كمك كرده ، يا حضرتعالى. نهايت اين‏كه اگر حضرتعالى اجازه بفرماييد و اشكالى هم به‏نظر نمى‏آيد، كه وى به‏آن سه نفر هم بگويد كه حضرتعالى به‏تقاضاى كمك آنان عنايت فرموده‏ايد ، نقش جالبى در روحيه‏ى آن سه نفر خواهد داشت. لازم به‏تذكر است كه آن‏ها از جهات امنيتى و اطمينان و خوددارى و مخفى‏كارى ، خوب مى‏باشند.»

  منتظرى اقدامات و كمك‏هاى خود نسبت به‏آن سازمان را چنين شرح مى‏دهد :

 سند شماره  2  :   «ما موضوع كتاب را با پول آقاى شريعت و حدود 10/000 (ده هزار) روپيه‏ى افغانى (حدود 1800 تومان) قرض نسبتاً و موقتاً چاره جويى كرديم...»

 سند شماره  3  :  «اين را بايستى عرض كنم كه سطح اطلاعات ايديولوژيكى و مكتبى دوستان افغانى خيلى جالب و ارزنده و در مباحثات فلسفى با ديگران و كمونيست‏ها به‏خوبى به‏ميدان مى‏آيند و پيروز مى‏شوند. و در اين زمينه از جوانان ايرانى خيلى جلوتر هستند. ولى سطح اطلاعات سياسى آنان براثر نبود كتاب و راديو و شرايط مادى نسبتاً پايين و اميد است كه با يك سرى تصميمات اين كمبود هم جبران گردد ...»

 سند شماره  4  :  «... لازم ديده شد كه براى افراد در سطح عالى ، 7 راديو خريدارى شود و خود من هم دو راديو و يك ضبط براى شان بردم.»

 سند شماره  5  :  « ... آن‏چه مى‏توانم بگويم اين‏كه فعلاً نيازهاى آنان تا حدى برطرف شده است ... و در آينده براى مسافرت حد اقل ماهى 5000 روپيه‏ى افغانى (در حدود 900 تومان نياز دارند كه بنده قول داده‏ام به‏هرنحوى شده تأمين خواهم كرد.»

   اين  گزارش  كه  در  سال  1352  در كابل  تهيه  شده  است ،  تأكيد  زياد بر  پنهان‏كارى  دارد. متن  كامل آن ، هشت  سال بعد در شماره‏هاى  11354 -  55  روزنامه‏ى  كيهان مورخ  19  و 20 مردادماه  سال .136  نشر شد.  سپس در  كتابى تحت عنوان  «زندگى‏نامه‏ى حجةالاسلام شهيد محمد منتظرى»  نوشته‏ى  احمد صادقى  اردستانى ، از سوى  وزارت  فرهنگ  و آموزش عالى انتشار  يافت.  منتظرى  در اين نامه  اذعان  مى‏كند:    «تمدن افغانستان داراى سابقه‏ى طولانى است.  و  قرن‏ها  قبل از  تمدن  ايران  شكل  گرفته  است.» او  مى‏گويد:

 سند شماره  6   :  «مدنيت افغانستان از مدنيت ايران كهن‏تر و حتى نژاد آريا ، نخست از اطراف درياچه‏ى «اورال» واقع در روسيه مهاجرت كرده و در حوالى سيحون و جيحون مستقر و كم‏كم به‏طرف جنوب حركت كرده و خود را تا سلسله جبال هندوكش ، كه از وسط افغانستان مى‏گذرد مى‏رسانند و البته در طرف شمال اين كوها استقرار مى‏يابند.»

 «بلخ» اولين سرزمينى بوده كه برخى آريايى‏ها در آن مستقر مى‏شوند و براثر موقعيت شهرى و بعدها براثر ظهور «زردشت» از زندگى كشاورزى و دام پرورى ، به مدنيت شهرى تكامل مى‏يابند. و آريايى‏هاى هند و كشمير و ايران از همان مناطق مهاجرت كرده و در مناطق مزبور ، سكونت برمى‏گزينند. و اگر هجوم و خرابكارى معمول نمى‏بود و شهرهاى بزرگ آن خراب نشده بود ، اكنون افغانستان از جهت رشد انسانى و تمدن و پيش‏رفت  و غيره ، از كشورهاى مجاور كم‏تر نمى‏بود.××× )2( براى آشناى با كاركرد سيد مهدى هاشمى به‏بخش مربوطه (معماى هاشمى) مراجعه شود. ×××»

  منتظرى  در اين  سفر در كابل  توسط  نيروهاى  امنيتى  دستگير و زندانى  گرديد  ؛  پس از چند روز با  ضمانت آقاى  ناصر آزاد شده  و محفلى با شكوهى  به‏افتخار او  و  اشتراك  شخصيت‏هاى سرشناس  كابل در تكيه‏خانه‏ى آقاى ناصر  برگزار  گ